Χρόνιος πόνος στη μέση: Γιατί συνδέεται με την αίσθηση του εαυτού

Σε ανθρώπους με χρόνιο πόνο στη μέση, ακόμη και μια απλή κίνηση μπορεί να προκαλέσει ξαφνική έξαρση του πόνου. Ερευνητές ανακάλυψαν ότι αυτά τα επεισόδια ενεργοποιούν ένα απρόσμενο δίκτυο του εγκεφάλου, το οποίο συνδέεται στενά με την αίσθηση της ταυτότητας και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.

Επιστήμονες από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Σαν Ντιέγκο (UC San Diego) διαπίστωσαν ότι ο πόνος που προκαλείται από την κίνηση σε άτομα με χρόνιο πόνο στη μέση ενεργοποιεί ένα εγκεφαλικό δίκτυο, το οποίο συνήθως εμφανίζει μειωμένη δραστηριότητα κατά τη διάρκεια ενός συνηθισμένου πόνου. Το εύρημα υποδηλώνει ότι ο επίμονος πόνος στη μέση μπορεί να συνδεθεί βαθιά με την αίσθηση του εαυτού, κάτι που ενδεχομένως εξηγεί γιατί οι συμβατικές θεραπείες συχνά προσφέρουν περιορισμένη ανακούφιση.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ο πόνος στη μέση αποτελεί την κύρια αιτία αναπηρίας παγκοσμίως. Όταν επιμένει για περισσότερες από 12 εβδομάδες, θεωρείται χρόνιος. Για πολλούς ασθενείς, οι καθημερινές κινήσεις μπορούν να προκαλέσουν ξαφνικές εξάρσεις, δυσκολεύοντας ακόμη περισσότερο τη διαχείριση της κατάστασης.

Παρότι ο εγκέφαλος παίζει κεντρικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται ο πόνος, οι ερευνητές δυσκολεύονταν να εντοπίσουν τα συγκεκριμένα εγκεφαλικά κυκλώματα που ευθύνονται για τον πόνο που προκαλείται από την κίνηση.

Ο χρόνιος πόνος στη μέση ενεργοποιεί το δίκτυο της αίσθησης του εαυτού

Η νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε στις 5 Οκτωβρίου 2026 στο British Journal of Anaesthesia, εντόπισε μια απρόσμενη αντίδραση στο Προεπιλεγμένο Δίκτυο Λειτουργίας του εγκεφάλου (Default Mode Network, DMN).

Το DMN, που μερικές φορές αποκαλείται «δίκτυο του εαυτού», αποτελείται από διασυνδεδεμένες περιοχές στους μετωπιαίους, βρεγματικούς και κροταφικούς λοβούς. Οι περιοχές αυτές είναι ιδιαίτερα ενεργές όταν στρέφουμε την προσοχή προς τα μέσα, για παράδειγμα όταν αναλογιζόμαστε προσωπικές εμπειρίες, σκεφτόμαστε την ταυτότητά μας ή εξετάζουμε τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας. Αντίθετα, το δίκτυο συνήθως γίνεται λιγότερο ενεργό όταν η προσοχή μας στρέφεται σε κάτι που συμβαίνει γύρω μας.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο ξαφνικός πόνος στη μέση που προκαλείται από την κίνηση ενεργοποιεί το δίκτυο αντί να το απενεργοποιεί. Η ασυνήθιστη αυτή αντίδραση υποδηλώνει ότι ο χρόνιος πόνος δεν αφορά μόνο την επεξεργασία των σωματικών αισθήσεων. Μπορεί επίσης να ενεργοποιεί εγκεφαλικά συστήματα που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν τον εαυτό τους.

Τα ευρήματα ενδέχεται να βοηθήσουν τους ερευνητές να κατανοήσουν γιατί οι θεραπείες που εστιάζουν κυρίως στην καταστολή των συμπτωμάτων δεν είναι πάντα αποτελεσματικές στον χρόνιο πόνο στη μέση. Παράλληλα, αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να προσφέρει διαφορετική θεραπευτική κατεύθυνση η στόχευση του DMN.

Οι εγκεφαλικές απεικονίσεις δείχνουν διαφορά ανάμεσα στον χρόνιο και τον οξύ πόνο

Για να διερευνήσουν τι συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια μιας έξαρσης, οι ερευνητές στρατολόγησαν 114 ασθενείς με χρόνιο πόνο στη μέση.

Κάθε συμμετέχων έκανε τη δοκιμασία ανύψωσης του ποδιού, μια συνηθισμένη κλινική διαδικασία που χρησιμοποιείται για να προκαλέσει πόνο στη μέση. Κατά τη διάρκειά της, οι ερευνητές παρακολουθούσαν τις αλλαγές στη ροή του αίματος στον εγκέφαλο, με μια ειδική μέθοδο λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας που ονομάζεται αρτηριακή σήμανση σπιν (arterial spin labeling). Η τεχνική αυτή επιτρέπει στους επιστήμονες να παρακολουθούν μοτίβα εγκεφαλικής δραστηριότητας μετρώντας τη ροή του αίματος, χωρίς να απαιτείται η έγχυση σκιαγραφικού.

Η ομάδα εξέτασε επίσης πώς αντιδρούσαν οι συμμετέχοντες σε ένα διαφορετικό επώδυνο ερέθισμα: τους εφάρμοσε στη γάμπα μια ακίνδυνη αλλά δυσάρεστη θερμότητα, παρόμοια με τον στιγμιαίο πόνο που μπορεί να νιώσει κάποιος αν αγγίξει κατά λάθος μια καυτή εστία.

Η σύγκριση των δύο συνθηκών αποκάλυψε μια αξιοσημείωτη διαφορά. Όταν η κίνηση προκαλούσε έξαρση του χρόνιου πόνου στη μέση, το DMN γινόταν πιο ενεργό. Όταν, αντίθετα, οι συμμετέχοντες ένιωθαν το επώδυνο ερέθισμα θερμότητας, το ίδιο δίκτυο γινόταν λιγότερο ενεργό, ακολουθώντας τη συνήθη εγκεφαλική αντίδραση στον οξύ πόνο.

Οι ερευνητές εντόπισαν και άλλα σημαντικά μοτίβα:

• Οι ασθενείς με πιο έντονο χρόνιο πόνο στη μέση παρουσίαζαν ισχυρότερες συνδέσεις ανάμεσα στο DMN και τον πρωτοταγή σωματοαισθητικό φλοιό, μια εγκεφαλική περιοχή που επεξεργάζεται τις σωματικές αισθήσεις, μεταξύ των οποίων και τα σήματα από την πλάτη.
• Η μεγαλύτερη ένταση του πόνου κατά τη δοκιμασία ανύψωσης του ποδιού συνδεόταν με αυξημένη δραστηριότητα σε εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με την αίσθηση και την κίνηση.
• Οι αυξήσεις του καρδιακού ρυθμού κατά τη δοκιμασία αντανακλούσαν με αξιοπιστία την ένταση της έξαρσης του πόνου.

Συνολικά, τα ευρήματα προσφέρουν νέα στοιχεία ότι οι εξάρσεις του χρόνιου πόνου περιλαμβάνουν εγκεφαλικές διεργασίες που σχετίζονται με την προσωπική ταυτότητα και όχι μόνο με τη σωματική εμπειρία του πόνου.

Γιατί ο εγκέφαλος αντιδρά διαφορετικά στον χρόνιο πόνο

Κατά τη διάρκεια ενός συνηθισμένου οξέος πόνου, ο εγκέφαλος γενικά μειώνει τη δραστηριότητα του DMN, ώστε να επικεντρωθεί στην άμεση πηγή κινδύνου. Με αυτόν τον τρόπο, η προσοχή απομακρύνεται από τις εσωτερικές σκέψεις και στρέφεται προς μια εξωτερική απειλή.

Ωστόσο, οι ερευνητές του UC San Diego διαπίστωσαν ότι ο χρόνιος πόνος στη μέση που προκαλείται από την κίνηση είχε το αντίθετο αποτέλεσμα.

«Σε κάθε μελέτη πόνου, όταν βιώνεις πόνο, το DMN απενεργοποιείται», δήλωσε ο Fadel Zeidan, PhD, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, καθηγητής στο Τμήμα Αναισθησιολογίας, διακεκριμένος καθηγητής στο Sanford Institute for Empathy and Compassion και διευθυντής του Pain Health and Mindfulness Laboratory στην Ιατρική Σχολή του UC San Diego. «Αυτό που δείχνουμε για πρώτη φορά είναι ότι, όταν έχεις έξαρση του πόνου, ενεργοποιείται. Αρχίζεις να ταυτίζεις αυτή την εμπειρία με αυτό που είσαι».

Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι ο χρόνιος πόνος στη μέση μπορεί να συνδεθεί στενά με την εσωτερική αναπαράσταση του εαυτού στον εγκέφαλο. Αντί να επεξεργάζεται τον πόνο αποκλειστικά ως σωματικό προειδοποιητικό σήμα, ο εγκέφαλος ενδέχεται να τον συνδέει και με προσωπικές αναμνήσεις, προσδοκίες και συναισθηματικές εμπειρίες.

Για κάποιον που ζει με χρόνιο πόνο, αυτό σημαίνει ότι η εμπειρία μπορεί να εκτείνεται πολύ πέρα από τις στιγμές κατά τις οποίες ο πόνος είναι σωματικά παρών. Η ανησυχία για την επόμενη έξαρση, οι αναμνήσεις προηγούμενων επεισοδίων και ο φόβος κινήσεων που μπορεί να προκαλέσουν πόνο ενδέχεται να γίνουν μέρος της καθημερινότητας.

«Η εμπειρία από στιγμή σε στιγμή επηρεάζεται όχι μόνο από την αίσθηση του πόνου, αλλά και από την προσδοκία του και την ανάρρωση από αυτόν. Επηρεάζεται από προηγούμενες εμπειρίες, όπως η αμηχανία επειδή κάποιος δεν μπορεί να συμμετέχει σε συνηθισμένες δραστηριότητες, και ο φόβος της κίνησης στην προσπάθεια να αποφύγει τον πόνο».

Η σύνδεση ανάμεσα στον πόνο και την προσωπική ταυτότητα μπορεί να βοηθήσει να εξηγηθεί γιατί ο χρόνιος πόνος στη μέση είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αντιμετωπιστεί.

Μια νέα κατεύθυνση για την αντιμετώπιση του χρόνιου πόνου στη μέση

Εφόσον ο χρόνιος πόνος στη μέση που προκαλείται από την κίνηση ενεργοποιεί διαφορετικά εγκεφαλικά δίκτυα από τον συνηθισμένο οξύ πόνο, οι ερευνητές θεωρούν ότι οι παραδοσιακές θεραπείες μπορεί να μην αντιμετωπίζουν ορισμένες από τις διεργασίες που συντηρούν την εμπειρία του χρόνιου πόνου.

Φάρμακα όπως τα οπιοειδή στοχεύουν κυρίως στη μετάδοση των σημάτων του πόνου, αλλά μπορεί να μην αντιμετωπίζουν επαρκώς τα εγκεφαλικά δίκτυα που σχετίζονται με τις συναισθηματικές και προσωπικές διαστάσεις του επίμονου πόνου.

«Η σημερινή ιατρική του πόνου είναι προσηλωμένη στο να απαλλάξει τους ασθενείς από τα συμπτώματα του πόνου, αλλά αυτή δεν είναι η πηγή του χρόνιου πόνου. Τα δεδομένα αυτά υποδηλώνουν ότι μια έξαρση χρόνιου πόνου περιλαμβάνει και την ταυτότητα του ατόμου».

Η ανακάλυψη στρέφει την προσοχή σε θεραπείες που αντιμετωπίζουν όχι μόνο την αίσθηση του πόνου αλλά και τη σχέση του εγκεφάλου με αυτήν.

Πρόσφατη έρευνα του Zeidan και των συνεργατών του έχει εξετάσει δύο πιθανές προσεγγίσεις: τον διαλογισμό ενσυνειδητότητας και την ψυχεδελική ουσία ψιλοκυβίνη. Και οι δύο διερευνώνται ως προς τη δυνατότητά τους να βοηθήσουν τους ανθρώπους να βιώνουν τον σωματικό πόνο χωρίς να συνδέεται τόσο στενά με την ταυτότητά τους. Τα πρώιμα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η αλλαγή αυτής της σχέσης μπορεί να μειώσει την ένταση του πόνου, αν και χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να επιβεβαιωθούν τα αποτελέσματα και να προσδιοριστεί πόσο αποτελεσματικές είναι οι θεραπείες.

«Αυτές οι προσεγγίσεις, που συνδυάζουν σώμα και νου, καθώς και η ψυχεδελική ιατρική, στοχεύουν στον άνθρωπο συνολικά», δήλωσε ο Zeidan. «Η ενσυνειδητότητα είναι μια τεχνική διαλογισμού που καλλιεργεί την επίγνωση της παρούσας στιγμής χωρίς κριτική και μειώνει σημαντικά τον πόνο με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο. Η ψιλοκυβίνη φαίνεται να επαναρυθμίζει το σύστημα του πόνου, το οποίο ενσωματώνει τραύματα, προηγούμενες εμπειρίες και μελλοντικές ανησυχίες, ώστε να διευκολύνει μια επανεκκίνηση, αν θέλετε. Δεν αποτελούν πανάκεια: δεν εξαφανίζουν κατ’ ανάγκη τον πόνο, αλλά αλλάζουν τη σχέση που έχει κανείς μαζί του, ώστε να μην επηρεάζει αρνητικά την καθημερινότητά του».

Μπορούν η ενσυνειδητότητα και τα ψυχεδελικά να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος βιώνει τον πόνο;

Αντί να επιχειρούν να εξαλείψουν κάθε σήμα πόνου, αυτές οι προσεγγίσεις αποσκοπούν στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος ερμηνεύει και αντιμετωπίζει την εμπειρία.

Ο διαλογισμός ενσυνειδητότητας ενθαρρύνει τους ανθρώπους να παρατηρούν τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις σωματικές αισθήσεις τους, χωρίς να τα κρίνουν ή να αντιδρούν αμέσως σε αυτά. Η ψιλοκυβίνη, από την άλλη, μελετάται για τη δυνατότητά της να μεταβάλλει εγκεφαλικές διεργασίες που συνδέουν τον πόνο με προηγούμενες εμπειρίες, συναισθηματική δυσφορία και προσδοκίες για το μέλλον.

Στόχος δεν είναι κατ’ ανάγκη να εξαφανιστεί εντελώς ο πόνος, αλλά να μειωθεί ο βαθμός στον οποίο επηρεάζει τις σκέψεις, τα συναισθήματα και την καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου.

Το εργαστήριο του Zeidan διεξάγει αυτή την περίοδο αρκετές κλινικές δοκιμές με απεικονίσεις του εγκεφάλου, για να διερευνήσει αν ο διαλογισμός ενσυνειδητότητας και οι ψυχεδελικές θεραπείες μπορούν να μεταβάλουν τις νευρωνικές διεργασίες που εμπλέκονται στην αυτοαναφορά. Οι ερευνητές ελπίζουν να διαπιστώσουν αν οι προσεγγίσεις αυτές μπορούν να αναδιαμορφώσουν την εγκεφαλική δραστηριότητα και να βελτιώσουν την υποκειμενική εμπειρία του χρόνιου πόνου.

Παρότι η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, τα ευρήματα προσφέρουν έναν διαφορετικό τρόπο θεώρησης του επίμονου πόνου στη μέση. Η κατανόηση του γιατί ο εγκέφαλος συνδέει τον χρόνιο πόνο με την αίσθηση του εαυτού ενδέχεται στο μέλλον να βοηθήσει στην ανάπτυξη θεραπειών που αντιμετωπίζουν πτυχές του πόνου τις οποίες συχνά παραβλέπουν οι συμβατικές προσεγγίσεις.

Στους υπόλοιπους συγγραφείς της μελέτης από την Ιατρική Σχολή του UC San Diego περιλαμβάνονται οι Morgan Gianola, Jon Dean, Conan Chen, Daniel Barrows, Gabriel Reigner και Thomas Liu. Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε εν μέρει από το Εθνικό Κέντρο Συμπληρωματικής και Ολοκληρωμένης Υγείας των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ (National Institutes of Health, National Center for Complementary and Integrative Health, επιχορήγηση R01AT009693) και το Sanford Institute for Empathy and Compassion του UC San Diego. Οι ερευνητές δήλωσαν ότι δεν είχαν σύγκρουση συμφερόντων.

Οι αποφάσεις για την αντιμετώπιση του χρόνιου πόνου και τη χρήση οποιασδήποτε θεραπείας πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό.