Ο Δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) χρησιμοποιείται ευρέως για την εκτίμηση της παχυσαρκίας, ωστόσο έχει δεχθεί κριτική επειδή δεν αποτυπώνει με ακρίβεια τη σύσταση του σώματος: δεν ξεχωρίζει το λίπος από τη μυϊκή μάζα.
Η μέθοδος δημιουργήθηκε για τον μέσο πληθυσμό, όμως οι διαφορές στη σύσταση του σώματος ανάμεσα στις εθνοτικές ομάδες, όπως στις μαύρες γυναίκες, μπορούν να οδηγήσουν σε εσφαλμένη ταξινόμηση. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο ΔΜΣ ενδέχεται να υπερεκτιμά την παχυσαρκία.
Για ακριβέστερη εκτίμηση των κινδύνων για την υγεία, προτείνεται να εξετάζονται και άλλες μετρήσεις, όπως η περίμετρος της μέσης και ο λόγος μέσης προς ισχίο.
Ο δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ) εκτιμά την παχυσαρκία με βάση το βάρος και όχι το σωματικό λίπος. Προκύπτει από μια αριθμητική σχέση ανάμεσα στο βάρος και το ύψος.
Ο Adolphe Quetelet τον επινόησε πριν από έναν αιώνα και ο ΔΜΣ αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο για τον προσδιορισμό της παχυσαρκίας στη δημόσια υγεία. Τα τελευταία χρόνια, όμως, έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση εξαιτίας των αποκλίσεων που παρουσιάζει. Σε ορισμένες πληθυσμιακές ομάδες, ιδίως στις μαύρες γυναίκες, μπορεί να κατατάξει λανθασμένα τα ποσοστά υπέρβαρου και παχυσαρκίας.
Πώς προέκυψε ο ΔΜΣ ως δείκτης υγείας
Το 1842 ο Βέλγος αστρονόμος και μαθηματικός Lambert Adolphe Jacques Quetelet δημιούργησε τον ΔΜΣ, αναζητώντας στατιστικούς κανόνες για τον «μέσο άνδρα» και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί εκδηλώνονταν στον γενικό πληθυσμό. Σε δημοσίευση του έργου του, το 1968, καταγράφεται ότι εξέτασε την ανάπτυξη, το ύψος και το βάρος περισσότερων από 9.000 λευκών ανδρών, γυναικών και παιδιών στις Βρυξέλλες και σε άλλες περιοχές του Βελγίου. Με βάση τα ευρήματα, διατύπωσε τους «νόμους» της ανάπτυξης. Περιέγραφαν τις μεταβολές σε σωματικά χαρακτηριστικά —όπως το ύψος, το βάρος και η δύναμη— που αναμένονται όσο οι άνθρωποι μεγαλώνουν, από τη βρεφική ηλικία έως την ενηλικίωση. Τότε, τα δεδομένα συνέβαλαν στην προώθηση της ιατρικής, βοηθώντας τους γιατρούς να αναγνωρίζουν άτομα από τις σωματικές τους ιδιότητες και να υπολογίζουν κατάλληλα την ηλικία τους.
Το 1972 ο φυσιολόγος Ancel Keys διαπίστωσε ότι ο ΔΜΣ μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως κατάλληλος δείκτης του ποσοστού σωματικού λίπους σε έναν πληθυσμό. Έκτοτε εφαρμόζεται σε διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες ως τυποποιημένη μέτρηση της παχυσαρκίας και αποτελεί βασικό δείκτη στην υγειονομική περίθαλψη.
Είναι ο ΔΜΣ μεροληπτικός απέναντι στις μαύρες γυναίκες;
Επειδή ο ΔΜΣ διαμορφώθηκε με βάση μελέτες σε λευκούς πληθυσμούς, έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση το κατά πόσο κατατάσσει σωστά το υπερβολικό βάρος και την παχυσαρκία σε άλλες ομάδες. Παράλληλα, χρησιμοποιείται για τη σύγκριση «υγιών» και «μη υγιών» βαρών. Στην επιστημονική βιβλιογραφία αλλά και στα μηνύματα των μέσων ενημέρωσης, τα σώματα με υψηλό ΔΜΣ έχουν στιγματιστεί ως «άρρωστα σώματα».
Άτομα με υψηλές τιμές ΔΜΣ έχουν επίσης παρουσιαστεί ως άνθρωποι που στερούνται θέλησης. Όταν ο δείκτης χαρακτηρίζει λανθασμένα ένα άτομο ή έναν πληθυσμό ως υπέρβαρο, μπορεί να προκύψουν κοινωνικές και ιατρικές επιπτώσεις.
Ο ΔΜΣ συσχετίζει το βάρος με το ύψος και χρησιμοποιείται ως εκτίμηση του σωματικού λίπους, χωρίς όμως να υπολογίζει τη σύσταση του σώματος. Δεν αποτυπώνει, δηλαδή, ποιο μέρος του βάρους αντιστοιχεί σε λίπος και ποιο σε άλιπη μάζα, όπως οι μύες. Γι’ αυτό αθλητές και άνθρωποι με αυξημένη μυϊκή μάζα μπορεί να ταξινομηθούν ως υπέρβαροι βάσει ΔΜΣ, ακόμη κι αν το ποσοστό λίπους τους βρίσκεται εντός φυσιολογικών ορίων.
Σε γενικές γραμμές, οι μη μαύροι άνδρες και γυναίκες παρουσιάζουν χαμηλότερο ποσοστό σωματικού λίπους και περισσότερη μυϊκή μάζα από τους λευκούς και τους Μεξικανοαμερικανούς. Κατά συνέπεια, ο ΔΜΣ μπορεί να εμφανίζει υψηλότερα από τα πραγματικά επίπεδα υπερβολικού βάρους και παχυσαρκίας.
Χρησιμοποιείται με διαφορετικό τρόπο ο ΔΜΣ στις μαύρες γυναίκες;
Οι ίδιοι κανόνες υπολογισμού του ΔΜΣ εφαρμόζονται σε λευκούς, Ισπανόφωνους και μαύρους πληθυσμούς. Για τους ασιατικούς πληθυσμούς, αντίθετα, ο δείκτης έχει προσαρμοστεί, καθώς υποτιμά την παχυσαρκία σε αυτή την ομάδα. Τα άτομα ασιατικής καταγωγής μπορεί να έχουν παχυσαρκία με φυσιολογικό βάρος: ο ΔΜΣ τους βρίσκεται συνήθως στο φυσιολογικό εύρος, παρότι το ποσοστό σωματικού λίπους είναι υψηλότερο σε κάθε δεδομένη τιμή ΔΜΣ.
Συνεπώς, για να συνυπολογιστεί ο σωματότυπος και να εντοπίζονται καλύτερα όσοι κινδυνεύουν περισσότερο από διαβήτη τύπου 2 —που εμφανίζεται συχνά στους ασιατικούς πληθυσμούς— έχει προσαρμοστεί προς τα κάτω το όριο του ΔΜΣ. Παράλληλα, παλαιότερη έρευνα έδειξε ότι οι διαφορές στη σωματική διάπλαση ανάμεσα στους Ινουίτ της Γροιλανδίας και στους λευκούς πληθυσμούς της Ευρώπης και της Αμερικής πιθανόν να κάνουν τον ΔΜΣ να υπερεκτιμά το υπερβάλλον βάρος και την παχυσαρκία στους Ινουίτ.
Οι διαφορές στη σύσταση του σώματος μεταξύ γυναικών αφρικανικής καταγωγής ενδέχεται να συμβάλλουν στους υψηλότερους δείκτες ΔΜΣ που καταγράφονται στις μαύρες γυναίκες. Χρειάζεται, ωστόσο, περαιτέρω μελέτη ώστε να αποσαφηνιστεί η κλινική σημασία αυτών των διαφορών.
Ρατσισμός και ο δείκτης μάζας σώματος
Έρευνα σε κομητείες των Ηνωμένων Πολιτειών έδειξε ότι ο δομικός ρατσισμός —δηλαδή οι μεροληπτικές πολιτικές που δημιουργούν ανισότητες και χειρότερα αποτελέσματα στην υγεία για ορισμένους ανθρώπους— επηρεάζει τον υψηλότερο ΔΜΣ στους μαύρους. Η φυλή συνδέεται στενά με τον ΔΜΣ: οι λευκοί άνδρες, για παράδειγμα, εμφανίζουν τις χαμηλότερες τάσεις αύξησης βάρους, ενώ οι μαύρες γυναίκες έχουν τις μεγαλύτερες πιθανότητες να εμφανίσουν παχυσαρκία και υψηλότερο ΔΜΣ, κατά 6% σε σχέση με όλες τις άλλες ομάδες.
Ο ΔΜΣ μπορεί επίσης να θεωρηθεί εγγενώς ρατσιστικός. Οι υπολογισμοί του βασίστηκαν σε έναν περιορισμένο πληθυσμό λευκών ανθρώπων και αγνοούν τις διαφοροποιήσεις στη σύσταση του σώματος μεταξύ των εθνοτικών ομάδων, παρότι εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για την ταξινόμηση της παχυσαρκίας και της «υγείας» τους. Ο ρόλος του ρατσισμού στις ανισότητες στην υγεία, στις διαφορές του ΔΜΣ ανάμεσα σε φυλετικές και εθνοτικές ομάδες και στα ποσοστά ασθενειών εξακολουθεί να απασχολεί την επιστημονική έρευνα.
Άλλοι δείκτες υγείας για τις μαύρες γυναίκες
Η ακριβής εκτίμηση του υπερβολικού σωματικού λίπους ή της παχυσαρκίας έχει σημασία για τον προσυμπτωματικό έλεγχο, όπως εκείνον για τον διαβήτη τύπου 2.
Παρακάτω παρουσιάζονται τρεις τρόποι αξιολόγησης της υγείας, πέρα από τον ΔΜΣ, που ενδέχεται να δίνουν ακριβέστερη εικόνα στις μαύρες γυναίκες.
Περίμετρος μέσης. Ο ΔΜΣ προβλέπει σε ικανοποιητικό βαθμό τον κίνδυνο διαβήτη τύπου 2, όμως η εκτίμηση γίνεται ακριβέστερη όταν συνδυάζεται με μετρήσεις της μέσης. Η μέτρηση αυτή αποτυπώνει την κοιλιακή παχυσαρκία, δηλαδή το περιττό λίπος γύρω από τα όργανα, και αποτελεί ανεξάρτητο προγνωστικό παράγοντα για καρδιοπάθειες και διαβήτη τύπου 2. Οι καθιερωμένες οδηγίες αναφέρουν ότι η περίμετρος μέσης πρέπει να είναι κάτω από 88 εκατοστά για τις γυναίκες και κάτω από 102 εκατοστά για τους άνδρες. Παράλληλα, διαμορφώνονται συστάσεις ανά εθνοτική ομάδα και σε συνάρτηση με τον ΔΜΣ, με στόχο ακριβέστερη εκτίμηση των κινδύνων για την υγεία.
Αναλογία μέσης προς ισχία (WHR). Η αναλογία μέσης-ισχίων αποτελεί ακόμη ένα μέτρο της κοιλιακής παχυσαρκίας και ισχυρό δείκτη μεταβολικού κινδύνου και καρδιακών παθήσεων. Αν συνεκτιμηθεί με τον ΔΜΣ, μπορεί να προσφέρει σημαντικά στοιχεία για τον τρόπο κατανομής του λίπους και τους κινδύνους για την υγεία. Παλαιότερη έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ορίζει ως ιδανική αναλογία WHR τιμή κάτω από 0,85 στις γυναίκες και 0,9 στους άνδρες.
Ανάλυση βιοηλεκτρικής εμπέδησης σώματος (BIA). Με την ανάλυση βιοηλεκτρικής εμπέδησης συλλέγονται λεπτομερή δεδομένα για τη σύσταση του σώματος, τα οποία μπορούν να συμπληρώσουν την αξιολόγηση με τον ΔΜΣ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η μέθοδος μπορεί να είναι εναλλάξιμη με την απορροφησιομετρία ακτίνων Χ διπλής ενέργειας, που αποτελεί το χρυσό πρότυπο μέτρησης της σύστασης του σώματος, σε μελέτες πληθυσμών.
Συμπέρασμα
Ο ΔΜΣ υπολογίζεται με βάση το βάρος και το ύψος και χρησιμοποιείται ως εκτίμηση του σωματικού λίπους και του κινδύνου ασθένειας, χωρίς όμως να μετρά με ακρίβεια τη σύσταση του σώματος. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα άτομα αφρικανικής καταγωγής διαθέτουν χαμηλότερο ποσοστό λίπους και μεγαλύτερη μυϊκή μάζα. Επειδή δεν συνυπολογίζει τη σύσταση του σώματος, ο δείκτης μπορεί να τα κατατάξει λανθασμένα στην κατηγορία των υπέρβαρων ή των παχύσαρκων. Δεν ενδείκνυται, επομένως, να χρησιμοποιείται μόνος του· ως μοναδικό κριτήριο ενδέχεται να αδικεί τις μαύρες γυναίκες. Για την αξιολόγηση των κινδύνων υγείας θα πρέπει να χρησιμοποιούνται και άλλες μετρήσεις, όπως η περίμετρος μέσης, η αναλογία μέσης προς ισχία και η ανάλυση βιοηλεκτρικής εμπέδησης.
Συνοπτικά
- Παρότι ο Δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) χρησιμοποιείται ευρέως για την αξιολόγηση της παχυσαρκίας, δεν ξεχωρίζει το σωματικό λίπος από τη μυϊκή μάζα, με αποτέλεσμα να προκύπτουν εσφαλμένες ταξινομήσεις.
- Η σωματική σύνθεση διαφέρει μεταξύ εθνοτικών ομάδων και, ειδικά στις μαύρες γυναίκες, αυτές οι διαφορές ενδέχεται να οδηγήσουν σε υπερεκτίμηση της παχυσαρκίας με βάση τον ΔΜΣ.
- Για ακριβέστερη εκτίμηση των κινδύνων για την υγεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλες μετρήσεις, όπως η περίμετρος της μέσης και η αναλογία μέσης προς ισχίο.
- Καθώς ο ΔΜΣ αναπτύχθηκε με δεδομένα από πληθυσμούς λευκής καταγωγής, τίθενται ζητήματα για την ακρίβεια και τη δίκαιη εφαρμογή του σε άτομα άλλων εθνοτικών ομάδων.
- Όταν ο ΔΜΣ χρησιμοποιείται ως μοναδικό κριτήριο, οι λανθασμένες ταξινομήσεις μπορεί να επιφέρουν αρνητικές κοινωνικές και ιατρικές συνέπειες για τα άτομα που αφορούν.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/einai-o-deiktis-mazas-somatos-axiopistos-kritis-tis-pachysarkias/20562
