Κορτιζόλη: Τι είναι, πώς επηρεάζει το σώμα και τι σημαίνουν τα υψηλά ή χαμηλά επίπεδα

Η κορτιζόλη είναι στεροειδής ορμόνη που παράγεται από τα επινεφρίδια, τους αδένες πάνω από τα νεφρά. Συμβάλλει στη ρύθμιση της αντίδρασης του οργανισμού στο στρες, αλλά επηρεάζει και πολλές άλλες λειτουργίες. Τόσο τα υψηλότερα όσο και τα χαμηλότερα από το φυσιολογικό επίπεδά της μπορεί να έχουν επιπτώσεις στην υγεία.

Τι είναι η κορτιζόλη

Η κορτιζόλη είναι γλυκοκορτικοειδές, δηλαδή ένας τύπος στεροειδούς ορμόνης που παράγεται και απελευθερώνεται από τα επινεφρίδια. Συχνά συνδέεται με το στρες, όμως είναι απαραίτητη για τη λειτουργία σχεδόν κάθε οργάνου και ιστού.

Μεταξύ άλλων, βοηθά:

• Στη ρύθμιση του τρόπου με τον οποίο ο οργανισμός χρησιμοποιεί τη γλυκόζη (σάκχαρο) για ενέργεια.
• Στον έλεγχο του κύκλου ύπνου και εγρήγορσης.

Ο οργανισμός παρακολουθεί διαρκώς τα επίπεδα της κορτιζόλης, ώστε να διατηρούνται σταθερά. Αυτή η ισορροπία ονομάζεται ομοιόσταση. Η ορμόνη συμμετέχει στην αντίδραση τόσο στο οξύ, βραχυπρόθεσμο στρες όσο και στο χρόνιο, μακροπρόθεσμο στρες.

Πώς επηρεάζει η κορτιζόλη τον οργανισμό

Η κορτιζόλη συμβάλλει στη ρύθμιση πολλών βασικών λειτουργιών. Σε συνθήκες στρες, ο οργανισμός μπορεί να την απελευθερώσει αφού πρώτα εκκρίνει ορμόνες της αντίδρασης «μάχης ή φυγής», όπως η αδρεναλίνη. Έτσι διατηρείται η αυξημένη εγρήγορση. Παράλληλα, η κορτιζόλη προκαλεί την απελευθέρωση γλυκόζης από το ήπαρ, προσφέροντας γρήγορη ενέργεια.

Ο μεταβολισμός είναι το σύνολο των χημικών διεργασιών που επιτρέπουν στον οργανισμό να ζει και να λειτουργεί. Η κορτιζόλη επηρεάζει τον μεταβολισμό, βοηθώντας στη ρύθμιση της χρήσης της γλυκόζης. Για παράδειγμα, προκαλεί μείωση της ινσουλίνης και αύξηση της γλυκαγόνης από το πάγκρεας. Η ινσουλίνη μειώνει τη γλυκόζη στο αίμα, ενώ η γλυκαγόνη την αυξάνει.

Για σύντομο διάστημα, η κορτιζόλη μπορεί να ενισχύσει την άμυνα του οργανισμού περιορίζοντας τη φλεγμονή. Όταν όμως τα επίπεδά της παραμένουν σταθερά υψηλά, ο οργανισμός μπορεί να προσαρμοστεί σε αυτή την κατάσταση, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε φλεγμονή και εξασθένηση του ανοσοποιητικού συστήματος.

Ο ακριβής τρόπος με τον οποίο η κορτιζόλη ρυθμίζει την αρτηριακή πίεση στους ανθρώπους δεν είναι σαφής. Ωστόσο, τα αυξημένα επίπεδά της μπορεί να προκαλέσουν υψηλή αρτηριακή πίεση, ενώ τα χαμηλότερα από το φυσιολογικό επίπεδα μπορεί να οδηγήσουν σε χαμηλή πίεση.

Στους περισσότερους ανθρώπους, τα επίπεδα κορτιζόλης είναι χαμηλότερα το βράδυ, όταν πηγαίνουν για ύπνο, και φτάνουν στο υψηλότερο σημείο τους το πρωί, λίγο πριν ξυπνήσουν. Αυτό υποδηλώνει ότι η κορτιζόλη έχει σημαντικό ρόλο στον κιρκάδιο ρυθμό και στην αφύπνιση.

Πώς ρυθμίζονται τα επίπεδα κορτιζόλης

Η παραγωγή κορτιζόλης από τα επινεφρίδια ελέγχεται από τον υποθάλαμο και την υπόφυση. Όταν μειώνονται τα επίπεδα κορτιζόλης στο αίμα, ο υποθάλαμος απελευθερώνει την ορμόνη απελευθέρωσης κορτικοτροπίνης (CRH). Στη συνέχεια, η ACTH, δηλαδή η αδρενοκορτικοτρόπος ορμόνη, διεγείρει τα επινεφρίδια να παράγουν και να απελευθερώνουν κορτιζόλη.

Για να διατηρούνται υγιή επίπεδα κορτιζόλης, πρέπει να λειτουργούν σωστά ο υποθάλαμος, η υπόφυση και τα επινεφρίδια.

Υψηλή κορτιζόλη: Αίτια και συμπτώματα

Τα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης για μεγάλο χρονικό διάστημα ονομάζονται υπερκορτιζολαιμία και συνήθως σχετίζονται με το σύνδρομο Cushing. Τα συμπτώματα του συνδρόμου Cushing ή των υψηλών επιπέδων κορτιζόλης μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Συσσώρευση λίπους ανάμεσα στις ωμοπλάτες.
• Μυϊκή αδυναμία στους άνω βραχίονες και στους μηρούς.

Χαμηλή κορτιζόλη: Αίτια και συμπτώματα

Τα χαμηλότερα από το φυσιολογικό επίπεδα κορτιζόλης ονομάζονται υποκορτιζολαιμία και οι επαγγελματίες υγείας τα περιγράφουν ως επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Υπάρχουν δύο τύποι: η πρωτοπαθής και η δευτεροπαθής.

Η πρωτοπαθής επινεφριδιακή ανεπάρκεια εμφανίζεται συχνότερα όταν το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στα επινεφρίδια. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται νόσος του Addison. Λοίμωξη ή απώλεια αίματος στον ιστό των επινεφριδίων μπορεί επίσης να οδηγήσει σε έλλειψη κορτιζόλης.

Η δευτεροπαθής επινεφριδιακή ανεπάρκεια μπορεί να προκύψει από υπολειτουργία της υπόφυσης (υποϋποφυσισμό) ή από όγκο στην υπόφυση. Οι καταστάσεις αυτές μπορεί να περιορίσουν την παραγωγή ACTH και, κατά συνέπεια, την παραγωγή κορτιζόλης. Χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης μπορεί επίσης να εμφανιστούν μετά την απότομη διακοπή θεραπείας με κορτικοστεροειδή.

Πότε χρειάζεται να απευθυνθείτε σε γιατρό

Επικοινωνήστε με γιατρό αν έχετε συμπτώματα που μπορεί να σχετίζονται με το σύνδρομο Cushing ή με επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Αν σας απασχολεί το καθημερινό στρες, συζητήστε μαζί του τρόπους διαχείρισής του.

Πώς μπορεί να μειωθεί η κορτιζόλη

Αν έχετε σύνδρομο Cushing, μπορεί να χρειαστεί ιατρική θεραπεία για τη μείωση των επιπέδων κορτιζόλης. Η αντιμετώπιση συνήθως περιλαμβάνει φάρμακα ή/και χειρουργική επέμβαση.

Γενικά, ορισμένες πρακτικές μπορεί να βοηθήσουν στη μείωση της κορτιζόλης:

• Κινηθείτε τακτικά. Η σωματική δραστηριότητα μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της ποιότητας του ύπνου και στη μείωση του στρες.
• Καλλιεργήστε υγιείς σχέσεις. Οι τεταμένες και μη υγιείς σχέσεις μπορεί να προκαλούν συχνό στρες.

Η κορτιζόλη είναι απαραίτητη ορμόνη και δεν είναι πάντα δυνατό να ελεγχθούν οι παράγοντες που προκαλούν μη φυσιολογικά υψηλά ή χαμηλά επίπεδα. Όταν υπάρχουν σχετικά συμπτώματα, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει εξετάσεις για να διαπιστώσει αν σχετίζονται με τη λειτουργία των επινεφριδίων ή της υπόφυσης.

Πηγές

• Endocrine Society (ΗΠΑ), «Adrenal Hormones», τελευταία ενημέρωση 24 Ιανουαρίου 2022.
• National Library of Medicine (ΗΠΑ), «Cortisol Test», τελευταία ενημέρωση 7 Ιουλίου 2022.
• Thau L, Gandhi J, Sharma S. «Physiology, Cortisol». StatPearls, 28 Αυγούστου 2023.

Οι αποφάσεις για εξετάσεις ή θεραπεία πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.