Οι βοτανικοί κήποι αποτελούν πολύτιμους χώρους για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και την ενίσχυση της ψυχικής υγείας, γι’ αυτό και προτείνεται να τους επισκεπτόμαστε.
Νέα επιστημονική μελέτη αναφέρει ότι η επαφή με τη φύση μπορεί να περιορίσει το άγχος και να βελτιώσει τη διάθεση, ενισχύοντας το επιχείρημα ότι οι βοτανικοί κήποι χρειάζεται να αποτελούν βασικό στοιχείο του αστικού σχεδιασμού.
Για να φέρουν τη φύση πιο κοντά στην καθημερινότητα των πόλεων, οι ερευνητές εισηγούνται προγράμματα θεραπευτικής κηπουρικής και συνεργασία με τις τοπικές αρχές και τους φορείς υγείας. Η πρόσβαση στο φυσικό περιβάλλον, υπογραμμίζουν, είναι σημαντική για την ευημερία των κατοίκων.
Περισσότεροι από μισό δισεκατομμύριο άνθρωποι επισκέπτονται κάθε χρόνο έναν βοτανικό κήπο. Κάποιοι αναζητούν σπάνια άνθη, άλλοι απολαμβάνουν έναν περίπατο ανάμεσα σε αιωνόβια δέντρα, ενώ υπάρχουν και όσοι θέλουν απλώς να αναπνεύσουν μακριά από την κίνηση, το τσιμέντο και τη βιασύνη. Στην καρδιά της πόλης, ένας τέτοιος κήπος προσφέρει μια μικρή όαση. Νέα μελέτη στο περιοδικό Biological Diversity υποστηρίζει μάλιστα ότι οι βοτανικοί κήποι πρέπει να αποκτήσουν πολύ σημαντικότερη θέση στον σχεδιασμό των πόλεων.
Μελετητές από το South China Botanical Garden και το Royal Botanic Gardens Victoria στην Αυστραλία διατυπώνουν μια πρόταση που μέχρι πρότινος ίσως έμοιαζε σχεδόν ποιητική: οι βοτανικοί κήποι συμβάλλουν τόσο στην προστασία της βιοποικιλότητας όσο και στην ψυχική μας υγεία. Η παραμονή ανάμεσα σε φυτά, δέντρα και ζωντανά οικοσυστήματα μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από «ευχάριστη»· ενδέχεται να αποτελεί ανάγκη.
Οι πόλεις του μέλλοντος χρειάζονται κάτι πέρα από το πράσινο – χρειάζονται ζωντανή φύση
Με την επέκταση των πόλεων, οι περισσότεροι άνθρωποι απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο από τη φύση στην καθημερινή τους ζωή. Πολυκατοικίες, άσφαλτος, θόρυβος, υψηλές θερμοκρασίες, ατμοσφαιρική ρύπανση και λιγοστοί ανοιχτοί χώροι συνθέτουν το αστικό περιβάλλον. Όσο λειτουργική κι αν είναι μια πόλη, δεν προσφέρει από μόνη της τις συνθήκες για να ηρεμήσει το νευρικό σύστημα, με τις ανάλογες συνέπειες.
Η παρατεταμένη παραμονή σε χώρους με πολύ θόρυβο, θερμική επιβάρυνση, λίγο πράσινο και διαρκή αισθητηριακή υπερφόρτωση έχει συσχετιστεί με περισσότερο στρες, εντονότερη ψυχική κόπωση και χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Αντίθετα, ακόμη και μια σύντομη παραμονή στη φύση μπορεί να επηρεάσει αισθητά τη διάθεσή μας.
Δεν περιορίζεται σε «λίγο πράσινο» αυτό που προσφέρει ένας βοτανικός κήπος. Εκεί συναντά κανείς ένα πλούσιο και σύνθετο ζωντανό περιβάλλον, με εκατοντάδες είδη φυτών, διαφορετικά μικροκλίματα, αρώματα, υφές και φυσικούς ρυθμούς — με άλλα λόγια, βιοποικιλότητα.
Σύμφωνα με τα ερευνητικά ευρήματα, το ψυχολογικό όφελος για τους ανθρώπους ενδέχεται να είναι μεγαλύτερο όταν η βιοποικιλότητα ενός χώρου είναι πιο πλούσια.
Οικολογικά «εργαλεία επιβίωσης»
Αρχικά, οι βοτανικοί κήποι δημιουργήθηκαν ως χώροι όπου καλλιεργούσαν και μελετούσαν φαρμακευτικά φυτά. Ο ρόλος τους σήμερα έχει διευρυνθεί και είναι πολύ πιο σύνθετος.
Οι σύγχρονοι βοτανικοί κήποι, σύμφωνα με τους ερευνητές, λειτουργούν ως ένα οικολογικό «πολυεργαλείο» για τις πόλεις, καθώς μπορούν να προσφέρουν σε διάφορους τομείς:
- Συμβάλλουν στη διατήρηση της βιοποικιλότητας
Φυλάσσουν σπάνια και απειλούμενα φυτά μέσα από συλλογές, τράπεζες σπόρων και ζωντανά αρχεία. - Περιορίζουν την αστική θερμική νησίδα
Βοηθούν να μειωθεί η θερμοκρασία σε σημεία όπου η άσφαλτος και το τσιμέντο συγκρατούν τη ζέστη. - Συγκρατούν νερό όταν σημειώνονται έντονες βροχοπτώσεις
Πρόκειται για λειτουργία ιδιαίτερα σημαντική λόγω της κλιματικής κρίσης και της συχνότερης εκδήλωσης ακραίων καιρικών φαινομένων. - Συντελούν σε καθαρότερο αέρα
Οι φυτεύσεις μπορούν να φιλτράρουν σωματίδια και να ενισχύσουν το μικροκλίμα. - Ενισχύουν την ανθεκτικότητα του αστικού σχεδιασμού
Προωθούν τη χρήση ανθεκτικών φυτών σε πράσινες στέγες, κήπους βροχής και βιώσιμες παρεμβάσεις στις πόλεις.
Μπορεί η επίσκεψη σε έναν κήπο να έχει θεραπευτικό ρόλο;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της νέας επιστημονικής συζήτησης είναι η πιθανή σύνδεση ανάμεσα στους βοτανικούς κήπους και την ψυχική υγεία.
Οι συγγραφείς εισηγούνται ένα μοντέλο που ονομάζουν “Green Prescription” ή “Horticultural Healing Prescriptions”. Πρόκειται, με απλά λόγια, για οργανωμένες επισκέψεις σε βοτανικούς κήπους ή για συμμετοχή σε θεραπευτική κηπουρική, ως συμπληρωματική παρέμβαση για ανθρώπους με κατάθλιψη, χρόνιο στρες, μετατραυματικό στρες ή χρόνια νόσο.
Παρότι η πρόταση μπορεί να φαίνεται νέα, στηρίζεται σε μια ολοένα πιο ισχυρή επιστημονική κατανόηση: η φύση δεν επιδρά μόνο στη διάθεση, αλλά και στη φυσιολογία του σώματος.
Σε ένα ήσυχο, φυσικό περιβάλλον με πλούσια βιοποικιλότητα:
- περιορίζεται η υπερδιέγερση
- μειώνεται η αίσθηση απειλής και έντασης
- διευκολύνεται η ενεργοποίηση μηχανισμών χαλάρωσης
- ενισχύονται η προσοχή, η ενσυνειδητότητα και το αίσθημα σύνδεσης
Η κηπουρική έχει και ξεχωριστή ψυχολογική σημασία. Η φύτευση, το πότισμα, η αναμονή και η φροντίδα ενός ζωντανού οργανισμού, καθώς και η παρατήρηση μιας αργής αλλαγής, μπορεί να μας δώσουν κάτι που συχνά απουσιάζει από τη σύγχρονη ζωή: αίσθηση ελέγχου, συνέχειας και νοήματος.
Σε αρκετά προγράμματα του εξωτερικού, βοτανικοί κήποι έχουν ήδη εντάξει δράσεις όπως οι ακόλουθες:
- ομάδες θεραπευτικής κηπουρικής
- προγράμματα για ηλικιωμένους που βιώνουν μοναξιά
- δράσεις για παιδιά που δεν έχουν σταθερή φροντίδα
- κοινότητες αλληλοϋποστήριξης που δημιουργούνται μέσα από τη φροντίδα φυτών
Η πιο φιλόδοξη, αλλά και ιδιαίτερα ελκυστική, πρόταση είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τους βοτανικούς κήπους: αντί να αποτελούν «πράσινα νησιά» στην πόλη, η φύση να γίνει σημείο αναφοράς για τον τρόπο που οργανώνεται ο αστικός χώρος.
Η αλλαγή δεν θα είναι ούτε μεμονωμένη ούτε απλώς διακοσμητική· χρειάζεται να αποτελεί μέρος της ίδιας της δομής της πόλης.
Στην πράξη, αυτό θα μπορούσε να φέρει τους βοτανικούς κήπους σε στενότερη συνεργασία με:
- πολεοδόμους
- δήμους
- σχολεία
- νοσοκομεία
- δομές ψυχικής υγείας
- κοινότητες της γειτονιάς
Σε αυτή την προσέγγιση, η φύση δεν λειτουργεί ως «διάλειμμα» από την αστική ζωή, αλλά ως συστατικό της.
Ίσως εδώ βρίσκεται και το σημαντικότερο μήνυμα: καθώς απομακρυνόμαστε όλο και περισσότερο από το φυσικό περιβάλλον, η σύνδεση με ζωντανά οικοσυστήματα δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για την ευεξία.
Συνοπτικά
- Οι βοτανικοί κήποι συμβάλλουν στην προστασία της βιοποικιλότητας και στην προαγωγή της ψυχικής υγείας, προσφέροντας στους ανθρώπους χώρο για να έρθουν σε επαφή με τη φύση.
- Σύμφωνα με τη νέα επιστημονική μελέτη, η επαφή με τη φύση περιορίζει το άγχος και ενισχύει τη διάθεση, γι’ αυτό και οι βοτανικοί κήποι είναι απαραίτητοι στον σχεδιασμό των πόλεων.
- Οι ερευνητές εισηγούνται προγράμματα θεραπευτικής κηπουρικής και συνεργασία με τις τοπικές αρχές, ώστε η φύση να ενταχθεί στην καθημερινή ζωή των πόλεων.
- Μεταξύ των πλεονεκτημάτων των βοτανικών κήπων είναι ο περιορισμός της αστικής θερμικής νησίδας, η αναβάθμιση της ποιότητας του αέρα και η απορρόφηση του νερού της βροχής.
- Για ανθρώπους με ψυχικά προβλήματα, η θεραπευτική κηπουρική μπορεί να αποτελέσει συμπληρωματική παρέμβαση, ενισχύοντας την αίσθηση ελέγχου και νοήματος.
- Η πρόταση είναι οι πόλεις να σχεδιάζονται με άξονα τη φύση και οι βοτανικοί κήποι να αποκτήσουν κεντρικό ρόλο στην αστική ζωή, αντί να μένουν απομονωμένοι ως «πράσινα νησιά».
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/votanikos-kipos-oi-epistimones-proteinoyn-na-ton-episkeftheite/24019
