Οι ξηροί καρποί παρέχουν φυτικές ίνες, πρωτεΐνες, βιταμίνες, μέταλλα και άλλα θρεπτικά συστατικά, τα οποία συμβάλλουν στη μείωση του κινδύνου καρδιαγγειακών παθήσεων. Παρότι έχουν αρκετά λιπαρά, πρόκειται κυρίως για ακόρεστα, που δεν αυξάνουν τη χοληστερόλη στο αίμα, σε αντίθεση με τα κορεσμένα. Τα καρύδια ξεχωρίζουν επίσης ως πηγή φυτικών ωμέγα-3 λιπαρών οξέων, τα οποία έχουν συσχετιστεί με χαμηλότερο κίνδυνο καρδιακών παθήσεων.
Σε 100 γραμμάρια, οι ξηροί καρποί αποδίδουν 550 έως 720 θερμίδες, με το μεγαλύτερο μέρος τους να προέρχεται από ακόρεστα λιπαρά. Εξαίρεση αποτελούν τα φιστίκια Βραζιλίας και τα μακαντάμια: αυτά έχουν τις περισσότερες θερμίδες και τα περισσότερα κορεσμένα λιπαρά.
| Ανά 100 g | Θερμίδες (kcal) | Πρωτεΐνη (g) | Λίπος (g) | Κορεσμένα (g) | Υδατάνθρακες (g) | Φυτικές ίνες (g) | Σάκχαρα (g) | Τι ξεχωρίζει |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Κάσιους | 553 | 18,2 | 43,9 | 7,8 | 30,2 | 3,3 | 5,9 | Χαλκός 2,2 mg |
| Φιστίκια Αιγίνης | 560 | 20,2 | 45,3 | 5,9 | 27,2 | 10,6 | 7,7 | Κάλιο 1.025 mg |
| Αμύγδαλα | 579 | 21,2 | 49,9 | 3,8 | 21,6 | 12,5 | 4,4 | Βιταμίνη Ε 25,6 mg, οι περισσότερες ίνες |
| Φουντούκια | 628 | 15,0 | 60,8 | 4,5 | 16,7 | 9,7 | 4,3 | Βιταμίνη Ε 15 mg |
| Καρύδια | 654 | 15,2 | 65,2 | 6,1 | 13,7 | 6,7 | 2,6 | Φυτικά ωμέγα-3 (ALA) 9,1 g |
| Φιστίκια Βραζιλίας | 659 | 14,3 | 67,1 | 16,1 | 11,7 | 7,5 | 2,3 | Σελήνιο 1.917 μg |
| Μακαντάμια | 718 | 7,9 | 75,8 | 12,1 | 13,8 | 8,6 | 4,6 | Μονοακόρεστα περίπου 78% του λίπους |
Τα στοιχεία αφορούν ωμούς και ανάλατους καρπούς και προέρχονται από την αμερικανική βάση USDA FoodData Central (SR Legacy), ώστε οι τιμές να είναι συγκρίσιμες. Στην καταμέτρηση των υδατανθράκων περιλαμβάνονται οι φυτικές ίνες, όπως γίνεται συνήθως στις αμερικανικές βάσεις· οι ευρωπαϊκές τις εξαιρούν και έτσι αναφέρουν μόλις 3 g υδατανθράκων για τα καρύδια. Με βάση την ετικέτα, μια μικρή χούφτα 30 g αντιστοιχεί σε 165 έως 215 θερμίδες.
Χρειάζεται, ωστόσο, ιδιαίτερη προσοχή στο σελήνιο. Ένα φιστίκι Βραζιλίας έχει βάρος περίπου 5 g και περιέχει κατά μέσο όρο γύρω στα 96 μg σεληνίου. Το 2023, η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων καθόρισε στα 255 μg ημερησίως το ανώτατο ασφαλές όριο (EFSA 2023). Σε 30 g, δηλαδή σε μια χούφτα φιστίκια Βραζιλίας, η ποσότητα φτάνει περίπου τα 575 μg, πάνω από το διπλάσιο του ορίου. Η EFSA επισημαίνει ότι οι τακτικοί καταναλωτές τους συγκαταλέγονται στους λίγους που ενδέχεται να το υπερβούν. Επιπλέον, η περιεκτικότητα επηρεάζεται από το έδαφος στο οποίο αναπτύχθηκε το δέντρο (BfR) και μπορεί να διαφέρει σημαντικά από καρπό σε καρπό. Γι’ αυτό συνιστάται να καταναλώνονται ένα ή δύο κάθε φορά, όχι μια ολόκληρη χούφτα.
Τι θεωρούσαμε παλαιότερα
Παλαιότερα, η σκέψη ήταν απλή: οι πολλές θερμίδες συνδέονταν με αύξηση βάρους, ενώ οι ξηροί καρποί έχουν υψηλή θερμιδική αξία. Ακόμη και σήμερα, ο υπολογισμός των θερμίδων βασίζεται στους συντελεστές που διαμόρφωσε στα τέλη του 19ου αιώνα ο Αμερικανός χημικός Wilbur Atwater: 4 θερμίδες ανά γραμμάριο πρωτεΐνης ή υδατάνθρακα και 9 ανά γραμμάριο λίπους. Ο υπολογισμός δεν διαφοροποιεί την προέλευση του λίπους, με αποτέλεσμα ένα γραμμάριο από αμύγδαλο να μετρά όσο ένα γραμμάριο από βούτυρο.
Έτσι, με περιεκτικότητα 50% έως 75% σε λίπος, οι ξηροί καρποί κατατάσσονταν στα πιο «παχυντικά» τρόφιμα και επιτρέπονταν ελάχιστα στα προγράμματα αδυνατίσματος (Mattes, 2015). Ο Richard Mattes, καθηγητής διατροφής στο Πανεπιστήμιο Purdue και ένας από τους ερευνητές που συνέβαλαν στην αλλαγή αυτής της αντίληψης, είχε περιγράψει το 2013 την παλαιότερη εικόνα: αν ρωτούσε κανείς 20 ή 30 χρόνια πριν σε ποια θέση της διατροφικής πυραμίδας βρίσκονται, οι περισσότεροι θα τους τοποθετούσαν δίπλα στα γλυκά, στα τρόφιμα δηλαδή που καταναλώνονται «που και πού» (FoodNavigator, 2013).
Παράδοξο είναι ότι ο ίδιος ο Atwater είχε διαπιστώσει πως η απορρόφηση διαφέρει ανάλογα με το τρόφιμο. Στους «ειδικούς» συντελεστές που είχε προτείνει, η απορρόφηση πρωτεΐνης κυμαινόταν από 20% έως 97% και εκείνη των υδατανθράκων από 32% έως 98%, ανάλογα με την τροφή (Novotny και συν., 2012). Ωστόσο, στην πράξη εφαρμόστηκαν οι απλοί, γενικοί συντελεστές, οι οποίοι εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στις ετικέτες.
Η πρώτη αμφισβήτηση της αρνητικής εικόνας για τους ξηρούς καρπούς αφορούσε την καρδιά, όχι το βάρος. Το 1993, ο Ισπανός γιατρός Joan Sabaté, από το Πανεπιστήμιο Loma Linda, δημοσίευσε στο New England Journal of Medicine ευρήματα σύμφωνα με τα οποία τα καρύδια μειώνουν τη χοληστερόλη στο αίμα, σε αντίθεση με την τότε άποψη ότι τα λιπαρά τους είναι επιβλαβή (Loma Linda University Health). Το ερώτημα για το βάρος παρέμεινε αναπάντητο για ακόμη μία δεκαετία. Η απάντηση προέκυψε όταν ερευνητές μέτρησαν όχι μόνο την πρόσληψη τροφής, αλλά και ό,τι αποβάλλεται από τον οργανισμό.
Οι θερμίδες στις ετικέτες και όσες τελικά απορροφά ο οργανισμός
Ανάλογα με το είδος και την επεξεργασία, ο οργανισμός απορροφά από τους ολόκληρους ξηρούς καρπούς 5% έως 25% λιγότερες θερμίδες από όσες αναγράφονται στην ετικέτα. Αυτό συμβαίνει επειδή ένα μέρος του λίπους αποβάλλεται με τα κόπρανα, χωρίς να έχει απορροφηθεί.
Το αποτέλεσμα προέκυψε από το Κέντρο Έρευνας Διατροφής του αμερικανικού Υπουργείου Γεωργίας (USDA), στο Beltsville. Εκεί, ο φυσιολόγος David Baer και η Janet Novotny, φυσιολόγος και μαθηματικός, αναθεώρησαν τη μέθοδο Atwater. Για αρκετές εβδομάδες οι εθελοντές ακολουθούσαν αυστηρά ελεγχόμενη διατροφή, αρχικά χωρίς ξηρούς καρπούς και στη συνέχεια με αυτούς, ενώ συνέλεγαν όλα τα ούρα και τα κόπρανά τους. Οι ερευνητές υπολόγισαν τις θερμίδες που προσλάμβαναν και απέβαλλαν και συνέκριναν τα αποτελέσματα των δύο περιόδων, ώστε να εκτιμήσουν πόση ενέργεια συγκρατούσε ο οργανισμός από τους ξηρούς καρπούς. Η Novotny αναφέρει ότι με αυτόν τον τρόπο κατάφεραν να «tease out the caloric value of a single target food» (FoodNavigator, 2016).
Τα αμύγδαλα αποτέλεσαν την πρώτη μεγάλη έκπληξη των μετρήσεων. Σε 18 υγιείς άνδρες και γυναίκες, η ποσότητα των 28 γραμμαρίων αντιστοιχούσε σε 129 θερμίδες, αντί για τις 168 έως 170 που υπολόγιζαν οι συντελεστές Atwater. Έτσι, ο οργανισμός απορρόφησε περίπου 24% λιγότερες θερμίδες από όσες αναγράφονται στην ετικέτα (Novotny και συν., 2012). Η είδηση μεταδόθηκε συχνά με τον ισχυρισμό ότι τα αμύγδαλα έχουν «32% λιγότερες θερμίδες», αλλά το 32% περιγράφει το ποσοστό κατά το οποίο η ετικέτα υπερεκτιμά τις θερμίδες, όχι τη μείωση στην ποσότητα που προσλαμβάνει ο οργανισμός. Τη χρηματοδότηση της μελέτης ανέλαβαν το USDA και το Almond Board of California, ο οργανισμός που εκπροσωπεί τους παραγωγούς αμυγδάλων της Καλιφόρνιας.
Η εξήγηση για τη μη απορρόφηση μέρους των θερμίδων βρίσκεται στη δομή του ξηρού καρπού. Όπως έγραφε ο Ηράκλειτος, «φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ» — η φύση αγαπά να κρύβεται· εδώ, το λίπος είναι κλεισμένο μέσα σε κύτταρα με σκληρά τοιχώματα από φυτικές ίνες. Με το μάσημα διασπάται μόνο ένα μέρος τους, ενώ τα κύτταρα που παραμένουν άθικτα περνούν από το λεπτό έντερο, όπου γίνεται η απορρόφηση, έχοντας ακόμη το λίπος στο εσωτερικό τους. Ο Baer περιέγραψε τον ρόλο των ινών του κυτταρικού τοιχώματος ως εξής: «We can’t digest that fiber until it gets into the lower digestive tract» (FoodNavigator, 2012).
Η επεξεργασία των αμυγδάλων αποδείχθηκε επίσης σημαντική, όπως έδειξε η ίδια ερευνητική ομάδα το 2016. Στη μελέτη συμμετείχαν 18 εθελοντές, οι οποίοι κατανάλωναν καθημερινά 42 g αμύγδαλα σε διαφορετική μορφή. Τα ολόκληρα ωμά αμύγδαλα απέδωσαν 25% λιγότερες θερμίδες από όσες έγραφε η ετικέτα, τα καβουρδισμένα 19% και τα καβουρδισμένα, ψιλοκομμένα 17%. Αντίθετα, το βούτυρο αμυγδάλου έδωσε την ποσότητα που προέβλεπε η μέθοδος Atwater (Gebauer και συν., 2016). Οι ερευνητές εξέτασαν και τη δύναμη που απαιτείται για να σπάσει το αμύγδαλο. Διαπίστωσαν ότι το καβούρδισμα το κάνει πιο εύθρυπτο, με αποτέλεσμα να διασπάται σε μικρότερα κομμάτια και να απελευθερώνει περισσότερο λίπος, ενώ το άλεσμα διαλύει σχεδόν όλα τα κύτταρα πριν το αμύγδαλο φτάσει στο στόμα. Στην περίληψη, η μελέτη επισημαίνει ότι οι θερμίδες που απορροφάμε είναι «dependent on the form in which they are consumed».
Η προσέγγιση αυτή χρησιμοποιήθηκε επίσης σε μελέτες για καρύδια, κάσιους και φιστίκια Αιγίνης. Για ποσότητα 28 g, τα καρύδια απέδωσαν 146 θερμίδες αντί για 185 (Baer και συν., 2016). Τα κάσιους αντιστοιχούσαν σε 137 θερμίδες, 16% λιγότερες από την αναγραφόμενη τιμή (Baer και Novotny, 2019), ενώ η μείωση για τα φιστίκια Αιγίνης ήταν μόλις 5% (Baer και συν., 2012). Και στις τρεις περιπτώσεις, οι παραγωγοί του καρπού που εξεταζόταν συνέβαλαν στη χρηματοδότηση της αντίστοιχης μελέτης, όπως παρουσιάζεται στον πίνακα.
| Καρπός και μορφή | Μετρημένες θερμίδες ανά 28 g (kcal) | Λιγότερες από την ετικέτα | Εθελοντές | Χρηματοδότηση |
|---|---|---|---|---|
| Αμύγδαλα ολόκληρα, ωμά (2016) | 124 | 25% | 18 | USDA, Almond Board of California |
| Αμύγδαλα ολόκληρα (2012) | 129 | περίπου 24% | 18 | USDA, Almond Board of California |
| Καρύδια | 146 | 21% | 18 | USDA, California Walnut Commission |
| Αμύγδαλα ολόκληρα, καβουρδισμένα | 136 | 19% | 18 | USDA, Almond Board of California |
| Αμύγδαλα ψιλοκομμένα, καβουρδισμένα | 141 | 17% | 18 | USDA, Almond Board of California |
| Κάσιους | 137 | 16% | 18 | Global Cashew Council, INC |
| Φιστίκια Αιγίνης | 151 | 5% | 16 | USDA, Paramount Farms |
| Βούτυρο αμυγδάλου | 183 | καμία σημαντική διαφορά | 18 | USDA, Almond Board of California |
Η μερίδα των 28 g αντιστοιχεί στην αμερικανική ποσότητα της μίας ουγγιάς. Για τη μελέτη του 2016 σχετικά με τα αμύγδαλα, υπολογίσαμε εμείς τις θερμίδες ανά 28 g βάσει της τιμής ανά γραμμάριο που δίνει η έρευνα· για τα φιστίκια Αιγίνης χρησιμοποιήσαμε τα 5,40 kcal ανά γραμμάριο.
Χρειάζεται να ληφθούν υπόψη δύο περιορισμοί. Οι μελέτες πραγματοποιήθηκαν σε μικρές ομάδες υγιών ενηλίκων, με άνδρες και γυναίκες μαζί, και το δείγμα ήταν πολύ μικρό για να δείξει αν υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα. Επιπλέον, όλες προέρχονται από ένα εργαστήριο και χρηματοδοτήθηκαν από τη βιομηχανία. Ωστόσο, το βασικό εύρημα —ότι η κατανάλωση ολόκληρων ξηρών καρπών συνδέεται με απώλεια λίπους στα κόπρανα— έχει καταγραφεί και από άλλες ερευνητικές ομάδες, μεταξύ των οποίων η ομάδα του Mattes, σε μελέτες με αμύγδαλα και αράπικα φιστίκια (Traoret και συν., 2008). Συστηματική ανασκόπηση 21 μελετών από το Πανεπιστήμιο του Wollongong κατέληξε ότι, σε όλους τους ξηρούς καρπούς που έχουν ερευνηθεί, οι θερμίδες που απορροφώνται ήταν σταθερά λιγότερες από τις προβλέψεις της μεθόδου Atwater (Nikodijevic και συν., 2023). Για φουντούκια, μακαντάμια και φιστίκια Βραζιλίας δεν έχει δημοσιευτεί, απ’ όσο γνωρίζουμε, αντίστοιχη μέτρηση σε ανθρώπους.
Μελέτες για την επίδραση στο βάρος
Η μεγαλύτερη κατανάλωση ξηρών καρπών δεν φαίνεται να συνδέεται με μεγαλύτερη αύξηση βάρους. Αντίθετα, σε μεγάλες μελέτες παρακολούθησης οι συμμετέχοντες που έτρωγαν περισσότερους πήραν με τα χρόνια λίγο λιγότερο βάρος. Η διαφορά, ωστόσο, ήταν μικρή: υπολογίστηκε σε γραμμάρια και όχι σε κιλά.
Για πέντε χρόνια, η ευρωπαϊκή μελέτη EPIC-PANACEA κατέγραψε 373.293 άνδρες και γυναίκες από 10 χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα (Freisling και συν., 2018). Η μέση αύξηση βάρους ήταν 2,1 κιλά. Σε σύγκριση με όσους δεν κατανάλωναν καθόλου ξηρούς καρπούς, εκείνοι που έτρωγαν τους περισσότερους πήραν 70 γραμμάρια λιγότερα και είχαν κατά 5% μικρότερο κίνδυνο υπέρβαρου ή παχυσαρκίας. Το βάρος στο τέλος της μελέτης καταγράφηκε από τις αναφορές των ίδιων των συμμετεχόντων, ενώ στους χρηματοδότες περιλαμβανόταν και το Διεθνές Συμβούλιο Ξηρών Καρπών (INC).
Ερευνητές του Harvard στις ΗΠΑ παρακολούθησαν για 20 έως 24 χρόνια σχεδόν 145.000 επαγγελματίες υγείας: 27.521 άνδρες και 117.364 γυναίκες (Liu και συν., 2019). Κατά μέσο όρο, οι ενήλικες αύξαναν το βάρος τους κατά 320 γραμμάρια ετησίως. Όσοι, όμως, πρόσθεσαν μισή μερίδα ξηρών καρπών την ημέρα —14 γραμμάρια— πήραν σε κάθε τετραετία 190 γραμμάρια λιγότερα από όσους διατήρησαν τις συνήθειές τους. Το όφελος ήταν μεγαλύτερο για τα καρύδια και τους υπόλοιπους καρπούς δέντρων, περίπου 370 γραμμάρια, και μικρότερο για τα αράπικα φιστίκια, 150 γραμμάρια. Η συσχέτιση φάνηκε κυρίως όταν οι ξηροί καρποί αντικαθιστούσαν το κόκκινο κρέας, τα αλλαντικά, τις τηγανητές πατάτες και τα πατατάκια. Η επικεφαλής της μελέτης Deirdre Tobias ανέφερε ότι οι ξηροί καρποί συνδέονται «with less long-term weight gain, despite being calorically dense» (NutraIngredients, 2019). Ο βιοστατιστικός του Cambridge Stephen Burgess επισήμανε, ωστόσο, ότι η έρευνα αντιπαραβάλλει ανθρώπους που επέλεξαν να τρώνε ξηρούς καρπούς με όσους δεν το έκαναν· δεν δείχνει τι θα συνέβαινε αν κάποιος ξεκινούσε ξαφνικά να τους καταναλώνει. Παρότι συμμετείχαν άνδρες και γυναίκες, τα αποτελέσματα παρουσιάζονται συνολικά. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες ήταν κυρίως λευκοί και είχαν καλό εισόδημα, περιορισμό που αναγνωρίζουν και οι συγγραφείς.
Την αβεβαιότητα αυτή μπορούν να περιορίσουν οι τυχαιοποιημένες δοκιμές, στις οποίες οι ερευνητές ορίζουν ποιοι συμμετέχοντες θα καταναλώσουν ξηρούς καρπούς. Η μεγαλύτερη ανασκόπηση, που έγινε από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο, συνδύασε 86 δοκιμές με 5.873 άτομα και έξι μελέτες παρακολούθησης στις οποίες συμμετείχαν 569.910 άνθρωποι (Nishi και συν., 2021). Στις δοκιμές, η μέση διαφορά στο τελικό βάρος ήταν 90 γραμμάρια περισσότερα για όσους έτρωγαν ξηρούς καρπούς· δεν ήταν στατιστικά σημαντική και η βεβαιότητα του ευρήματος αξιολογήθηκε ως «υψηλή». Στις μελέτες παρακολούθησης, όσοι κατανάλωναν ξηρούς καρπούς εμφάνιζαν 7% χαμηλότερη συχνότητα υπέρβαρου και παχυσαρκίας, με «μέτριο» βαθμό βεβαιότητας. Στο τέλος της, η περίληψη σημειώνει ότι ο φόβος πως οι ξηροί καρποί παχαίνουν «appears unwarranted».
Δεν διαπιστώθηκε μεταβολή στο βάρος, στον Δείκτη Μάζας Σώματος ή στην περίμετρο μέσης ούτε σε δεύτερη μετα-ανάλυση, η οποία περιέλαβε 55 δοκιμές. Το αποτέλεσμα ίσχυε είτε οι συμμετέχοντες είχαν οδηγίες να αφαιρέσουν άλλα τρόφιμα από τη διατροφή τους είτε όχι (Guarneiri και Cooper, 2021). Σε επιστολή προς το περιοδικό, άλλοι ερευνητές επισήμαναν ότι οι δοκιμές διήρκεσαν κατά μέσο όρο μόλις 14 εβδομάδες, παρότι η σύσταση αφορά κατανάλωση ξηρών καρπών σε όλη τη ζωή (επιστολή στο Advances in Nutrition).
Τι απογίνονται οι θερμίδες; Ο Mattes υπολόγισε την κατανομή τους σε ανασκόπηση (Mattes, 2008). Η όρεξη φαίνεται να αντισταθμίζει το μεγαλύτερο ποσοστό, 65% έως 75%: οι ξηροί καρποί προκαλούν κορεσμό και έτσι συνήθως καταναλώνουμε αυθόρμητα λιγότερο φαγητό στα επόμενα γεύματα. Ένα πρωινό σνακ ξηρών καρπών 100 θερμίδων, για παράδειγμα, μπορεί να οδηγήσει σε πρόσληψη 66 έως 75 θερμίδων λιγότερων μέχρι το βράδυ, χωρίς συνειδητή προσπάθεια (FoodNavigator, 2013). Ένα επιπλέον 5% έως 15% αποβάλλεται με τα κόπρανα, όπως είδαμε, ενώ ένα μικρό ποσοστό μπορεί να δαπανάται λόγω ελαφρώς αυξημένης καύσης· αυτή είναι η πιο αβέβαιη από τις τρεις εξηγήσεις. Ο ίδιος, πάντως, διευκρινίζει: «I’m not saying you can eat nuts with impunity» (FoodNavigator, Μάιος 2013).
Η απώλεια βάρους με δίαιτα
Όταν ακολουθούσαν διατροφή με συγκεκριμένο όριο θερμίδων, όσοι έτρωγαν αμύγδαλα έχασαν περίπου το ίδιο βάρος με όσους επέλεγαν άλλα σνακ ίσης θερμιδικής αξίας. Με άλλα λόγια, οι ξηροί καρποί δεν εμποδίζουν τη δίαιτα, αλλά δεν την κάνουν από μόνοι τους πιο αποτελεσματική.
Το 2003, μια πρώτη δοκιμή κατέγραψε εντυπωσιακά αποτελέσματα. Για 24 εβδομάδες, 65 υπέρβαροι και παχύσαρκοι ενήλικες ακολούθησαν διατροφή με υγρά γεύματα: οι μισοί κατανάλωναν καθημερινά 84 g αμύγδαλα, ενώ οι υπόλοιποι έπαιρναν ίσες θερμίδες από αμυλούχα τρόφιμα (Wien και συν., 2003). Η μείωση του βάρους έφτασε το 18% στην ομάδα των αμυγδάλων, έναντι 11% στην άλλη, ενώ το σωματικό λίπος μειώθηκε κατά 30% και 20% αντίστοιχα. Ωστόσο, στους συγγραφείς της μελέτης ήταν και ο Sabaté, γνωστός για τη σύνδεσή του με την έρευνα γύρω από τα οφέλη των ξηρών καρπών, ενώ μέρος της χρηματοδότησης προήλθε από το Almond Board of California (Loma Linda University). Ακόμη, η ποσότητα των 84 g αντιστοιχούσε σε τριπλάσια μερίδα, και οι συμμετέχοντες της ομάδας σύγκρισης επέλεγαν αμυλούχα τρόφιμα από κατάλογο, χωρίς να είναι γνωστή η ακριβής κατανάλωσή τους.
Τα πρώτα ευρήματα από την επόμενη μεγάλη δοκιμή ήταν αντίθετα. Στο Πανεπιστήμιο Temple, 123 υπέρβαροι και παχύσαρκοι ακολούθησαν δίαιτα επί 18 μήνες, με τους μισούς να τρώνε αμύγδαλα και τους υπόλοιπους να αποκλείουν εντελώς τους ξηρούς καρπούς (Foster και συν., 2012). Στο εξάμηνο, η απώλεια ήταν 5,5 κιλά για την ομάδα των αμυγδάλων και 7,4 κιλά για την άλλη. Όταν συμπληρώθηκαν 18 μήνες, και οι δύο ομάδες είχαν ανακτήσει μέρος του βάρους και η μεταξύ τους διαφορά είχε εξαφανιστεί, ενώ όσοι έτρωγαν αμύγδαλα είχαν καλύτερη χοληστερόλη. Η χρηματοδότηση προήλθε και εδώ από το Almond Board, όμως το αρχικό αποτέλεσμα δεν ευνοούσε τον χρηματοδότη, γεγονός που ενισχύει την αξιοπιστία του. Ο επικεφαλής της μελέτης, Gary Foster, συνόψισε με προσεκτικό τρόπο: «Nuts, and in this case almonds, shouldn’t be on the ‘do not eat’ list», εφόσον η μερίδα παραμένει ελεγχόμενη (Health24, 2012).
Στην Αυστραλία πραγματοποιήθηκε η νεότερη και μεγαλύτερη δοκιμή. Συνολικά 140 υπέρβαροι και παχύσαρκοι ενήλικες περιόρισαν κατά 30% τις θερμίδες τους για τρεις μήνες και στη συνέχεια επιχείρησαν να διατηρήσουν το νέο τους βάρος επί έξι μήνες· 106 ολοκλήρωσαν το εννεάμηνο (Carter και συν., 2023). Για τους μισούς, τα αμύγδαλα κάλυπταν το 15% των θερμίδων, ενώ οι υπόλοιποι λάμβαναν το αντίστοιχο ποσοστό από σνακ υδατανθράκων. Στο τέλος του πρώτου τριμήνου, και οι δύο ομάδες είχαν χάσει ακριβώς 7,0 κιλά. Κατά τη συντήρηση έχασαν επιπλέον 1,1 και 1,3 κιλά αντίστοιχα, χωρίς σημαντική απόκλιση μεταξύ τους. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι η διατροφή με αμύγδαλα προσέφερε «weight loss and weight loss maintenance comparable» με εκείνη χωρίς ξηρούς καρπούς, ενώ επέφερε μεγαλύτερη βελτίωση σε ορισμένα κλάσματα των λιποπρωτεϊνών στο αίμα. Τη μελέτη χρηματοδότησε και πάλι το Almond Board of California.
Από τις τρεις δοκιμές προκύπτει ένα συμπέρασμα που συχνά δεν αναδεικνύεται στους τίτλους: η απώλεια βάρους έρχεται από τον περιορισμό των θερμίδων, ενώ οι ξηροί καρποί μπορούν να ενταχθούν σε αυτό το πλαίσιο χωρίς να ανατρέπουν το αποτέλεσμα και παράλληλα να προσφέρουν καλύτερα λιπίδια. Στη μετα-ανάλυση της Nishi, οι μελέτες στις οποίες οι συμμετέχοντες ακολουθούσαν δίαιτα εμφάνισαν καλύτερα αποτελέσματα στο βάρος όταν περιλάμβαναν ξηρούς καρπούς, σύμφωνα με την περίληψη του αυστραλιανού οργανισμού Nuts for Life, ο οποίος εκπροσωπεί τον κλάδο των ξηρών καρπών (Nuts for Life). Όσο μπορέσαμε να διαπιστώσουμε, καμία από τις τρεις δοκιμές με αμύγδαλα δεν παρουσίασε χωριστά δεδομένα για γυναίκες και άνδρες.
Η απορρόφηση των ξηρών καρπών διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο
Οι μέσες τιμές δεν αποτυπώνουν τις μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ ατόμων. Στη μελέτη με κάσιους, μια μερίδα 28 g αντιστοιχούσε σε 105 θερμίδες για έναν εθελοντή και σε 151 για άλλον: ο δεύτερος απορρόφησε από την ίδια ποσότητα 44% περισσότερες θερμίδες (Baer και Novotny, 2019). Αντίστοιχη ήταν η διακύμανση και στην έρευνα του 2012 για τα αμύγδαλα, όπου κάθε μερίδα απέδιδε περίπου 22 θερμίδες πάνω ή κάτω από τον μέσο όρο (Novotny και συν., 2012).
Το μάσημα αποτελεί μία πιθανή εξήγηση. Στο εργαστήριο του Mattes, 13 νεαροί ενήλικες κατανάλωσαν 55 g αμύγδαλα σε τρεις διαφορετικές περιόδους, μασώντας κάθε μπουκιά 10, 25 ή 40 φορές (Cassady και συν., 2009). Όταν έκαναν μόλις 10 μασητικές κινήσεις, απέβαλλαν σημαντικά περισσότερο λίπος με τα κόπρανα, ενώ κάθε συμμετέχων έχανε περισσότερη ενέργεια με το λιγότερο μάσημα παρά με το περισσότερο. Από την άλλη, το παρατεταμένο μάσημα περιόριζε περισσότερο την πείνα για τις επόμενες τρεις ώρες· έτσι, η μικρότερη απορρόφηση αντισταθμιζόταν από μεγαλύτερο κορεσμό. Ο Mattes επισήμανε αργότερα ότι οι συνήθειες μάσησης διαφέρουν από άτομο σε άτομο και είναι δύσκολο να τροποποιηθούν (News-Medical, 2013).
Η όρεξη παρουσιάζει ανάλογη διαφοροποίηση. Τα ευρήματα εξαρτώνται από τη μελέτη και το άτομο: η αυθόρμητη περικοπή θερμίδων από τα άλλα γεύματα έφτασε έως και το 100% των θερμίδων που πρόσφεραν οι ξηροί καρποί, ενώ κατά μέσο όρο ήταν 65% έως 75% (Mattes, 2008). Η αύξηση του λίπους στα κόπρανα, αντίστοιχα, κυμάνθηκε από 5% έως και πάνω από 20% μεταξύ των μελετών (Tan και συν., 2014). Έτσι εξηγείται γιατί ορισμένοι καταναλώνουν ξηρούς καρπούς κάθε μέρα χωρίς να παίρνουν βάρος, ενώ σε άλλους αυξάνεται η ένδειξη της ζυγαριάς.
Παραμένει, ωστόσο, ένα αναπάντητο ερώτημα: καμία έρευνα δεν μέτρησε ξανά τον ίδιο άνθρωπο, ώστε να διαπιστωθεί αν η απόκλιση ανάμεσα στις 105 και τις 151 θερμίδες αποτελεί σταθερή διαφορά μεταξύ ατόμων ή απλώς μεταβάλλεται από εβδομάδα σε εβδομάδα. Για τον αναγνώστη, το πρακτικό συμπέρασμα είναι ότι δεν γνωρίζει τη δική του τιμή. Επομένως, είναι προτιμότερο να αντιμετωπίζει τις θερμίδες της ετικέτας ως ανώτατο όριο και να μην υπολογίζει στην πιθανή έκπτωση.
Ποιοι ξηροί καρποί έχουν τη μεγαλύτερη διαφορά στις θερμίδες;
Ανάμεσα στις επιλογές που ενδιαφέρουν όσους προσέχουν το βάρος τους βρίσκονται τα ολόκληρα αμύγδαλα και τα καρύδια: σε αυτά η απόσταση είναι μεγαλύτερη ανάμεσα στις θερμίδες που αναγράφονται και σε εκείνες που απορροφά ο οργανισμός. Παρ’ όλα αυτά, η επίδραση του ελέγχου της μερίδας είναι μεγαλύτερη από τη διαφορά ανάμεσα στα είδη των ξηρών καρπών.
- Αμύγδαλα. Όταν καταναλώνονται ολόκληρα και ωμά, αποδίδουν ένα τέταρτο λιγότερες θερμίδες από όσες αναγράφει η ετικέτα. Από τους καρπούς του πίνακα έχουν τις περισσότερες φυτικές ίνες και σχεδόν την υψηλότερη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη. Έχουν επίσης μελετηθεί περισσότερο από κάθε άλλο είδος σε δίαιτες, αν και όλες οι δοκιμές χρηματοδοτήθηκαν από παραγωγούς.
- Καρύδια. Η πραγματική πρόσληψη είναι κατά 21% χαμηλότερη από τις θερμίδες της ετικέτας, ενώ στην έρευνα του Harvard καταγράφηκε η ισχυρότερη συσχέτιση με μικρότερη αύξηση βάρους. Παράλληλα, αποτελούν τη μοναδική σημαντική φυτική πηγή ωμέγα-3 μεταξύ των ξηρών καρπών.
- Κάσιους και φιστίκια Αιγίνης. Στα 100 g έχουν τις λιγότερες θερμίδες. Τα κάσιους υπολείπονται κατά 16% από την ένδειξη της ετικέτας, αλλά περιέχουν τις λιγότερες ίνες. Τα φιστίκια Αιγίνης, από την άλλη, έχουν άφθονες ίνες και πρωτεΐνη, όμως η αναγραφόμενη θερμιδική τιμή είναι σχεδόν ακριβής, με απόκλιση μόλις 5%.
- Αράπικα φιστίκια. Αν και ανήκουν στα όσπρια και όχι στους καρπούς των δέντρων, παρουσιάζουν παρόμοια συμπεριφορά: τα ολόκληρα φιστίκια οδηγούν σε μεγαλύτερη αποβολή λίπους με τα κόπρανα απ’ ό,τι το φυστικοβούτυρο, το λάδι ή το αλεύρι τους (Traoret και συν., 2008). Στη μελέτη του Harvard, η σύνδεση με το βάρος ήταν η ασθενέστερη.
- Φουντούκια, μακαντάμια και φιστίκια Βραζιλίας. Δεν υπάρχουν μετρήσεις για τις θερμίδες που απορροφώνται από αυτά τα είδη. Τα μακαντάμια και τα φιστίκια Βραζιλίας έχουν τις υψηλότερες θερμίδες και τα περισσότερα κορεσμένα λιπαρά. Για τα φιστίκια Βραζιλίας, επιπλέον, η κατανάλωση περιορίζεται έτσι κι αλλιώς σε ένα ή δύο ημερησίως λόγω του σεληνίου.
Σημασία έχει και η επεξεργασία, όχι μόνο το είδος του καρπού. Με το βούτυρο αμυγδάλου προσλαμβάνονται όλες οι θερμίδες που αναγράφονται, ενώ το ψιλόκομμα και το καβούρδισμα περιορίζουν την απόσταση από την τιμή της ετικέτας. Αλάτι, μέλι και σοκολατένια επικάλυψη προσθέτουν, επίσης, θερμίδες που δεν είναι απαραίτητες.
Πρακτικές συμβουλές για απώλεια βάρους με ξηρούς καρπούς
Τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν μια συγκεκριμένη επιλογή: να καταναλώνετε καθημερινά μια μικρή χούφτα ολόκληρους ξηρούς καρπούς αντί για κάποιο άλλο σνακ. Κρίσιμο σημείο είναι η αντικατάσταση. Στη μελέτη του Harvard, το μεγαλύτερο όφελος παρατηρήθηκε όταν οι ξηροί καρποί πήραν τη θέση των πατατακίων, των τηγανητών πατατών και των αλλαντικών, όχι όταν προστέθηκαν απλώς στο καθημερινό διαιτολόγιο.
Ζυγίστε μία φορά τη μερίδα με ζυγαριά κουζίνας, για να μάθετε πώς φαίνεται στην παλάμη σας. Τα 28 έως 30 g αντιστοιχούν περίπου σε 23 αμύγδαλα, 7 ολόκληρα καρύδια ή 49 φιστίκια Αιγίνης· για τα φιστίκια Βραζιλίας αρκεί ένα ή δύο. Βάλτε την ποσότητα σε μικρό μπολ και κλείστε τη συσκευασία: ο κορεσμός από τους ξηρούς καρπούς αργεί και είναι εύκολο να πάρετε δεύτερη χούφτα πριν αντιληφθείτε ότι χορτάσατε. Το ρητό «πᾶν τὸ πολὺ τῇ φύσει πολέμιον», που αποδίδεται στον Ιπποκράτη, ταιριάζει ιδιαίτερα σε ένα τρόφιμο που είναι υγιεινό στη χούφτα, αλλά παχυντικό όταν καταναλώνεται από τη σακούλα.
Διαλέξτε ξηρούς καρπούς ολόκληρους, ωμούς ή λίγο καβουρδισμένους, και αποφύγετε όσους έχουν αλάτι, ζάχαρη ή μέλι. Παρότι το βούτυρο ξηρών καρπών είναι θρεπτικό, αποδίδει όλες τις θερμίδες που αναγράφονται στην ετικέτα. Ο Mattes συνοψίζει τη σύστασή του ως εξής: «If your main concern is body weight, eat whole nuts» (FoodNavigator, 2013). Όσοι υπολογίζουν τις θερμίδες μπορούν να θεωρούν τον αριθμό της ετικέτας ως ανώτατο όριο. Στα ολόκληρα αμύγδαλα και καρύδια, οι πραγματικές θερμίδες εκτιμάται ότι είναι κατά ένα πέμπτο έως ένα τέταρτο λιγότερες — περίπου 35 με 45 ανά μερίδα — χωρίς αυτό να σημαίνει πως δικαιολογείται μια δεύτερη χούφτα.
Πώς εντάσσουν οι ίδιοι οι ερευνητές τους ξηρούς καρπούς στη διατροφή τους; Ο Joan Sabaté, συντάκτης της δοκιμής του 2003 και της ευρωπαϊκής μελέτης EPIC-PANACEA, έχει αναφέρει πως έχει πάντα καρύδια, αμύγδαλα και φουντούκια στο σπίτι. Κάθε πρωί προσθέτει μερικές χούφτες στο μπλέντερ μαζί με φρούτα (Business Insider, 2024). Αν και συγκαταλέγεται στους γνωστότερους υποστηρικτές τους, η προσωπική του συνήθεια φανερώνει πώς ερμηνεύει τα ευρήματα.
Όσοι έχουν αλλεργία στους ξηρούς καρπούς ή ακολουθούν ειδική διατροφή χρειάζεται να συζητούν με γιατρό ή διαιτολόγο ποιοι καρποί είναι κατάλληλοι και σε τι ποσότητα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/xiroi-karpoi-poia-threptika-systatika-periechoyn/29942





