Ανάπτυξη του παιδιού: Πώς χτίζονται οι βάσεις από την εγκυμοσύνη έως τα πρώτα χρόνια

Πριν γνωρίσει τον κόσμο μέσα από την πρώτη αγκαλιά, το βλέμμα και τη φωνή των γονιών του, το παιδί έχει ήδη αρχίσει να αναπτύσσει τις αισθήσεις και το νευρικό του σύστημα μέσα στη μήτρα.

Η ανάπτυξη είναι ιδιαίτερα ταχεία τόσο στην εγκυμοσύνη όσο και στα πρώτα χρόνια μετά τη γέννηση. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι οι γονείς οφείλουν να τα κάνουν όλα άψογα· δείχνει, όμως, πόσο σημαντικό είναι να δίνεται από νωρίς προσοχή στην υγεία, την ασφάλεια και την υποστήριξη της οικογένειας.

Ο Γεώργιος Χρούσος, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ, έχει επίσης επισημάνει πόσο καθοριστική είναι αυτή η περίοδος. Σε παλαιότερη συνέντευξή του στην «Καθημερινή» είχε αναφέρει: «Η καλύτερη επένδυση των γονιών είναι η κύηση και τα πέντε πρώτα χρόνια», αναδεικνύοντας συγχρόνως τη σημασία της αγάπης, της τρυφερότητας και των θετικών ερεθισμάτων.

Τι περιλαμβάνει ο όρος «ψυχολογία του εμβρύου»;

Η διατύπωση μπορεί να παραπέμπει στην ιδέα ότι ένα έμβρυο σκέφτεται ή αισθάνεται όπως ένα μεγαλύτερο παιδί. Στην επιστημονική χρήση, ο όρος αφορά κυρίως την ωρίμανση του εγκεφάλου και των αισθήσεων, τις αποκρίσεις στα ερεθίσματα και τις πρώτες μορφές μάθησης.

Στη διάρκεια της κύησης αναπτύσσονται σταδιακά οι μηχανισμοί που βοηθούν το έμβρυο να ανταποκρίνεται στο περιβάλλον. Στη διαδικασία αυτή συμβάλλουν τόσο βιολογικοί παράγοντες όσο και οι συνθήκες της εγκυμοσύνης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορεί να προβλεφθεί η προσωπικότητα ή η μελλοντική πορεία του παιδιού.

Ποια είναι η σχέση του στρες στην εγκυμοσύνη με το μωρό;

Ως στρες περιγράφεται η αντίδραση του οργανισμού όταν αντιμετωπίζει απαιτήσεις ή δυσκολίες. Για μια έγκυο, τέτοιες πιέσεις μπορεί να σχετίζονται με την εργασία, τα οικονομικά, τις αλλαγές στο σώμα ή την ανησυχία για τον τοκετό.

Ένα δύσκολο εικοσιτετράωρο, ένας καβγάς ή ένα διάστημα ανησυχίας δεν αποτελούν ένδειξη ότι έχει πάθει βλάβη το μωρό. Δεν είναι αναγκαίο να παραμένει η έγκυος διαρκώς ήρεμη, ούτε είναι ρεαλιστική απαίτηση να μην αισθάνεται άγχος.

Χρειάζεται, ωστόσο, να λαμβάνεται υπόψη το στρες όταν είναι έντονο και διαρκεί. Έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερο κίνδυνο για ορισμένες δυσμενείς εκβάσεις, μεταξύ των οποίων ο πρόωρος τοκετός και το χαμηλό βάρος γέννησης. Οι σχετικές συνδέσεις αφορούν πιθανότητες και όχι μια βέβαιη έκβαση για κάθε εγκυμοσύνη.

Το βασικό είναι να διασφαλίζονται φροντίδα και υποστήριξη, χωρίς να επιβαρύνονται οι έγκυοι με ενοχές. Αν το άγχος δεν υποχωρεί ή επηρεάζει τον ύπνο και την καθημερινή ζωή, μπορεί να απευθυνθεί στον γιατρό της και να ζητήσει την κατάλληλη βοήθεια.

Η σημασία των πρώτων χρόνων για την ανάπτυξη του παιδιού

Ο εγκέφαλος αναπτύσσεται με γρήγορο ρυθμό στην πρώιμη παιδική ηλικία. Οι εμπειρίες του παιδιού συμμετέχουν στη δημιουργία των εγκεφαλικών συνδέσεων και θέτουν βάσεις για τη μάθηση, την επικοινωνία και τη διαχείριση των συναισθημάτων.

Το πλαίσιο φροντίδας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας επισημαίνει ότι τα παιδιά χρειάζονται καλή υγεία, επαρκή διατροφή, ασφάλεια, φροντίδα που ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους και ευκαιρίες πρώιμης μάθησης.

Αυτή η φροντίδα εκφράζεται σε απλές καθημερινές στιγμές: μια αγκαλιά, παιχνίδι στο πάτωμα, συζήτηση στο γεύμα ή έναν ενήλικο που αντιλαμβάνεται ότι το παιδί κουράστηκε και χρειάζεται να σταματήσει για λίγο.

Η καθημερινή ανταπόκριση έχει δύναμη

Ένα μωρό μπορεί να κοιτάξει, να χαμογελάσει, να βγάλει έναν ήχο ή να δείξει κάτι· ο ενήλικος απαντά με το βλέμμα, τη φωνή ή μια κίνηση. Η αλληλεπίδραση αυτή ονομάζεται «serve and return» και περιγράφει τη διαδοχική ανταλλαγή σημάτων και απαντήσεων.

Αυτές οι απλές ανταλλαγές συμβάλλουν στην επικοινωνία και την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Δεν απαιτούνται ακριβά παιχνίδια ούτε ένα φορτωμένο πρόγραμμα δραστηριοτήτων. Σημασία έχουν ο χρόνος για επαφή και η προσπάθεια του φροντιστή να κατανοήσει τι επικοινωνεί το παιδί.

Οι καθημερινές δυσκολίες δεν σημαίνουν «τοξικό στρες»

Στην πορεία της ανάπτυξης είναι αναμενόμενα η απογοήτευση, ο αποχωρισμός και οι μικρές δυσκολίες της κάθε ημέρας. Η παρουσία ενός υποστηρικτικού ενήλικου βοηθά το παιδί να τις αντιμετωπίσει.

Ο όρος τοξικό στρες αναφέρεται στην έντονη ή παρατεταμένη ενεργοποίηση του συστήματος απόκρισης στο στρες, όταν δεν υπάρχει επαρκής προστατευτική υποστήριξη. Δεν αφορά κάθε κλάμα, κάθε όριο ή κάθε δύσκολη περίσταση στην οικογένεια.

Η στήριξη των γονιών αποτελεί μέρος της φροντίδας του παιδιού

Οι ανάγκες του παιδιού δεν είναι δυνατό να καλύπτονται μόνο με τις αντοχές της μητέρας ή με την προσπάθεια ενός γονιού που έχει εξαντληθεί.

Η συμμετοχή του συντρόφου, η πρακτική συνδρομή ανθρώπων από το κοντινό περιβάλλον και η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και ψυχικής υποστήριξης μπορούν να βελτιώσουν τις συνθήκες για όλη την οικογένεια. Στις συστάσεις του για την πρώιμη παιδική ανάπτυξη, ο ΠΟΥ συμπεριλαμβάνει και την υποστήριξη της ψυχικής υγείας των μητέρων.

Τα πρώτα πέντε χρόνια δεν αποτελούν προθεσμία

Η έμφαση στην πρώιμη φροντίδα δεν υποδηλώνει ότι όλα έχουν καθοριστεί μέχρι τα πέμπτα γενέθλια. Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να μεταβάλλεται και να αποκτά νέες γνώσεις, ενώ οι θετικές εμπειρίες και οι σχέσεις που προσφέρουν υποστήριξη παραμένουν σημαντικές και αργότερα.

Αυτή η γνώση μπορεί να ενθαρρύνει περισσότερη φροντίδα από τα πρώτα στάδια, χωρίς να κάνει τη γονεϊκότητα μια δοκιμασία τελειότητας. Σημασία έχει το παιδί να μεγαλώνει σε περιβάλλον ασφάλειας και ανταπόκρισης, ενώ οι γονείς μπορούν να βασίζονται σε ανθρώπους και υπηρεσίες που τους στηρίζουν.