Γιατί συνεχίζονται τα ξεσπάσματα θυμού των παιδιών, ό,τι κι αν κάνουμε;

Ένα χαλασμένο παιχνίδι, μια βόλτα που τελειώνει πιο νωρίς από όσο θα ήθελε ή ένα απρόσμενο «όχι» μπορεί να πυροδοτήσει μια μεγάλη συναισθηματική καταιγίδα. Το παιδί μπορεί να κλαίει, να φωνάζει και να θυμώνει, σαν να μην ακούει τίποτα από όσα του λέμε. Οι γονείς προσπαθούν να παραμείνουν ψύχραιμοι, να εξηγήσουν, να παρηγορήσουν ή να θέσουν όρια. Αν όμως οι ίδιες σκηνές επαναλαμβάνονται κάθε μέρα, είναι φυσικό να αναρωτιούνται: «Γιατί δεν σταματούν επιτέλους αυτά τα ξεσπάσματα;».

Η εξήγηση σχετίζεται με μια σημαντική δεξιότητα, την οποία τα παιδιά δεν έχουν αναπτύξει πλήρως από τη γέννησή τους: τη συναισθηματική αυτορρύθμιση.

Γιατί το παιδί δυσκολεύεται να ηρεμήσει μόνο του;

Οι ενήλικες μπορεί να θεωρούν αυτονόητο ότι θα πάρουν μερικές βαθιές ανάσες ή θα απομακρυνθούν για λίγο από κάτι που τους εκνευρίζει. Για ένα μικρό παιδί, αντίθετα, είναι πολύ πιο απαιτητικό να διαχειριστεί έντονα συναισθήματα.

Με τον όρο συναισθηματική αυτορρύθμιση εννοούμε την ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε και να εκφράζουμε τα συναισθήματά μας, αλλά και να τα διαχειριζόμαστε ώστε να μπορούμε να ανταποκριθούμε στις περιστάσεις. Η δεξιότητα κατακτάται σταδιακά, με την ωρίμανση του εγκεφάλου και τις εμπειρίες που αποκτά το παιδί στις καθημερινές του αλληλεπιδράσεις. Παράλληλα, συνδέεται με τις εκτελεστικές λειτουργίες: τις νοητικές ικανότητες που μας βοηθούν να ελέγχουμε παρορμήσεις, να στρέφουμε την προσοχή μας και να προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας.

Όταν, για παράδειγμα, ένα νήπιο θυμώνει επειδή πρέπει να αφήσει το παιχνίδι, δεν προσπαθεί κατ’ ανάγκη να μας δυσκολέψει. Ενδέχεται απλώς να μην έχει αποκτήσει ακόμη την ικανότητα να αντιμετωπίζει επαρκώς την απογοήτευσή του.

Ξεσπάσματα θυμού: Η ηρεμία του γονιού έχει καθοριστικό ρόλο

Κατά τα πρώτα χρόνια, τα παιδιά βασίζονται στους ενήλικες για να αντιμετωπίσουν τα έντονα συναισθήματά τους. Αυτή η διαδικασία λέγεται συναισθηματική συνρρύθμιση (co-regulation). Όταν δεν καταφέρνουν να ηρεμήσουν μόνα τους, τα στηρίζουν η παρουσία και η σταθερότητα του γονιού, καθώς και η δική του ηρεμία. Ο οικείος άνθρωπος, η αίσθηση ασφάλειας και ένας ήρεμος τόνος φωνής μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να αντεπεξέλθει στη συναισθηματική φόρτιση.

Επιστημονικές μελέτες αναφέρουν ότι η υποστηρικτική φροντίδα στην πρώιμη παιδική ηλικία συνδέεται με την ανάπτυξη των μηχανισμών που εμπλέκονται στη συναισθηματική ρύθμιση.

Η δική μας ψυχραιμία δεν σημαίνει πως το παιδί θα σταματήσει να κλαίει αμέσως κάθε φορά. Μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες υποστήριξης, όμως, αποκτά σταδιακά περισσότερα εφόδια για να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του χωρίς βοήθεια.

Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί την ώρα του ξεσπάσματος;

Όταν το παιδί είναι συναισθηματικά φορτισμένο, οι πολλές εξηγήσεις συνήθως δεν έχουν αποτέλεσμα.

Μπορούμε να δοκιμάσουμε ορισμένες απλές πρακτικές, αντί να επιμένουμε να το πείσουμε να ηρεμήσει:

• Προσπαθούμε να κρατήσουμε την ψυχραιμία μας. Μια αργή εκπνοή και πιο χαμηλή φωνή μπορούν να αποτρέψουν την περαιτέρω ένταση.
• Μιλάμε με λίγα λόγια. Συχνά είναι πιο βοηθητικό να πούμε «Καταλαβαίνω ότι θύμωσες» παρά να δώσουμε μια μακροσκελή εξήγηση. Αν η ομιλία μας το εκνευρίζει περισσότερο, περιμένουμε.
• Κρατάμε σταθερά τα όρια. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε το συναίσθημά του χωρίς να χρειάζεται να αλλάξουμε την απόφασή μας.
• Μένουμε δίπλα του. Ορισμένα παιδιά θέλουν αγκαλιά, ενώ άλλα χρειάζονται απόσταση. Σεβόμαστε αυτό που χρειάζονται, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την προστασία τους.
• Πλησιάζουμε ξανά όταν ηρεμήσει. Μια αγκαλιά ή μια ήρεμη συζήτηση μπορεί να δείξει στο παιδί ότι η σχέση μας παραμένει ασφαλής, ακόμη κι αφού περάσει μια δύσκολη στιγμή.

Το παιδί εξασκείται ουσιαστικά όταν βρίσκεται σε ήρεμη κατάσταση

Ίσως επιχειρούμε να δείξουμε στο παιδί πώς να διαχειρίζεται τον θυμό του ενώ ξεσπά, όμως οι στιγμές ηρεμίας είναι καταλληλότερες για να μάθει. Μπορούμε, λόγου χάρη, να μιλήσουμε για τα συναισθήματα των χαρακτήρων ενός παραμυθιού ή να κάνουμε μαζί αργές αναπνοές, σαν να σβήνουμε ένα κεράκι. Χρήσιμα μπορούν να αποδειχθούν ακόμη και παιχνίδια όπως τα «αγαλματάκια ακούνητα».

Όπως αναφέρει το Κέντρο Ανάπτυξης του Παιδιού του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, οι δραστηριότητες όπου τα παιδιά καλούνται να σταματήσουν, να περιμένουν και να τηρούν κανόνες βοηθούν στην εξάσκηση των εκτελεστικών λειτουργιών.

Είναι εξίσου σημαντικό να μειώνουμε κάποιες προβλέψιμες αιτίες έντασης. Για τα μικρά παιδιά, η κούραση, η πείνα και οι ξαφνικές αλλαγές στο πρόγραμμα μπορεί να κάνουν τα πράγματα ιδιαίτερα δύσκολα.

Οι μεταβάσεις γίνονται πιο εύκολες με μια σταθερή καθημερινή ρουτίνα και με μια σύντομη προειδοποίηση πριν ολοκληρωθεί μια δραστηριότητα που αρέσει στο παιδί.

Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο να διατηρήσουμε την ψυχραιμία μας;

Η προτροπή να παραμείνουμε ψύχραιμοι μπορεί να φαίνεται εύκολη, αλλά δεν είναι πάντοτε απλό να την εφαρμόσουμε. Όταν το παιδί μας κλαίει ή αντιμετωπίζει δυσκολίες, η συναισθηματική του κατάσταση επηρεάζει και εμάς. Επιπλέον, το άγχος, η κόπωση και οι υποχρεώσεις της ημέρας ενδέχεται να περιορίσουν την υπομονή μας. Σημασία μπορεί να έχουν και όσα ζήσαμε εμείς ως παιδιά: ένας γονιός που μεγάλωσε σε περιβάλλον όπου δεν επιτρεπόταν ο θυμός, ίσως δυσκολεύεται περισσότερο όταν το παιδί του αντιδρά έντονα. Επομένως, η φροντίδα του εαυτού μας συνδέεται και με την ανατροφή των παιδιών.

Όταν ξεκουραζόμαστε, έχουμε τη στήριξη των δικών μας ανθρώπων και μπορούμε να επιμεριστούμε τις καθημερινές ευθύνες, είναι ευκολότερο να διατηρούμε σταθερή στάση στις δύσκολες στιγμές.

Αν, σε κάποια περίσταση, δεν καταφέρουμε να μείνουμε ψύχραιμοι, υπάρχει τρόπος να αποκαταστήσουμε τη σχέση. Με μια ειλικρινή συγγνώμη και μια ήρεμη επαναπροσέγγιση δείχνουμε, επίσης, στο παιδί πολύτιμα παραδείγματα διαχείρισης των συναισθημάτων.

Πότε τα ξεσπάσματα θυμού χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή;

Τα ξεσπάσματα είναι συχνά στην παιδική ανάπτυξη, ιδίως κατά τη νηπιακή ηλικία. Η συχνότητα και η έντασή τους, ωστόσο, διαφέρουν από περίπτωση σε περίπτωση.

Όταν τα ξεσπάσματα συμβαίνουν πολύ συχνά, κρατούν αρκετή ώρα, επηρεάζουν ουσιαστικά την οικογενειακή καθημερινότητα ή περιλαμβάνουν συμπεριφορές επικίνδυνες για το παιδί ή τους άλλους, χρειάζεται να απευθυνθούμε σε παιδίατρο.

Ο παιδίατρος έχει τη δυνατότητα να εκτιμήσει όσα συμβαίνουν και να συμβουλεύσει την οικογένεια για το ενδεχόμενο να χρειαστεί επιπλέον αξιολόγηση της ανάπτυξης ή της συμπεριφοράς.

Δεν είναι απαραίτητο να σταματήσουν όλα τα ξεσπάσματα θυμού

Μια ουσιαστική αλλαγή ίσως ξεκινά από το πώς ερμηνεύουμε τα ξεσπάσματα. Μπορούμε να μην τα βλέπουμε μόνο ως συμπεριφορές που πρέπει να πάψουν, αλλά και ως περιστάσεις κατά τις οποίες το παιδί χρειάζεται βοήθεια για να αντιμετωπίσει κάτι που ακόμη του προκαλεί δυσκολία.

Όποτε το στηρίζουμε ώστε να ηρεμήσει, του προσφέρουμε άλλη μία δυνατότητα να εξασκηθεί σε δεξιότητες που μελλοντικά θα μπορεί να αξιοποιεί πιο αυτόνομα.

Δεν επιδιώκουμε να μεγαλώσουμε ένα παιδί που δεν αισθάνεται ποτέ θυμό. Σκοπός είναι να το στηρίξουμε ώστε να μάθει να διαχειρίζεται ακόμη και τα πιο δύσκολα συναισθήματά του.