Παιδική και εφηβική παχυσαρκία: Επιπλοκές από τα πρώτα χρόνια – Πώς η έγκαιρη φροντίδα προστατεύει την υγεία

Η παιδική και εφηβική παχυσαρκία συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία. Οι συνέπειές της μπορεί να φανούν ήδη στα πρώτα σχολικά χρόνια και δεν περιορίζονται στην ενήλικη ζωή.

Η αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου από νωρίς, η τακτική παρακολούθηση από παιδίατρο και οι κατάλληλες παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά στην αποτροπή επιπλοκών και στην καλύτερη ποιότητα ζωής των παιδιών.

Με αφορμή τις πρόσφατες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), η Ένωση Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής (Ε.ΕΛ.ΠΑΙΔ.ΑΤΤ.) υπογραμμίζει ότι η αντιμετώπιση της παχυσαρκίας χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες κάθε παιδιού, να βασίζεται σε ουσιαστική συνεργασία με την οικογένεια και να αποκλείει κάθε μορφή στιγματισμού.

Παιδική και εφηβική παχυσαρκία: Τα νεότερα δεδομένα για την Ελλάδα

Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν πόσο εκτεταμένο είναι το πρόβλημα στην Ελλάδα:

• Στην Ελλάδα, περίπου το 37% των παιδιών 7 ετών ήταν υπέρβαρα ή είχαν παχυσαρκία, ενώ περίπου το 18% είχε παχυσαρκία, σύμφωνα με το ενημερωτικό δελτίο του ΠΟΥ/Ευρώπης για τον έκτο γύρο της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας COSI, το οποίο αξιοποιεί δεδομένα από το 2022–2024. Στις χώρες που συμμετείχαν, τα αντίστοιχα συνολικά ποσοστά για παιδιά 7–9 ετών διαμορφώθηκαν σε 25% και 11%.
• Η πανελλήνια έρευνα HBSC του ΕΠΙΨΥ για το 2022 κατέγραψε ότι το 22,2% των μαθητών 11, 13 και 15 ετών ανήκε στην κατηγορία του υπέρβαρου ή της παχυσαρκίας, σε σύγκριση με 19% το 2018. Η εκτίμηση στηρίχθηκε στο ύψος και το βάρος που δήλωσαν οι ίδιοι οι έφηβοι.
• Σε πανελλαδική έρευνα γονέων που παρουσίασαν το Υπουργείο Υγείας και η UNICEF το 2024, αναφέρθηκε ότι μόλις το 20,6% των εφήβων 15–17 ετών γυμνάζεται καθημερινά για τουλάχιστον μία ώρα. Την ίδια στιγμή, ο μέσος χρόνος ημερήσιας χρήσης οθονών για μη εκπαιδευτικές δραστηριότητες έφτανε τις τρεις ώρες.

Τα στοιχεία προέρχονται από διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και μεθόδους καταγραφής, άρα δεν μπορούν να συγκριθούν άμεσα. Παρ’ όλα αυτά, υπογραμμίζουν πόσο αναγκαίες είναι οι συστηματικές δράσεις πρόληψης και υποστήριξης σε κάθε στάδιο της παιδικής και εφηβικής ηλικίας.

Η Ένωση Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής σημειώνει ότι για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα απαιτείται διαρκής συνεργασία παιδιάτρων, οικογενειών, σχολείων και Πολιτείας, μαζί με έγκαιρη πρόσβαση στις κατάλληλες υπηρεσίες υγείας.

Παιδική και εφηβική παχυσαρκία: Επιπλοκές που εμφανίζονται πριν από την ενηλικίωση

Ήδη κατά την παιδική ή εφηβική ηλικία, η παχυσαρκία μπορεί να σχετίζεται με σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία. Κάποιες ενδέχεται να εξελίσσονται χωρίς εμφανή συμπτώματα, γι’ αυτό η κλινική αξιολόγηση σε πρώιμο στάδιο έχει ιδιαίτερη σημασία.

Στις πιθανές επιπλοκές συγκαταλέγονται οι εξής:

• Προδιαβήτης και σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2. Η αντίσταση στην ινσουλίνη ενδέχεται να δυσχεράνει τον έλεγχο της γλυκόζης στο αίμα.
• Υψηλή αρτηριακή πίεση και διαταραχές των λιπιδίων. Οι συγκεκριμένοι παράγοντες επιβαρύνουν το καρδιαγγειακό σύστημα και είναι δυνατόν να επηρεάσουν την υγεία ήδη από μικρή ηλικία.
• Λιπώδης νόσος του ήπατος. Το λίπος που συγκεντρώνεται στο ήπαρ μπορεί να συνδυάζεται με φλεγμονή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εξελιχθεί σε προοδευτική ηπατική βλάβη.
• Αποφρακτική υπνική άπνοια. Το έντονο ροχαλητό και οι διακοπές της αναπνοής στον ύπνο χρειάζονται αξιολόγηση, κυρίως αν συνοδεύονται από υπνηλία την ημέρα ή δυσκολία συγκέντρωσης.
• Ορθοπαιδικές παθήσεις και μυοσκελετικός πόνος. Ενδέχεται να δυσκολέψουν την κίνηση, το παιχνίδι και τη συμμετοχή του παιδιού σε αθλητικές δραστηριότητες.
• Διαταραχές εμμήνου ρύσεως και σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Αυτά τα προβλήματα μπορεί να παρουσιαστούν σε έφηβα κορίτσια και απαιτούν την κατάλληλη ιατρική διερεύνηση.

Δεν παρουσιάζουν όλα τα παιδιά αυτές τις επιπλοκές. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Ε.ΕΛ.ΠΑΙΔ.ΑΤΤ., το ενδεχόμενο εμφάνισής τους καθιστά απαραίτητη την εξατομικευμένη εκτίμηση και την παρακολούθηση από παιδίατρο.

Μακροπρόθεσμα, η παχυσαρκία συνδέεται ακόμη με μεγαλύτερο κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων και ορισμένων καρκίνων στην ενήλικη ζωή. Σε αυτούς περιλαμβάνονται οι καρκίνοι του ενδομητρίου, του μαστού, του παχέος εντέρου και του ορθού, του οισοφάγου, του στομάχου, του ήπατος —μεταξύ των οποίων και το ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα—, της χοληδόχου κύστης, του παγκρέατος και του νεφρού.

Παιδική και εφηβική παχυσαρκία: Η ψυχική επιβάρυνση χρειάζεται προσοχή

Η παχυσαρκία επηρεάζει όχι μόνο τη σωματική υγεία. Τα πειράγματα, ο εκφοβισμός στο σχολείο και οι διακρίσεις εξαιτίας του βάρους είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε ντροπή, κοινωνική απομόνωση και αρνητική σχέση με το φαγητό. Επιπλέον, ο στιγματισμός μπορεί να απομακρύνει το παιδί από τη σωματική δραστηριότητα και να το αποτρέψει από το να ζητήσει ιατρική βοήθεια.

Η προσέγγιση της παιδικής παχυσαρκίας χρειάζεται να στηρίζεται στην υποστήριξη και όχι στην ενοχοποίηση. Το βάρος επηρεάζεται από την κληρονομικότητα, τους βιολογικούς μηχανισμούς που ελέγχουν την πείνα και τον κορεσμό, καθώς και από τον ύπνο, το άγχος και τις συνθήκες διαβίωσης.

Η ενοχοποίηση των παιδιών ή των γονέων δεν βοηθά στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Αντιθέτως, είναι δυνατό να δυσκολέψει τη θεραπευτική συνεργασία και να εντείνει την ψυχολογική επιβάρυνση.

Όπως αναφέρει η Ένωση, προτεραιότητα είναι να ενδυναμωθεί η αυτοεκτίμηση του παιδιού, να διαμορφωθεί ένα υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον και να υιοθετηθούν συνήθειες που προάγουν τη συνολική υγεία.

Παιδική και εφηβική παχυσαρκία: Ο παιδίατρος ως σταθερό σημείο αναφοράς

Με τη συστηματική παρακολούθηση της ανάπτυξης, ο παιδίατρος μπορεί να εντοπίσει έγκαιρα μεταβολές που ενδέχεται να χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση ή παρέμβαση. Έχει, επομένως, καθοριστικό ρόλο στην πρόληψη, την έγκαιρη αναγνώριση και την αντιμετώπιση της παιδικής και εφηβικής παχυσαρκίας.

Στην αξιολόγηση περιλαμβάνονται οι καμπύλες ύψους και βάρους, καθώς και ο υπολογισμός και η ερμηνεία του δείκτη μάζας σώματος ανάλογα με την ηλικία και το φύλο. Επιπλέον, μετρώνται η αρτηριακή πίεση, καταγράφεται αναλυτικό ιστορικό και διερευνώνται πιθανά συνοδά προβλήματα. Οι εργαστηριακές εξετάσεις επιλέγονται με βάση την ηλικία του παιδιού, τη βαρύτητα της παχυσαρκίας και τα κλινικά ευρήματα.

Η Ε.ΕΛ.ΠΑΙΔ.ΑΤΤ. επισημαίνει πως η θεραπευτική προσέγγιση χρειάζεται να οργανώνεται γύρω από σαφείς, ρεαλιστικούς στόχους και τακτική επανεκτίμηση της πορείας του παιδιού.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν το παιδί βρίσκεται σε ανάπτυξη, μπορεί να είναι κατάλληλος στόχος να διατηρηθεί σταθερό το βάρος ενώ αυξάνεται το ύψος. Σε περίπτωση σοβαρής παχυσαρκίας ή εμφάνισης επιπλοκών, ενδέχεται να χρειαστεί έγκαιρη συνεργασία με εξειδικευμένη διεπιστημονική ομάδα.

Για να είναι αποτελεσματική η παρέμβαση, είναι σημαντικές τόσο η συνέχεια της φροντίδας όσο και η σχέση εμπιστοσύνης που αναπτύσσεται ανάμεσα στον παιδίατρο και την οικογένεια.

Παιδική και εφηβική παχυσαρκία: Αλλαγές στην καθημερινότητα για όλη την οικογένεια

Η πρόληψη και η αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας βασίζονται σε αλλαγές της καθημερινότητας, οι οποίες μπορούν να εφαρμόζονται σταδιακά και να διατηρούνται σε βάθος χρόνου.

Στις βασικές συστάσεις περιλαμβάνονται:

• Να προτιμάται το νερό και να αποφεύγονται τα ζαχαρούχα ποτά.
• Να υπάρχουν τακτικά γεύματα και μεγαλύτερη ποικιλία θρεπτικών τροφίμων.
• Τα οικογενειακά γεύματα να γίνονται χωρίς τη χρήση οθονών.
• Να διασφαλίζεται ύπνος επαρκής και καλής ποιότητας.
• Να υπάρχει καθημερινή σωματική δραστηριότητα, ευχάριστη και προσαρμοσμένη στις δυνατότητες και τις προτιμήσεις του παιδιού.

Για παιδιά και εφήβους 5–17 ετών, ο ΠΟΥ συστήνει κατά μέσο όρο τουλάχιστον 60 λεπτά μέτριας έως έντονης σωματικής δραστηριότητας ημερησίως, κατά τη διάρκεια της εβδομάδας. Το περπάτημα, η ποδηλασία, ο χορός και το ενεργό παιχνίδι είναι ενδεικτικοί τρόποι για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος.

Η Ε.ΕΛ.ΠΑΙΔ.ΑΤΤ. τονίζει ότι οι αλλαγές αποδίδουν καλύτερα όταν υιοθετούνται από όλη την οικογένεια και δεν επιβάλλονται ως τιμωρία ή ως ευθύνη μόνο του παιδιού. Η ενθάρρυνση και η σταθερή συνέπεια, μαζί με κατάλληλες συνθήκες στην καθημερινή ζωή, μπορούν να υποστηρίξουν την ανάπτυξη υγιεινών συνηθειών.

Για ορισμένους ασθενείς είναι δυνατό να εξεταστεί η χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής, με βάση τις εγκεκριμένες ενδείξεις της κάθε θεραπείας και με συστηματική ιατρική παρακολούθηση. Όταν πρόκειται για σοβαρή παχυσαρκία, ενδέχεται να χρειαστεί και αξιολόγηση για χειρουργική αντιμετώπιση από ειδικευμένη διεπιστημονική ομάδα, σύμφωνα με τα ισχύοντα κλινικά κριτήρια.

Η σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον παιδίατρο και την οικογένεια είναι καθοριστική για να εντοπίζονται οι δυσκολίες, να σχεδιάζονται εφαρμόσιμες αλλαγές και να συνεχίζεται η θεραπευτική προσπάθεια. Η φροντίδα για την παχυσαρκία πρέπει να διαμορφώνεται ανάλογα με το κάθε παιδί, συνεκτιμώντας τη σωματική του ανάπτυξη, την ψυχική υγεία και τις ξεχωριστές συνθήκες της οικογένειας.

Η Ένωση Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής επισημαίνει ότι η πρόληψη δεν είναι ευθύνη μόνο των γονέων. Χρειάζεται συντονισμός ανάμεσα στην Πολιτεία, τα σχολεία και τους επαγγελματίες υγείας, ώστε όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς τους, να έχουν πρόσβαση σε ποιοτική διατροφή, ασφαλείς χώρους άσκησης και κατάλληλες υπηρεσίες υγείας. Η φροντίδα που ξεκινά έγκαιρα μπορεί να συμβάλει στην αποτροπή επιπλοκών και στην καλύτερη καθημερινότητα των παιδιών.

Φωτογραφία: iStock