Υπογονιμότητα: αιτίες και θεραπεία

Τι είναι η υπογονιμότητα

Η υπογονιμότητα περιγράφει τη δυσκολία ενός ζευγαριού να πετύχει εγκυμοσύνη, παρότι έχει τακτικές σεξουαλικές επαφές χωρίς αντισύλληψη. Μπορεί να σχετίζεται με την υγεία του ενός συντρόφου ή και των δύο. Για να προκύψει εγκυμοσύνη, πρέπει να απελευθερωθεί ένα ωάριο από την ωοθήκη, να γονιμοποιηθεί από σπερματοζωάριο, να μετακινηθεί μέσα από τη σάλπιγγα και να εμφυτευτεί στη μήτρα. Μια δυσκολία σε οποιοδήποτε από αυτά τα βήματα μπορεί να επηρεάσει τη σύλληψη.

Ο έλεγχος αναζητά προβλήματα στην ωορρηξία, στο σπέρμα, στις σάλπιγγες ή στη μήτρα, αλλά δεν εντοπίζεται πάντα συγκεκριμένη αιτία. Η θεραπεία επιλέγεται ανάλογα με την αιτία, την ηλικία και το διάστημα των προσπαθειών. Μπορεί να περιλαμβάνει φάρμακα, χειρουργική αντιμετώπιση ή υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Πολλά ζευγάρια αποκτούν τελικά παιδί, μερικές φορές με ιατρική βοήθεια, χωρίς όμως να υπάρχει εγγύηση επιτυχίας. Η διαδικασία μπορεί να επιβαρύνει συναισθηματικά και τους δύο συντρόφους· η συμβουλευτική και η αμοιβαία υποστήριξη μπορούν να βοηθήσουν.

Μορφές και τύποι

• Πρωτοπαθής υπογονιμότηταΔυσκολία σύλληψης χωρίς να έχει υπάρξει προηγούμενη εγκυμοσύνη.
• Δευτεροπαθής υπογονιμότηταΔυσκολία νέας σύλληψης μετά από προηγούμενη εγκυμοσύνη.
• Ανεξήγητη υπογονιμότηταΟ έλεγχος δεν εντοπίζει αιτία σε κανέναν από τους δύο συντρόφους. Στο Ηνωμένο Βασίλειο αφορά περίπου 1 στις 4 περιπτώσεις υπογονιμότητας.

Πώς εξελίσσεται και αν θεραπεύεται

Η πορεία εξαρτάται από την αιτία, την ηλικία και το διάστημα των προσπαθειών. Πολλά ζευγάρια που λαμβάνουν θεραπεία αποκτούν παιδί, αλλά καμία μέθοδος δεν εγγυάται επιτυχία. Αν δεν βρεθεί αιτία, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν επόμενα βήματα· συζήτησέ τα με τον γιατρό σου.

Συμπτώματα υπογονιμότητας

Το βασικό στοιχείο είναι η δυσκολία επίτευξης εγκυμοσύνης. Ορισμένες ενδείξεις ή ενοχλήσεις χρειάζονται διερεύνηση, αλλά δεν αποδεικνύουν από μόνες τους υπογονιμότητα.

• Δυσκολία σύλληψης Δεν προκύπτει εγκυμοσύνη παρά τις τακτικές επαφές χωρίς αντισύλληψη.
• Ακανόνιστη περίοδος Μπορεί να σχετίζεται με διαταραχή της ωορρηξίας, δηλαδή της απελευθέρωσης ωαρίου.
• Απουσία περιόδου Χρειάζεται έλεγχο χωρίς καθυστέρηση αν προσπαθείς να μείνεις έγκυος.
• Πολύ επώδυνη περίοδος Είναι λόγος να συζητήσεις νωρίς τον έλεγχο γονιμότητας με τον γιατρό σου.
• Δυσκολία εκσπερμάτισης Μπορεί να δυσκολεύει την απελευθέρωση σπέρματος κατά τη σεξουαλική επαφή.

Η χρονική στιγμή του ελέγχου εξαρτάται από την ηλικία και το ιστορικό. Δεν χρειάζεται να περιμένεις το συνηθισμένο διάστημα προσπαθειών αν υπάρχουν γνωστά προβλήματα ή ανησυχητικές ενδείξεις.

Τα ίδια συμπτώματα μπορεί να έχουν και άλλες αιτίες. Αν σε ανησυχούν, συζήτησέ τα με τον γιατρό σου.

Αιτίες υπογονιμότητας και παράγοντες κινδύνου

Στις γυναίκες, συχνές αιτίες είναι οι διαταραχές ωορρηξίας, όπως στο σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, οι παθήσεις του θυρεοειδούς και η πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια. Η σύλληψη μπορεί επίσης να δυσκολεύεται από απόφραξη ή βλάβη των σαλπίγγων, ενδομητρίωση (ιστό παρόμοιο με το εσωτερικό της μήτρας που αναπτύσσεται έξω από αυτή), ινομυώματα ή συμφύσεις (ουλώδη ιστό). Στους άνδρες, μπορεί να υπάρχουν λίγα ή καθόλου σπερματοζωάρια, μειωμένη κινητικότητα ή διαταραχές του σχήματός τους. Άλλες αιτίες περιλαμβάνουν απόφραξη των πόρων του σπέρματος, βλάβες των όρχεων, προβλήματα εκσπερμάτισης, ορμονικές ή γενετικές διαταραχές. Ορισμένα φάρμακα και αντικαρκινικές θεραπείες μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη γονιμότητα.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

• Αύξηση της ηλικίας.
• Υπερβάλλον βάρος ή παχυσαρκία· στις γυναίκες, και πολύ χαμηλό βάρος.
• Κάπνισμα, συμπεριλαμβανομένου του παθητικού καπνίσματος.
• Υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ.
• Χρήση ναρκωτικών ή κατάχρηση αναβολικών στεροειδών.
• Σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις, όπως τα χλαμύδια.
• Ιστορικό φλεγμονώδους νόσου της πυέλου ή χειρουργικής επέμβασης στην κοιλιά.
• Ιστορικό τραυματισμού των όρχεων.
• Έκθεση σε ορισμένα φυτοφάρμακα, διαλύτες, μέταλλα ή ακτινοβολία.
• Συχνή έκθεση των όρχεων σε υψηλές θερμοκρασίες.
• Έντονο σωματικό ή συναισθηματικό στρες που επηρεάζει την περίοδο ή την αναπαραγωγική λειτουργία.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Ο έλεγχος αφορά και τους δύο συντρόφους. Ο γιατρός σου θα ρωτήσει για προηγούμενες εγκυμοσύνες, τη διάρκεια των προσπαθειών, την περίοδο, τη σεξουαλική λειτουργία, παθήσεις, επεμβάσεις και συνήθειες. Ενημέρωσέ τον και για φάρμακα, συμπληρώματα ή φυτικά προϊόντα που χρησιμοποιείς. Ανάλογα με το ιστορικό, ακολουθούν κλινική εξέταση και στοχευμένες εξετάσεις. Καμία μεμονωμένη εξέταση δεν προβλέπει τέλεια τη γονιμότητα. Τα αποτελέσματα του σπερμοδιαγράμματος χρειάζονται αξιολόγηση από ειδικό.

• Κλινική εξέταση της πυέλου ή των ανδρικών γεννητικών οργάνων.
• Προγεστερόνη αίματος για έλεγχο της ωορρηξίας.
• Ορμονικός έλεγχος, όπως FSH και αντιμυλλέριος ορμόνη (AMH).
• Υπερηχογράφημα μήτρας και ωοθηκών, ενδεχομένως διακολπικό.
• Καταμέτρηση μικρών ωοθυλακίων με υπερηχογράφημα.
• Υπερηχογραφικός έλεγχος βατότητας των σαλπίγγων με σκιαγραφικό.
• Υστεροσαλπιγγογραφία, δηλαδή ακτινογραφικός έλεγχος μήτρας και σαλπίγγων με σκιαγραφικό.
• Υστεροσκόπηση ή υπερηχογραφικός έλεγχος της κοιλότητας της μήτρας με υγρό.
• Λαπαροσκόπηση, δηλαδή εξέταση με κάμερα μέσα από μικρή τομή στην κοιλιά, όταν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις.
• Σπερμοδιάγραμμα για αριθμό, κινητικότητα και μορφολογία σπερματοζωαρίων.
• Έλεγχος για χλαμύδια με δείγμα από τον τράχηλο ή δείγμα ούρων.

Θεραπεία υπογονιμότητας

Η αντιμετώπιση προσαρμόζεται στην αιτία και μπορεί να αφορά τον έναν ή και τους δύο συντρόφους. Περιλαμβάνει θεραπεία υποκείμενων παθήσεων, φάρμακα, χειρουργικές επεμβάσεις και μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Συζήτησε με τον γιατρό σου τα αναμενόμενα οφέλη και τους κινδύνους κάθε επιλογής. Τα φάρμακα που διεγείρουν τις ωοθήκες δεν έχουν φανεί να αυξάνουν την πιθανότητα εγκυμοσύνης στην ανεξήγητη υπογονιμότητα. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι συμπληρωματικές θεραπείες είναι αποτελεσματικές για προβλήματα γονιμότητας.

• Φάρμακα για την ωορρηξίαΜπορεί να χρησιμοποιηθούν κλομιφαίνη, ταμοξιφαίνη, γοναδοτροπίνες ή άλλες ορμονικές θεραπείες. Η μετφορμίνη μπορεί να βοηθήσει σε συγκεκριμένες διαταραχές της λειτουργίας των ωοθηκών.
• Φαρμακευτική αντιμετώπιση στους άνδρεςΟι γοναδοτροπίνες μπορεί να βελτιώσουν τη γονιμότητα σε ορισμένες περιπτώσεις.
• Χειρουργική αντιμετώπισηΜπορεί να αντιμετωπίσει βλάβες των σαλπίγγων, ενδομητρίωση, ορισμένα ινομυώματα ή απόφραξη στη μεταφορά του σπέρματος. Η καταλληλότητα εξαρτάται από το συγκεκριμένο πρόβλημα.
• Χειρουργική λήψη σπέρματοςΜπορεί να είναι επιλογή όταν μια απόφραξη ή η απουσία του σπερματικού πόρου εμποδίζει την έξοδο σπερματοζωαρίων.
• Ενδομήτρια σπερματέγχυσηΕπεξεργασμένο σπέρμα τοποθετείται στη μήτρα με λεπτό σωλήνα που περνά από τον τράχηλο.
• Εξωσωματική γονιμοποίησηΤα ωάρια γονιμοποιούνται με σπερματοζωάρια στο εργαστήριο. Στη συνέχεια μεταφέρεται έμβρυο στη μήτρα.
• Δωρεά ωαρίων ή σπέρματοςΣε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθούν ωάρια ή σπέρμα δότη για να επιτευχθεί εγκυμοσύνη.
• Ψυχολογική υποστήριξηΗ συμβουλευτική και οι ομάδες υποστήριξης μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση της συναισθηματικής επιβάρυνσης.

Τη θεραπεία και τη δόση κάθε φαρμάκου τις ορίζει ο γιατρός σου. Μην ξεκινάς και μη σταματάς φάρμακα μόνος σου.

Τι μπορείς να κάνεις μόνος σου

• Στήριξε τον σύντροφό σου και συζήτησε πώς σας επηρεάζει η διαδικασία.
• Συζήτησε με τον γιατρό σου αλλαγές στο κάπνισμα, στο βάρος και στην κατανάλωση αλκοόλ.
• Ενημέρωσε τον γιατρό σου για όλα τα φάρμακα, τα συμπληρώματα και τα φυτικά προϊόντα που χρησιμοποιείς.

Πρόληψη: πώς προστατεύεσαι

Δεν μπορούν να προληφθούν όλες οι περιπτώσεις υπογονιμότητας. Ορισμένες συνήθειες μπορούν όμως να βοηθήσουν στη μείωση του κινδύνου.

• Απόφυγε το κάπνισμα ή ζήτησε βοήθεια για τη διακοπή του.
• Περιόρισε το αλκοόλ· αν προσπαθείς να μείνεις έγκυος, η ασφαλέστερη επιλογή για το μωρό είναι να μην πίνεις.
• Διατήρησε υγιές βάρος.
• Προστάτευσε τον εαυτό σου από σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις με ασφαλείς σεξουαλικές πρακτικές.

Επιπλοκές υπογονιμότητας

• Συναισθηματική επιβάρυνση και στρες που σχετίζονται με τη δυσκολία σύλληψης.
• Πολύδυμη κύηση μετά από ορισμένες θεραπείες, με αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών για την έγκυο και τα μωρά.
• Εξωμήτρια κύηση, δηλαδή εμφύτευση έξω από τη μήτρα, μετά από εξωσωματική γονιμοποίηση ή επέμβαση στις σάλπιγγες.
• Παρενέργειες ορισμένων φαρμάκων γονιμότητας, όπως ναυτία, έμετος, πονοκέφαλος και εξάψεις.

Πότε χρειάζεσαι άμεσα βοήθεια

Πότε να δεις γιατρό σύντομα

• Ζήτησε έλεγχο αν δεν έχει προκύψει εγκυμοσύνη μετά από 1 χρόνο τακτικών επαφών χωρίς αντισύλληψη.
• Αν είσαι γυναίκα ηλικίας 35 ετών ή μεγαλύτερη, συζήτησε τον έλεγχο μετά από 6 μήνες ανεπιτυχών προσπαθειών.
• Αν είσαι γυναίκα άνω των 40 ετών και θέλεις να μείνεις έγκυος, ζήτησε αξιολόγηση χωρίς αναμονή.
• Μην καθυστερείς αν έχεις ακανόνιστες ή απούσες περιόδους, πολύ επώδυνη περίοδο, ενδομητρίωση ή γνωστό πρόβλημα μήτρας ή σαλπίγγων.
• Ζήτησε νωρίς συμβουλή αν έχεις ιστορικό φλεγμονώδους νόσου της πυέλου ή περισσότερες από μία αποβολές.
• Ζήτησε νωρίς έλεγχο αν υπάρχει ιστορικό τραυματισμού όρχεων, επέμβασης κήλης, χημειοθεραπείας, υπογονιμότητας με προηγούμενο σύντροφο ή σεξουαλικής δυσλειτουργίας.
• Συζήτησε νωρίς με τον γιατρό σου αν γνωρίζεις ήδη ότι μπορεί να υπάρχει πρόβλημα γονιμότητας ή υποψιάζεσαι προηγούμενη σεξουαλικώς μεταδιδόμενη λοίμωξη.

Ποιος γιατρός: Γυναικολόγος, Ουρολόγος-Ανδρολόγος. Εφημερεύοντα νοσοκομεία σήμερα

Συχνές ερωτήσεις για την υπογονιμότητα