Μια νέα μελέτη του Πανεπιστημίου Γέιλ δείχνει ότι το άγχος δεν μειώνει απαραίτητα τη δημιουργικότητα· ανάλογα με τους ψυχολογικούς και εργασιακούς πόρους που έχουμε στη διάθεσή μας, μπορεί ακόμη και να τη στηρίξει. Οι ερευνητές διαχώρισαν τους στρεσογόνους παράγοντες σε εκείνους που λειτουργούν ως προκλήσεις και σε εκείνους που δυσχεραίνουν την εργασία.
Η δημιουργικότητα μπορεί να ωφεληθεί από την αντιμετώπιση προκλήσεων, ενώ το πώς επιδρά αρνητικά το άγχος εξαρτάται από το πάθος για τη δουλειά και από το κατά πόσο το εργασιακό περιβάλλον επιτρέπει την ελεύθερη έκφραση. Σύμφωνα με τη μελέτη, η δημιουργική σκέψη μπορεί να αναπτυχθεί ακόμη και υπό πίεση, όταν υπάρχουν οι κατάλληλοι υποστηρικτικοί πόροι.
Το στρες αποτελεί μια δυσάρεστη εμπειρία, που μπορεί να επιφέρει σωματική ένταση και να επιβαρύνει τη σκέψη. Οι ψυχολόγοι έχουν καταγράψει τις αρνητικές επιδράσεις του στην ευημερία, ιδίως όταν γίνεται χρόνιο. Έτσι, ίσως προκαλεί έκπληξη το συμπέρασμα νέας μελέτης του Πανεπιστημίου Γέιλ, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Creativity Research Journal: το στρες δεν συνεπάγεται πάντοτε μειωμένη δημιουργικότητα.
Καθοριστικό για τη δημιουργικότητα δεν είναι μόνο το πόση πίεση φέρνουν οι εμπειρίες μας, αλλά και τα ψυχολογικά και εργασιακά εφόδια που υπάρχουν στη δουλειά. Με αυτό το ζήτημα ασχολήθηκαν οι ψυχολόγοι, θέτοντας ένα κεντρικό ερώτημα για τις επιδράσεις του στρες: αρκεί η ύπαρξη ενός στρεσογόνου παράγοντα —όπως αποκαλούν οι επιστήμονες το «στρεσογόνο ερέθισμα»— για να αλλάξει το επίπεδο δημιουργικής σκέψης των ανθρώπων;
Η σύνδεση του στρες με τη δημιουργικότητα
Σε πειραματικές συνθήκες που προκαλούσαν άγχος, οι συμμετέχοντες εκτέθηκαν σε σωματικούς παράγοντες, όπως ο θόρυβος, ή σε ψυχολογικούς, όπως η ενημέρωση ότι θα αξιολογηθεί η απόδοσή τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι ψυχολογικές πιέσεις μπορεί να πλήξουν τη δημιουργική σκέψη, με ιδιαίτερα αρνητική επίδραση όταν κάποιος αναμένει ότι θα κριθεί.
Μεταγενέστερες μελέτες εξέτασαν αν τα ευρήματα ισχύουν και στην καθημερινότητα, μεταξύ άλλων στον χώρο εργασίας. Εστιάζοντας στις διαφορετικές μορφές πίεσης, οι ερευνητές κατέταξαν τους στρεσογόνους παράγοντες σε δύο κατηγορίες:
- Οι στρεσογόνοι παράγοντες πρόκλησης, τους οποίους μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει με προσπάθεια και αξιοποίηση των δεξιοτήτων του, όπως η ταυτόχρονη διαχείριση πολλών έργων.
- Οι στρεσογόνοι παράγοντες παρεμπόδισης, οι οποίοι δυσχεραίνουν την εργασία, όπως τα γραφειοκρατικά εμπόδια.
Τα ευρήματα για το στρες που προκύπτει από προκλήσεις δεν είναι ομοιόμορφα: κάποιες έρευνες το συνδέουν με μεγαλύτερη δημιουργικότητα, ενώ άλλες δεν διαπιστώνουν κάτι αντίστοιχο. Οι ερευνητές αναρωτήθηκαν τι εξηγεί αυτή τη διαφορά και υπέθεσαν ότι οι επιδράσεις του στρες δεν μπορούν να κατανοηθούν αν εξετάζεται μόνο του. Χρειάζεται, αντίθετα, να συνυπολογίζονται οι διαθέσιμοι πόροι που μπορούν να προστατεύουν τους ανθρώπους από το στρες.
Οι συνθήκες στρες των εργαζομένων σε νοσοκομείο
Για να διερευνήσουν το ζήτημα, οι ερευνητές στράφηκαν σε έναν χώρο με υψηλό στρες: το νοσοκομείο. Συγκέντρωσαν στοιχεία από περισσότερους από 5.000 εργαζομένους, οι οποίοι κάλυπταν διαφορετικές θέσεις, από το κλινικό προσωπικό πρώτης γραμμής έως στελέχη της διοίκησης και ανώτατα στελέχη.
Αρχικά κατέγραψαν πόσο στρες προκαλούσαν οι διάφορες απαιτήσεις της εργασίας. Στις προκλήσεις περιλαμβάνονταν, για παράδειγμα, ο όγκος των εργασιών που έπρεπε να ολοκληρωθούν σε συγκεκριμένο χρόνο και το επίπεδο και το εύρος των ευθυνών. Ως παράγοντες παρεμπόδισης αναφέρθηκαν, μεταξύ άλλων, οι δυσκολίες να γίνει σαφές τι ακριβώς αναμένεται από έναν εργαζόμενο. Με αυτόν τον τρόπο εξετάστηκε πόσο συχνά οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα διαφορετικές μορφές στρες.
Στη δεύτερη ενότητα ερωτήσεων εξετάστηκαν δύο πόροι: το πάθος για την εργασία και η δυνατότητα να εκφράζει κανείς ελεύθερα απόψεις και ιδέες. Το πάθος αποτελεί προσωπικό εφόδιο που συνοδεύει τον εργαζόμενο στη εργασία του. Συνδέεται με την επιθυμία να ολοκληρώνει τα καθήκοντά του, με την αίσθηση ότι αυτά αποτελούν μέρος της ταυτότητάς του, αλλά και με τον αναστοχασμό γύρω από τους μελλοντικούς στόχους και την επίτευξή τους. Με άλλα λόγια, είναι το «καύσιμο» της δημιουργικότητας, καθώς ενθαρρύνει τη δράση και την επιμονή όταν προκύπτουν δυσκολίες.
Η ελεύθερη έκφραση απόψεων, ακόμη κι όταν αυτές είναι επικριτικές ή περιλαμβάνουν προειδοποιήσεις, αποτελεί αντίθετα πόρο που διαμορφώνεται από το εργασιακό περιβάλλον. Υπάρχουν χώροι όπου οι εργαζόμενοι ενθαρρύνονται να μοιράζονται ιδέες, αλλά και άλλοι όπου δεν αισθάνονται ασφαλείς να μιλήσουν ανοιχτά.
Οι ερωτήσεις της τρίτης ενότητας στράφηκαν στη δημιουργικότητα. Οι επικεφαλής της έρευνας ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να αξιολογήσουν την εμπιστοσύνη τους στις δημιουργικές τους ικανότητες και να περιγράψουν τις πράξεις τους στην εργασία: αν εισηγούνται νέους τρόπους για την επίτευξη στόχων, αν επινοούν δημιουργικές λύσεις σε προβλήματα και αν καταρτίζουν σχέδια και χρονοδιαγράμματα για να υλοποιήσουν νέες ιδέες.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι διαφορετικές μορφές πίεσης και τα εμπόδια συχνά συνυπάρχουν για τους περισσότερους ανθρώπους. Όταν η εργασία «μοιάζει υπερβολική», συνήθως συντρέχουν πολλοί λόγοι. Οι πιο δημιουργικοί συμμετέχοντες αντιμετώπιζαν υψηλά επίπεδα στρες τόσο από προκλήσεις όσο και από εμπόδια, ενώ παράλληλα είχαν στη διάθεσή τους παράγοντες που ενίσχυαν τη δημιουργικότητά τους. Παρότι είχαν μεγάλο φόρτο, ασφυκτικές προθεσμίες και γραφειοκρατικές δυσκολίες, νοιάζονταν πολύ για τη δουλειά τους και είχαν τη δυνατότητα να εκφράζονται.
Για τους περισσότερους, το στρες ήταν μέτριο και οι διαθέσιμοι πόροι υπαρκτοί, χωρίς όμως να ξεχωρίζουν. Αγαπούσαν την εργασία τους και ήταν αφοσιωμένοι, αν και πιθανόν να μην ένιωθαν έντονο πάθος γι’ αυτήν. Επίσης, μπορούσαν να διατυπώνουν τις απόψεις τους, όχι όμως σε κάθε περίσταση ή σε όλους. Ακόμη και αυτοί οι μέτριοι πόροι είχαν προστατευτική λειτουργία, περιορίζοντας τις αρνητικές συνέπειες του στρες στη δημιουργικότητα.
Δημιουργικό άγχος
Τα ευρήματα της μελέτης έχουν ουσιαστικές προεκτάσεις: το στρες δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μειωμένη δημιουργικότητα. Η ανάγκη είναι «μητέρα» της εφεύρεσης, ενώ το στρες γεννά ανάγκες. Υπό πίεση, συχνά αναγκαζόμαστε να βρούμε νέους και πρωτότυπους τρόπους αντίδρασης, κάτι που δημιουργεί περιθώρια για δημιουργική σκέψη.
Η δημιουργική μας ορμή μπορεί να στηριχθεί με την ανάπτυξη κατάλληλων πόρων. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η καλλιέργεια πάθους και η αναζήτηση χώρων με ψυχολογική ασφάλεια, όπου μπορούμε να μοιραζόμαστε τις απόψεις μας, ακόμη και ιδέες τολμηρές ή με ρίσκο, χωρίς να φοβόμαστε.
Τα βασικά σημεία
- Σύμφωνα με νέα μελέτη του Πανεπιστημίου Γέιλ, το άγχος ενδέχεται να ενισχύσει τη δημιουργικότητα, ανάλογα με τους ψυχολογικούς και εργασιακούς πόρους που έχει κανείς.
- Οι παράγοντες που προκαλούν στρες χωρίζονται σε προκλήσεις, οι οποίες ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα, και σε εμπόδια, τα οποία τη δυσχεραίνουν.
- Πόροι όπως το πάθος για την εργασία και η δυνατότητα ελεύθερης έκφρασης επηρεάζουν το πώς οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν το άγχος και διατηρούν τη δημιουργικότητά τους.
- Οι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία με υψηλό άγχος εμφάνιζαν επίσης περισσότερη δημιουργικότητα, εφόσον είχαν την κατάλληλη υποστήριξη.
- Το άγχος δημιουργεί ανάγκες που είναι δυνατό να ενεργοποιήσουν τη δημιουργικότητα, καθώς ωθεί τους ανθρώπους να αναζητήσουν νέους τρόπους αντίδρασης.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/dimioyrgikotita-en-meso-piesis-to-mystiko-apokalyptetai/20559
