Κατάθλιψη: Είναι κληρονομική και τι μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο;

Τα γονίδια μπορεί να κάνουν ορισμένους ανθρώπους πιο ευάλωτους στην κατάθλιψη, όμως η πάθηση δεν κληρονομείται με τον ίδιο τρόπο όπως ορισμένες άλλες ασθένειες. Στην εμφάνισή της συμβάλλουν πολλοί παράγοντες, μεταξύ των οποίων το περιβάλλον, οι κοινωνικές συνθήκες και η ψυχολογική κατάσταση του ατόμου.

Κανένας παράγοντας κινδύνου δεν σημαίνει ότι κάποιος θα εμφανίσει οπωσδήποτε κατάθλιψη. Παρακάτω εξετάζονται ο ρόλος της κληρονομικότητας και άλλων παραγόντων, καθώς και πρακτικά βήματα για τη φροντίδα της ψυχικής υγείας και το πότε χρειάζεται βοήθεια.

Είναι η κατάθλιψη κληρονομική πάθηση;

Η γενετική παίζει σημαντικό ρόλο στον κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης, αλλά η κατάθλιψη δεν είναι αποκλειστικά κληρονομική πάθηση. Μια κληρονομική νόσος μπορεί να οφείλεται σε μετάλλαξη ή αλλαγή σε συγκεκριμένο γονίδιο ή χρωμόσωμα. Για παράδειγμα, στην κυστική ίνωση, ένα άτομο που κληρονομεί από κάθε γονέα ένα αντίγραφο του γονιδίου που συνδέεται με τη νόσο εμφανίζει την πάθηση από τη γέννησή του.

Η κατάθλιψη λειτουργεί διαφορετικά. Είναι πολυπαραγοντική κατάσταση: πολλά στοιχεία συμβάλλουν στην εμφάνισή της, όπως βιολογικοί, περιβαλλοντικοί, κοινωνικοί και ψυχολογικοί παράγοντες.

Ο ρόλος των γονιδίων στην κατάθλιψη

Μελέτες σε δίδυμα έχουν βοηθήσει τους επιστήμονες να εξετάσουν τη συμβολή της γενετικής και του περιβάλλοντος. Τα μονοζυγωτικά δίδυμα έχουν ακριβώς τα ίδια γονίδια, γεγονός που επιτρέπει στους ερευνητές να μελετούν τον ρόλο της κληρονομικότητας στην εμφάνιση ασθενειών.

Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία, όταν το ένα μονοζυγωτικό δίδυμο έχει κατάθλιψη, το άλλο έχει 70% κίνδυνο να εμφανίσει επίσης την πάθηση. Το εύρημα αυτό δείχνει ότι τα γονίδια συμβάλλουν σημαντικά στην προδιάθεση για κατάθλιψη.

Ανασκόπηση του 2000, η οποία εξέτασε πέντε μελέτες σε δίδυμα, υπολόγισε ότι η κληρονομικότητα της κατάθλιψης ανέρχεται στο 37%. Διαπίστωσε επίσης ότι τα παιδιά γονέων με κατάθλιψη είχαν δύο έως τρεις φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν κατάθλιψη. Ωστόσο, τα γονίδια δεν καθιστούν την εμφάνισή της αναπόφευκτη.

Περιβαλλοντικοί παράγοντες κινδύνου

Σημαντικό ρόλο παίζουν και οι συνθήκες στο περιβάλλον ενός ατόμου, όπως στο σπίτι, στο σχολείο ή στη γειτονιά. Παράγοντες που μπορεί να συμβάλουν στην κατάθλιψη είναι η συχνή έκθεση σε:

• βία
• κακοποίηση
• παραμέληση
• φτώχεια

Τραυματικά γεγονότα, είτε συνέβησαν πρόσφατα είτε στο παρελθόν, μπορεί επίσης να συμβάλουν. Ιδιαίτερη σημασία έχουν όσα συμβαίνουν στην παιδική ηλικία, καθώς έχουν συσχετιστεί με την εμφάνιση κατάθλιψης αργότερα στη ζωή, πιθανώς λόγω της επίδρασής τους στην ανάπτυξη του εγκεφάλου.

Κοινωνικοί παράγοντες κινδύνου

Λόγω των κοινωνικών ανισοτήτων, ορισμένοι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να βιώσουν στρεσογόνες καταστάσεις. Άτομα με χαμηλότερα εισοδήματα μπορεί να αντιμετωπίζουν:

• ανασφάλεια στην εργασία ή στα οικονομικά
• αβεβαιότητα για τη στέγαση
• δυσκολία στην εξασφάλιση τροφής
• περιορισμένη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη

Οι συνθήκες αυτές μπορεί να προκαλέσουν χρόνιο στρες, το οποίο επηρεάζει την ψυχική υγεία. Άτομα από περιθωριοποιημένες ομάδες μπορεί επίσης να βιώνουν διακρίσεις, οι οποίες έχουν συσχετιστεί με την κατάθλιψη.

Οι σχέσεις και το δίκτυο υποστήριξης ενός ατόμου επηρεάζουν επίσης τον κίνδυνο. Μελέτη του 2019 σε ανύπαντρες μητέρες διαπίστωσε ότι η ανεπαρκής κοινωνική υποστήριξη συσχετιζόταν με υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης. Συσχετίσεις παρατηρήθηκαν επίσης με το να είναι κάποια μετανάστρια και με την κακομεταχείριση από πρώην συντρόφους.

Ψυχολογικοί παράγοντες

Στους ψυχολογικούς παράγοντες περιλαμβάνονται η προσωπικότητα και οι πεποιθήσεις του ατόμου. Όσοι είναι γενικά απαισιόδοξοι, έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση ή δυσκολεύονται να αντεπεξέλθουν στο στρες μπορεί να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο κατάθλιψης.

Γονίδια ή περιβάλλον;

Η σχετική σημασία της γενετικής και του περιβάλλοντος μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την ηλικία. Μελέτη του 2018 ανέλυσε δεδομένα από 43.427 δίδυμα. Σύμφωνα με τα ευρήματα, κατά την παιδική ηλικία οι γενετικοί και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες είχαν εξίσου σημαντικό ρόλο στη σχέση ανάμεσα στην ευεξία και την κατάθλιψη. Στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή, η γενετική φαινόταν να έχει μεγαλύτερη σημασία.

Τι μπορείτε να κάνετε αν υπάρχει κατάθλιψη στην οικογένεια

Αν ανησυχείτε ότι μπορεί να έχετε αυξημένο κίνδυνο, υπάρχουν βήματα που μπορούν να υποστηρίξουν την ψυχική σας υγεία:

Τακτική κίνηση

Έρευνα του 2019 αναφέρει ότι η άσκηση μπορεί να είναι εξίσου αποτελεσματική με τις θεραπείες πρώτης γραμμής με αντικαταθλιπτικά για την κατάθλιψη, ενώ έχει μικρό κίνδυνο παρενεργειών σε σύγκριση με τα φάρμακα.

Διατήρηση κοινωνικών δεσμών

Ένα ισχυρό δίκτυο κοινωνικής υποστήριξης μπορεί να μειώσει το αίσθημα απομόνωσης και να προσφέρει σύνδεση και νόημα. Μπορείτε να διατηρείτε επαφή με συγγενείς και φίλους, να συμμετέχετε σε εθελοντικές δράσεις ή να ενταχθείτε σε μια ομάδα ή ένα μάθημα.

Επαρκής ύπνος

Η συχνή έλλειψη ύπνου μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία. Στόχος είναι 7–9 ώρες ύπνου κάθε βράδυ. Αν δυσκολεύεστε να αποκοιμηθείτε ή ξυπνάτε συχνά, μπορεί να χρειαστεί να μιλήσετε με γιατρό.

Καθημερινός χρόνος σε εξωτερικό χώρο

Η έκθεση στο ηλιακό φως συμβάλλει στην παραγωγή βιταμίνης D, η οποία συνδέεται με τη διάθεση. Ακόμη και το άνοιγμα των κουρτινών στη διάρκεια της ημέρας για να μπει περισσότερο φως μπορεί να βοηθήσει.

Ισορροπημένη διατροφή

Ανασκόπηση του 2020 εξέτασε την επίδραση της διατροφής στην κατάθλιψη και διαπίστωσε ότι ένα υγιεινό διατροφικό πρότυπο μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην πρόληψή της. Οι συγγραφείς προτείνουν:

• Να καταναλώνετε θρεπτικές τροφές, όπως φρούτα, λαχανικά, ξηρούς καρπούς, όσπρια, ψάρια και ελαιόλαδο.
• Να περιορίζετε σημαντικά ή να αποφεύγετε λιγότερο υγιεινές επιλογές, όπως τα επεξεργασμένα κρέατα, για παράδειγμα τα λουκάνικα, τα γλυκά, τα αναψυκτικά και τους χυμούς.
• Να καταναλώνετε τρόφιμα που περιέχουν μικροθρεπτικά συστατικά, όπως βιταμίνες του συμπλέγματος Β, φυλλικό οξύ και μαγνήσιο.

Μείωση του στρες

Το στρες μπορεί να επιδεινώσει την ήδη υπάρχουσα κατάθλιψη και να αυξήσει τον κίνδυνο μελλοντικών επεισοδίων. Οι τεχνικές χαλάρωσης και η διαχείριση του στρες μπορεί να προσφέρουν προστασία.

Σε μελέτη του 2019 με 50 συμμετέχοντες, η προοδευτική μυϊκή χαλάρωση φάνηκε να μπορεί να μειώσει τα συμπτώματα της κατάθλιψης. Η τεχνική περιλαμβάνει διαδοχικό σφίξιμο και χαλάρωση συγκεκριμένων μυϊκών ομάδων.

Είναι μόνιμη η κατάθλιψη;

Η κατάθλιψη δεν είναι απαραίτητα μόνιμη. Ορισμένοι άνθρωποι βιώνουν ένα επεισόδιο και στη συνέχεια αναρρώνουν πλήρως. Για άλλους, είναι μια μακροχρόνια κατάσταση που επανεμφανίζεται. Αυτό είναι γνωστό ως μείζων καταθλιπτική διαταραχή (MDD).

Σύμφωνα με ερευνητικό άρθρο του 2022, το ποσοστό υποτροπής της MDD είναι περίπου 50% μετά το πρώτο επεισόδιο, 70% μετά το δεύτερο και 90% μετά το τρίτο.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Όποιος αισθάνεται επίμονα πεσμένος, λυπημένος, θυμωμένος ή συναισθηματικά μουδιασμένος μπορεί να απευθυνθεί σε γιατρό. Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας διευκολύνει την πρόσβαση στη θεραπεία και μπορεί να συμβάλει στην αποτροπή επιδείνωσης των συμπτωμάτων. Δεν χρειάζεται να περιμένετε μέχρι να γίνουν σοβαρά.

Ακόμη και χωρίς συμπτώματα, αν ανησυχείτε για τον κίνδυνο κατάθλιψης, μπορείτε να ζητήσετε συμβουλές από επαγγελματία υγείας για τη φροντίδα της ψυχικής σας υγείας. Σε περίπτωση σοβαρών συμπτωμάτων ή σκέψεων αυτοκτονίας, ζητήστε αμέσως βοήθεια· για επείγον περιστατικό καλέστε το 112 ή το 166.

Αν ανησυχείτε για κάποιον άλλον που βρίσκεται σε κρίση, μείνετε μαζί του μέχρι να φτάσει βοήθεια. Αν είναι ασφαλές, απομακρύνετε αντικείμενα ή ουσίες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν βλάβη. Αν δεν βρίσκεστε στον ίδιο χώρο, μείνετε σε τηλεφωνική επικοινωνία μαζί του μέχρι να φτάσει βοήθεια.

Η κληρονομικότητα μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο κατάθλιψης, αλλά δεν είναι ο μόνος παράγοντας και δεν σημαίνει ότι η εμφάνισή της είναι βέβαιη. Η άσκηση, οι κοινωνικοί δεσμοί και άλλες συνήθειες φροντίδας της υγείας μπορεί να βοηθήσουν, ενώ για συμπτώματα ή ανησυχίες οι αποφάσεις για την αντιμετώπιση πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.