Κατάθλιψη γονιού: Πώς εξηγούμε στο παιδί ότι δεν φταίει – Τι κάνουμε ανάλογα με την ηλικία του

Όταν ένας γονιός έχει κατάθλιψη, το παιδί αντιλαμβάνεται τις αλλαγές στη συμπεριφορά του, ακόμη κι αν δεν γνωρίζει τι είναι η διαταραχή. Ίσως βλέπει ότι η μαμά ή ο μπαμπάς κοιμάται περισσότερο, δεν θέλει να παίξει ή θυμώνει με ευκολία. Αν δεν του δοθεί μια εξήγηση που να καταλαβαίνει, ενδέχεται να πιστέψει ότι ευθύνεται η δική του συμπεριφορά.

Η στήριξη ξεκινά, επομένως, από ένα ξεκάθαρο μήνυμα: το παιδί δεν προκάλεσε την κατάθλιψη και δεν του αναλογεί η ευθύνη να τη διαχειριστεί. Το καναδικό Κέντρο Εξαρτήσεων και Ψυχικής Υγείας CAMH προτείνει η συζήτηση να ανταποκρίνεται στην ηλικία του παιδιού και στα ερωτήματα που θέτει.

Όταν ένας γονιός έχει κατάθλιψη: εξηγούμε όσα παρατηρεί ήδη

Για παράδειγμα, σε ένα μικρό παιδί μπορούμε να εξηγήσουμε ότι ο γονιός έχει μια ασθένεια που επηρεάζει τη διάθεση και την ενέργειά του, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται σε δραστηριότητες που έκανε παλιότερα. Σε μεγαλύτερα παιδιά είναι δυνατό να μιλήσουμε αναλυτικότερα για την κατάθλιψη και τη θεραπεία της.

Είναι εξίσου σημαντικό να καταλάβει ότι η ασθένεια δεν σημαίνει πως ο γονιός δεν το αγαπά πια. Αν κάποια συμπεριφορά το έχει πληγώσει, η εξήγηση δεν αναιρεί τα δικά του συναισθήματα. Στη συζήτηση υπάρχει χώρος για λύπη, θυμό και σύγχυση· δεν χρειάζεται το παιδί να αναλάβει να προστατεύει συναισθηματικά τους ενήλικες.

Η αίσθηση ασφάλειας ενισχύεται με συγκεκριμένες απαντήσεις

Όσο είναι εφικτό, η οικογένεια χρειάζεται να κρατά σταθερή την καθημερινή ρουτίνα. Ποιος θα παραλαμβάνει το παιδί από το σχολείο; Σε ποιον μπορεί να απευθυνθεί όταν ανησυχεί; Πώς θα εξακολουθήσει να πηγαίνει στις δραστηριότητές του;

Οι οδηγίες του Bright Futures για τη γονεϊκή κατάθλιψη τονίζουν τη σταθερότητα, την επαφή με ενήλικες εμπιστοσύνης και τη διατήρηση των φιλικών σχέσεων και των ενδιαφερόντων. Ανάλογα με την ηλικία του, το παιδί μπορεί να αναλάβει απλές δουλειές στο σπίτι. Η θεραπεία και η φροντίδα του γονιού παραμένουν ευθύνη των ενηλίκων.

Το πρόβλημα εδώ είναι ότι η υπάρχουσα παράγραφος αναφέρει τη μελέτη και στη συνέχεια περνά κατευθείαν στα συμπτώματα, δίχως να διευκρινίζει τι σημαίνει στην πράξη η «πρόληψη» για ένα παιδί που ζει με γονέα με κατάθλιψη. Απουσιάζει, επίσης, ένα πρακτικό κλείσιμο. Θα το διατύπωνα ως εξής:

Τι αναφέρουν οι έρευνες για την πρόληψη της κατάθλιψης

Το ότι ένα παιδί μεγαλώνει με γονιό που έχει κατάθλιψη δεν προδικάζει ότι θα εμφανίσει και το ίδιο την ασθένεια. Παρ’ όλα αυτά, γνωρίζουμε ότι αντιμετωπίζει αυξημένο κίνδυνο. Γι’ αυτό, τα τελευταία χρόνια η επιστημονική έρευνα εστιάζει τόσο στην αντιμετώπιση των προβλημάτων όταν προκύπτουν όσο και στο τι μπορεί να γίνει προληπτικά μέσα στην οικογένεια.

Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση εξέτασε οκτώ διαφορετικά προγράμματα, στα οποία συμμετείχαν συνολικά 1.325 παιδιά και νέοι από 6 έως 25 ετών, με γονέα που είχε διαταραχή διάθεσης ή άγχους. Τα ευρήματα έδειξαν ότι η οργανωμένη στήριξη μπορεί να έχει ουσιαστική συμβολή. Κοινό στοιχείο όλων των προγραμμάτων ήταν η ενημέρωση για την ψυχική νόσο, ενώ σε αρκετά περιλαμβάνονταν επιπλέον εκπαίδευση δεξιοτήτων, παρεμβάσεις σε επίπεδο οικογένειας ή στοιχεία γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας. Σε σύγκριση με παιδιά χωρίς ανάλογη υποστήριξη, όσα συμμετείχαν είχαν μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσουν αργότερα κατάθλιψη ή αγχώδη διαταραχή.

Σε άλλη μετα-ανάλυση, η οποία περιέλαβε 20 τυχαιοποιημένες μελέτες και 2.689 παιδιά γονέων με ψυχική νόσο, οι προληπτικές ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις συσχετίστηκαν συνολικά με σχεδόν 50% μικρότερο κίνδυνο ψυχικής διαταραχής στα παιδιά. Καταγράφηκαν επίσης θετικά αποτελέσματα σε συμπτώματα, μεταξύ των οποίων το άγχος και η καταθλιπτική διάθεση. Οι ερευνητές, ωστόσο, υπογραμμίζουν ότι η αποτελεσματικότητα διαφέρει από πρόγραμμα σε πρόγραμμα.

Ποια στοιχεία περιλαμβάνουν οι προληπτικές παρεμβάσεις

Σημασία έχει να δούμε τι περιλάμβαναν οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις. Πρόληψη δεν σημαίνει ότι ένα παιδί χωρίς συμπτώματα χρειάζεται να ξεκινήσει ψυχοθεραπεία. Σημαίνει ότι δεν μένει μόνο του να προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει στο σπίτι. Ανάλογα με την ηλικία του, ενημερώνεται για όσα περνά ο γονιός, μαθαίνει ότι δεν φέρει ευθύνη και ότι δεν είναι δική του δουλειά να τον «θεραπεύσει». Καταλαβαίνει, επίσης, πως υπάρχουν άλλοι ενήλικες που μπορούν να αναλάβουν όταν ο γονιός δυσκολεύεται.

Επιπλέον, η οικογένεια μπορεί να βάλει σε καλύτερη σειρά τις καθημερινές υποχρεώσεις και να ενθαρρύνει το παιδί να μιλά για τον φόβο, τον θυμό ή την ανασφάλειά του. Η ενημέρωση, η επικοινωνία, οι δεξιότητες αντιμετώπισης και η ενδυνάμωση των οικογενειακών σχέσεων αποτελούν ακριβώς κεντρικά στοιχεία των προγραμμάτων που έχουν αξιολογηθεί.

Πώς να στηρίξετε το παιδί ανάλογα με την ηλικία του

Καθώς μεγαλώνει, αλλάζει και ο τρόπος που το παιδί αντιλαμβάνεται την κατάθλιψη του γονέα. Επομένως, η συζήτηση μαζί του, οι πληροφορίες που θα λάβει και η στήριξη που θα του προσφερθεί χρειάζεται να ανταποκρίνονται στην ηλικία του.

Παιδιά έως περίπου 6 ετών

• Περιγράψτε απλά αυτό που συμβαίνει, με βάση όσα παρατηρεί: ο γονέας δεν αισθάνεται καλά και ίσως είναι πιο κουρασμένος ή λυπημένος, ή δεν έχει όρεξη να παίξει.
• Περιοριστείτε στις απαντήσεις για όσα ρωτά, αποφεύγοντας τις λεπτομέρειες που δεν είναι ακόμη σε θέση να κατανοήσει.
• Προσπαθήστε να διατηρήσετε τη ρουτίνα του, από τις ώρες του ύπνου και των γευμάτων μέχρι το σχολείο, το παιχνίδι και την επαφή με οικεία πρόσωπα.
• Πείτε του με σαφήνεια ποιος θα αναλάβει τη φροντίδα του αν ο γονέας χρειαστεί να ξεκουραστεί, να κάνει θεραπεία ή να λείψει.

Παιδιά σχολικής ηλικίας

• Πείτε στο παιδί ότι η κατάθλιψη αποτελεί πρόβλημα υγείας και πως υπάρχουν ειδικοί και θεραπείες που μπορούν να στηρίξουν τον γονέα.
• Ζητήστε του να σας πει πώς ερμηνεύει όσα συμβαίνουν, καθώς σε αυτή την ηλικία μπορεί να έχει διαμορφώσει τις δικές του εξηγήσεις για την κατάσταση στο σπίτι.
• Ξεκαθαρίστε ότι δεν ευθύνεται εκείνο για τη στενοχώρια του γονέα και πως δεν χρειάζεται να συμπεριφέρεται «τέλεια» για να τον βοηθήσει.
• Ενθαρρύνετέ το να συνεχίσει να παίζει, να συμμετέχει στις δραστηριότητές του και να βλέπει τους φίλους του.
• Μην του φορτώνετε καθήκοντα ενηλίκων, ακόμη και αν προσφέρεται με προθυμία να βοηθήσει.

Προέφηβοι

• Εξηγήστε με περισσότερες λεπτομέρειες τι συμβαίνει και δώστε τους την ευκαιρία να ρωτήσουν συγκεκριμένα για την κατάσταση του γονέα ή για ενδεχόμενες αλλαγές στο σπίτι.
• Μην περιορίζετε τις συζητήσεις στον γονέα που αντιμετωπίζει κατάθλιψη· ρωτάτε συχνά και πώς βιώνουν τα ίδια την κατάσταση.
• Παρατηρήστε αν επιφορτίζονται με περισσότερη φροντίδα των μικρότερων αδελφών ή με την οργάνωση του νοικοκυριού απ’ όση τους αναλογεί.
• Στηρίξτε τα ώστε να εξακολουθήσουν να αφιερώνουν χρόνο στους φίλους, στο σχολείο, στα χόμπι και στις δραστηριότητες που απολαμβάνουν.
• Βεβαιωθείτε ότι έχουν τη δυνατότητα να μιλήσουν, όταν το θελήσουν, με έναν ακόμη ενήλικα που εμπιστεύονται.

Έφηβοι

• Συζητήστε πιο ανοιχτά μαζί τους για την κατάθλιψη, τη θεραπεία και την εξέλιξή της, χωρίς να τους επιβαρύνετε με πληροφορίες που αφορούν μόνο τους ενήλικες.
• Αφήστε τους να εκφράσουν θυμό, φόβο, αμηχανία ή απογοήτευση. Η καλύτερη κατανόηση της κατάστασης δεν σημαίνει ότι μπορούν και να τη διαχειριστούν χωρίς δυσκολία.
• Ενθαρρύνετε τη συνέχιση του σχολείου, των φιλιών, του αθλητισμού και των εξόδων τους.
• Ελέγξτε αν εγκαταλείπουν πλευρές της καθημερινότητάς τους, επειδή νιώθουν πως πρέπει να επιτηρούν αδιάκοπα τον γονέα ή να είναι διαρκώς στη διάθεσή του.
• Καθορίστε μαζί τους σε ποιον μπορούν να απευθυνθούν, αν κάποια στιγμή δυσκολευτούν πολύ με όσα συμβαίνουν στο σπίτι.

Για τους εφήβους, ο αυτοτραυματισμός ή οι σκέψεις αυτοκτονίας χρειάζονται άμεση αξιολόγηση. Το NHS συστήνει την έγκαιρη αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας όταν τέτοιες αλλαγές διαρκούν ή επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινότητα του παιδιού.

Ανεξάρτητα από την ηλικία, χρειάζεται να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή αν το παιδί παρουσιάζει αλλαγές στη συμπεριφορά που επιμένουν:

• απομακρύνεται και απομονώνεται,
• δεν ενδιαφέρεται πια για δραστηριότητες που παλαιότερα το ευχαριστούσαν,
• παρουσιάζει σημαντικές μεταβολές στον ύπνο ή στην όρεξη,
• είναι ιδιαίτερα ευερέθιστο,
• έχει χαμηλότερη σχολική επίδοση
• ή κάνει συχνά αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό του.

Αν οι αλλαγές αυτές συνεχίζονται ή επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινή ζωή του παιδιού, πρέπει να γίνει αξιολόγηση από παιδίατρο ή ειδικό ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους.

Σκοπός, λοιπόν, δεν είναι να αποκρύψετε από το παιδί ότι ο γονέας βιώνει κατάθλιψη, για να το προστατεύσετε. Χρειάζεται να μην αφεθεί να συμπληρώνει μόνο του όσα δεν γνωρίζει και, πάνω απ’ όλα, να μην πιστέψει ότι ευθύνεται ή ότι πρέπει το ίδιο να κάνει τον γονέα καλά.

Φωτογραφία: istock