Κατάθλιψη: Νέος κιρκάδιος υπότυπος μπορεί να αφορά σχεδόν 1 στους 4 ασθενείς

Οι διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού, δηλαδή του εσωτερικού 24ωρου ρολογιού του οργανισμού, ενδέχεται να συνδέονται με έναν ξεχωριστό υπότυπο κατάθλιψης. Νέα μελέτη εκτιμά ότι αυτός μπορεί να αφορά το 23% των ανθρώπων με κατάθλιψη, δηλαδή σχεδόν 1 στους 4.

Τι έδειξε η μελέτη για τον κιρκάδιο υπότυπο κατάθλιψης

Οι ερευνητές ανέλυσαν κλινικά και γενετικά δεδομένα από περισσότερους από 10.000 Αυστραλούς με κατάθλιψη, οι οποίοι συμμετείχαν στη μελέτη Australian Genetics of Depression Study, ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα για τους παράγοντες που επηρεάζουν την κατάθλιψη. Στα δεδομένα περιλαμβάνονταν αυτοαναφορές σχετικά με:

• το κοινωνικό τζετ λαγκ, δηλαδή την αναντιστοιχία ανάμεσα στο εσωτερικό ρολόι ενός ανθρώπου και στο κοινωνικό του πρόγραμμα
• την εποχικότητα, δηλαδή τον βαθμό στον οποίο μεταβάλλεται η διάθεση ανάλογα με την εποχή
• την καθυστερημένη μέση ώρα ύπνου, όταν το μέσο του διαστήματος ύπνου πέφτει αργότερα από το αναμενόμενο
• το αν οι συμμετέχοντες ήταν «νυχτοπούλια»
• το πόσο κουρασμένοι ένιωθαν το πρωί
• το αν είχαν υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας

Η ανάλυση έδειξε ότι το 23% των συμμετεχόντων είχε κιρκάδιο υπότυπο κατάθλιψης. Τα ευρήματα, που δημοσιεύτηκαν στο British Journal of Psychiatry, υποστηρίζουν, σύμφωνα με τους ερευνητές, την «εγκυρότητα και την πιθανή κλινική χρησιμότητα ενός κιρκάδιου υπότυπου κατάθλιψης ως κλινικού προφίλ». Ο ορισμός του θα μπορούσε, όπως σημειώνουν, να συμβάλει σε πιο εξατομικευμένες επιλογές φροντίδας.

Ο κιρκάδιος υπότυπος αποτελεί μια νέα ερευνητική κατηγορία και δεν περιλαμβάνεται ακόμη στο DSM-5, το εγχειρίδιο που χρησιμοποιούν οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας για τη διάγνωση ψυχιατρικών παθήσεων. Η κατανόησή του παραμένει προκαταρκτική και χρειάζεται περισσότερη έρευνα.

Τι είναι η κιρκάδια κατάθλιψη

Οι ερευνητές θεωρούν ότι πρόκειται για υπότυπο που διαφέρει από την παραδοσιακή κατάθλιψη και χαρακτηρίζεται από διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού: το εσωτερικό 24ωρο ρολόι του σώματος δεν είναι συγχρονισμένο με το εξωτερικό περιβάλλον.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα άτομα με κιρκάδια κατάθλιψη εμφανίζουν διαταραγμένους κύκλους ύπνου και εγρήγορσης, μειωμένη δραστηριότητα την ημέρα, χαμηλή ενέργεια και αύξηση βάρους κατά τη διάρκεια των επεισοδίων. Τείνουν επίσης να εμφανίζουν κατάθλιψη σε μικρότερη ηλικία και είναι πιθανότερο να έχουν «χαρακτηριστικά παρόμοια με τη διπολική διαταραχή», μεταξύ των οποίων και μανία.

Πώς μπορεί να επηρεάζει τη διάθεση η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού

Το εσωτερικό ρολόι βοηθά στον συντονισμό του ύπνου, της εγρήγορσης, της έκκρισης ορμονών και του μεταβολισμού, εξηγεί η Thea Gallagher, Psy.D., κλινική αναπληρώτρια καθηγήτρια στο NYU Langone Health. «Όταν αυτός ο χρονισμός δεν συμβαδίζει με την καθημερινή μας ζωή, μπορεί να διαταράξει τον ύπνο και τις βιολογικές διεργασίες που υποστηρίζουν τη διάθεση», λέει.

Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας «κύκλος που ενισχύεται»: ο διαταραγμένος ύπνος δυσκολεύει τη ρύθμιση των συναισθημάτων και την ενεργό συμμετοχή στην καθημερινότητα, ενώ η κατάθλιψη μπορεί να κάνει τον ύπνο και τις καθημερινές συνήθειες πιο ακανόνιστα, σημειώνει η Gallagher.

Το ζήτημα απασχολεί συχνά την ιατρική του ύπνου και έχει συζητηθεί ιδιαίτερα στο πλαίσιο της αλλαγής της ώρας, σύμφωνα με τον W. Christopher Winter, M.D., νευρολόγο και ειδικό στην ιατρική του ύπνου στο Charlottesville Neurology and Sleep Medicine. «Παρότι ορισμένοι μπορεί να προτιμούν περισσότερο φως το βράδυ, οι έρευνες υποστηρίζουν σε συντριπτικό βαθμό την υιοθέτηση μόνιμης χειμερινής ώρας, επειδή εξασφαλίζει περισσότερο φως το πρωί», λέει. «Αυτό έχει τεράστιο αντίκτυπο στην ψυχολογική υγεία και στην κατάθλιψη».

Η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού ενδέχεται να σχετίζεται όχι μόνο με την κατάθλιψη αλλά και με διαταραχές προσοχής και άλλα προβλήματα υγείας, προσθέτει ο Winter.

Ο ίδιος τονίζει ότι η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού δεν ταυτίζεται απλώς με το να μην κοιμάται κάποιος αρκετά και ότι οι επιπτώσεις της πιθανόν να είναι εντονότερες. «Θεωρώ ασφαλές να πούμε ότι ένα σταθερό ωράριο ύπνου, ακόμη κι αν η διάρκειά του είναι λίγο ανεπαρκής, είναι λιγότερο επιβλαβές από το να κοιμάται κάποιος τις ιδανικές επτά με οκτώ ώρες, αλλά σε εντελώς διαφορετικές ώρες κάθε φορά», λέει.

Πιθανά χαρακτηριστικά της κιρκάδιας κατάθλιψης

Επειδή δεν αποτελεί ακόμη επίσημη διάγνωση, δεν υπάρχουν καθιερωμένα συμπτώματα για την κιρκάδια κατάθλιψη. Η μελέτη, ωστόσο, εντόπισε ορισμένα χαρακτηριστικά που μπορεί να υποδηλώνουν αυτόν τον υπότυπο αντί για άλλη μορφή της διαταραχής.

Τα άτομα με κιρκάδια κατάθλιψη ήταν πιθανότερο να είναι «νυχτοπούλια» και να αντιμετωπίζουν αϋπνία. Οι περισσότεροι ήταν γυναίκες (80%) και είχαν συχνότερα σοβαρότερα συμπτώματα, όπως μανία, σκέψεις αυτοκτονίας, ψυχολογική δυσφορία και σωματικά συμπτώματα, όπως πόνο ή κόπωση. Ήταν επίσης πιθανότερο να πάρουν βάρος κατά τη διάρκεια καταθλιπτικών επεισοδίων και να μην ανταποκρίνονται το ίδιο καλά στα αντικαταθλιπτικά φάρμακα.

Σε σύγκριση με άτομα που είχαν άλλες μορφές κατάθλιψης, όσοι εντάχθηκαν στην κατηγορία της κιρκάδιας κατάθλιψης είχαν συχνότερα και τις ακόλουθες καταστάσεις:

• ΔΕΠΥ
• άγχος
• διπολική διαταραχή
• παχυσαρκία ή υπέρβαρο
• αντίσταση στην ινσουλίνη

Διάγνωση και αντιμετώπιση

Όποιος πιστεύει ότι μπορεί να έχει κατάθλιψη είναι σημαντικό να απευθυνθεί σε επαγγελματία ψυχικής υγείας για αξιολόγηση, αντί να προσπαθήσει να βγάλει συμπέρασμα μόνο από τις συνήθειες ύπνου του, λέει η Gallagher. «Το να είσαι νυχτοπούλι ή να ξυπνάς κουρασμένος δεν σημαίνει από μόνο του ότι έχεις κατάθλιψη», σημειώνει. «Ένα σύντομο ημερολόγιο με τις ώρες ύπνου, τη διάθεση, την ενέργεια και τις εποχικές μεταβολές μπορεί να βοηθήσει τον κλινικό να εντοπίσει μοτίβα και να αξιολογήσει άλλες εξηγήσεις, όπως μια διαταραχή ύπνου».

Δεν υπάρχει καθιερωμένη θεραπεία για την κιρκάδια κατάθλιψη, καθώς δεν αποτελεί ακόμη επίσημη διάγνωση. «Η “κιρκάδια κατάθλιψη” παραμένει ένα προτεινόμενο προφίλ», λέει η Gallagher. «Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι τα άτομα που ταιριάζουν σε αυτό το προφίλ πρέπει να λάβουν διαφορετικό φάρμακο ή να διακόψουν την τρέχουσα θεραπεία τους. Υποδεικνύει ότι πρέπει να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή στον ύπνο και στον κιρκάδιο χρονισμό, παράλληλα με τις καθιερωμένες θεραπείες για την κατάθλιψη».

Σε ανακοίνωση του πανεπιστημίου τους, οι ερευνητές σημείωσαν ότι τα συνήθη αντικαταθλιπτικά, όπως οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) και οι αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης-νοραδρεναλίνης (SNRIs), τείνουν να είναι λιγότερο αποτελεσματικά στα άτομα με κιρκάδια κατάθλιψη και να συνοδεύονται από περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες.

Ενδεχομένως να βοηθούν περισσότερο θεραπείες που επηρεάζουν το εσωτερικό ρολόι του οργανισμού, όπως η φωτοθεραπεία και η μελατονίνη, αλλά χρειάζεται περισσότερη έρευνα. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι τα άτομα με κιρκάδια κατάθλιψη μπορεί να ωφεληθούν από «χρονοθεραπείες», δηλαδή προσεγγίσεις που επιδιώκουν να επαναρυθμίσουν ή να συγχρονίσουν το εσωτερικό ρολόι.

«Σε αυτό ακριβώς το σημείο υπερέχει η μελατονίνη», λέει ο Winter. «Χρησιμοποιώ και συνιστώ τη χρήση της μελατονίνης, με σωστό χρονισμό, για να ενισχυθεί ένα κατάλληλο πρόγραμμα ύπνου».

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος πρέπει να παίρνει μελατονίνη κάθε βράδυ όταν η διάθεσή του δεν είναι καλή. Ο Winter προτείνει να τη βλέπει κανείς ως «σημείο αναφοράς όταν όλα τα υπόλοιπα έχουν απορρυθμιστεί», για παράδειγμα όταν ταξιδεύει διαρκώς ανάμεσα σε ζώνες ώρας ή δυσκολεύεται να προσαρμοστεί σε μεταβαλλόμενα ωράρια.

Για την αϋπνία μπορεί επίσης να βοηθήσει η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για την αϋπνία (CBT-I), λέει η Gallagher.

«Ο χρονισμός της έκθεσης στο φως και ο προγραμματισμός της άσκησης είναι επίσης απαραίτητα», λέει ο Winter. «Και, τέλος, όταν έχεις επιλογή, διάλεξε τον ύπνο. Όχι την πτήση που φεύγει αργά τη νύχτα. Όχι το επόμενο επεισόδιο. Όχι το τελευταίο ποτό. Διάλεξε τον ύπνο».

Οι αποφάσεις για τη διάγνωση και την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, καθώς και για τη χρήση μελατονίνης ή άλλης θεραπείας, πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με γιατρό.