Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, εξετάζεται η ιστορία και η κοινωνική αντίληψη για την εμμηνόπαυση, ένα θέμα που εξακολουθεί συχνά να αποτελεί ταμπού. Η διαδρομή ξεκινά από την αρχαιότητα, όταν η αξία της γυναίκας κρινόταν κυρίως με βάση τη δυνατότητά της να τεκνοποιήσει, και εκτείνεται στους επόμενους αιώνες, καταγράφοντας τον παραγκωνισμό και την αορατότητα των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας.
Κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η εμμηνόπαυση αντιμετωπίστηκε με αρνητικό τρόπο και εντάχθηκε στην ιατρική σφαίρα. Σήμερα, όμως, η στάση αλλάζει προς την αποδοχή και την υποστήριξη, καθώς όλο και περισσότερες γυναίκες μοιράζονται ανοιχτά την εμπειρία τους. Για να τερματιστεί η σιωπή γύρω από αυτή τη διαδικασία και να διασφαλιστεί η αξιοπρέπεια των γυναικών σε κάθε ηλικιακό στάδιο, χρειάζονται ενημέρωση και υποστήριξη.
Για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, μια αναδρομή στο πώς οι κοινωνίες αντιμετώπιζαν ένα φυσικό στάδιο της γυναικείας ζωής και αρχίζουν πλέον να το κατανοούν.
Στις 8 Μαρτίου, την ημέρα που γιορτάζεται διεθνώς η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, η συζήτηση στρέφεται συνήθως στην ισότητα στην εργασία, στα δικαιώματα και στην εκπροσώπηση. Πολύ πιο σπάνια γίνεται λόγος για την εμμηνόπαυση: ένα ζήτημα που αφορά εκατομμύρια γυναίκες σε όλο τον κόσμο, αλλά εξακολουθεί να περιβάλλεται από έντονο στίγμα και σιωπή.
Η διαδρομή αυτής της σιωπής, ωστόσο, αποκαλύπτει πολλά για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιμετώπιζαν τις γυναίκες και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθούν να τις αντιμετωπίζουν.
Αρχαία Ελλάδα: η κοινωνική αξία της γυναίκας και η αναπαραγωγή
Φιλοσοφικά και ιατρικά κείμενα της αρχαίας Ελλάδας δείχνουν ότι η γυναίκα γινόταν αντιληπτή κυρίως μέσα από τη βιολογία της. Η κοινωνική της αξία περιοριζόταν στη γόνιμη περίοδο της ζωής της. Επηρεασμένοι από τη χημική θεωρία, η οποία κυριάρχησε στην ιατρική επί αιώνες, οι γιατροί της αρχαιότητας θεωρούσαν κάθε βιολογική μεταβολή στις γυναίκες ένδειξη ανισορροπίας. Έτσι, τις τοποθετούσαν σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τον άνδρα, που θεωρούνταν «ισορροπημένος».
Στη ρωμαϊκή κοινωνία, οι γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας έμεναν ουσιαστικά έξω από τη δημόσια ζωή. Η ταυτότητά τους συνδεόταν αποκλειστικά με τη μητρότητα και, όταν αυτή η περίοδος τελείωνε, δεν απολάμβαναν πια την ίδια κοινωνική αναγνώριση.
Μεσαίωνας και Αναγέννηση: αντιλήψεις για την εμμηνόπαυση
Ο φόβος για το άγνωστο. Σύμφωνα με ιστορικές έρευνες, στον Μεσαίωνα η διακοπή της εμμήνου ρύσεως δεν θεωρούνταν μια φυσιολογική βιολογική αλλαγή. Ιατρικά και θεολογικά κείμενα της εποχής απέδιδαν στις μεγαλύτερες γυναίκες ιδιότητες που σήμερα μοιάζουν εξωφρενικές, συνδέοντάς τες με σκοτεινές δυνάμεις ή επιβλαβείς επιρροές. Ιστορικοί σημειώνουν πως ο κοινωνικός αποκλεισμός των γυναικών που δεν είχαν πλέον αναπαραγωγικό ρόλο ήταν διαδεδομένος στη μεσαιωνική Ευρώπη, αν και δεν συμφωνούν ως προς το πόσο εκτεταμένο ήταν το φαινόμενο ή ποιες ήταν οι αιτίες του.
Παρότι η Αναγέννηση σημείωσε επιστημονική πρόοδο, οι γυναίκες εξακολούθησαν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας και όχι πρωταγωνίστριες της δικής τους ιστορίας. Τα πρώτα οργανωμένα ιατρικά εγχειρίδια που αναφέρθηκαν στην εμμηνόπαυση την περιέγραφαν ως φθορά και απώλεια. Η επιλογή αυτής της γλώσσας αποτυπώνει εύγλωττα την οπτική της εποχής.
19ος και 20ός αιώνας: η ιατρικοποίηση της γυναικείας ζωής.
Τον 19ο αιώνα η εμμηνόπαυση αναγνωρίστηκε επίσημα από την ιατρική, ενώ Γάλλοι γιατροί εισήγαγαν τον όρο «ménopause». Η αντιμετώπισή της, ωστόσο, ήταν τέτοια που σήμερα μοιάζει ακραία. Τα συμπτώματα των γυναικών, τα οποία εξηγούνταν από βιολογικές μεταβολές, αποδίδονταν στη νευρασθένεια, την υστερία και την ψυχική αστάθεια. Αντί να τους παρέχεται η φροντίδα που δικαιούνταν, γυναίκες εγκλείονταν σε σανατόρια ή αντιμετωπίζονταν ως ψυχικά ασθενείς.
Στα μέσα του 20ού αιώνα, ο Αμερικανός γυναικολόγος Robert Wilson εξέδωσε το 1966 το βιβλίο «Feminine Forever», ένα παράδειγμα της τότε αντίληψης που συγκαταλέγεται στα πλέον τεκμηριωμένα. Κατά τον ίδιο, η εμμηνόπαυση συνιστά «ασθένεια από ανεπάρκεια ορμονών» και, χωρίς ορμονοθεραπεία, η γυναίκα οδηγείται σε «ζωντανό θάνατο». Η γλώσσα που χρησιμοποιούσε φανέρωνε την αντίληψη της γυναίκας ως ελλιπούς χωρίς τη βιολογική της «λειτουργία». Παρότι η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης προσέφερε αργότερα ουσιαστική ανακούφιση σε πολλές γυναίκες, το αρχικό πλαίσιο προσέγγισης παρέμεινε βαθιά προβληματικό.
Σήμερα: η αλλαγή στη στάση απέναντι στην εμμηνόπαυση συνεχίζεται, αλλά δεν έχει ολοκληρωθεί
Το 2026, η συζήτηση γύρω από την εμμηνόπαυση αλλάζει: διάσημες γυναίκες, από ηθοποιούς μέχρι επιχειρηματίες και αθλήτριες, μιλούν ανοιχτά για την εμπειρία τους. Στη Μεγάλη Βρετανία και σε άλλες χώρες θεσπίστηκαν νόμοι που προστατεύουν στον εργασιακό χώρο τις γυναίκες με συμπτώματα εμμηνόπαυσης, ενώ η επιστημονική έρευνα για τη γυναικεία υγεία ενισχύεται περισσότερο από ποτέ. Η αντίληψη περνά από την «παρακμή» στη «μετάβαση» και από την «ανεπάρκεια» σε μια «νέα φάση».
Παρά τις αλλαγές, απομένουν πολλά να γίνουν. Σε αρκετές κοινωνίες, ανάμεσά τους και στην Ελλάδα, η εμμηνόπαυση παραμένει θέμα που συζητείται χαμηλόφωνα. Από ντροπή ή έλλειψη γνώσης, πολλές γυναίκες ζουν επί χρόνια με συμπτώματα χωρίς να αναζητούν βοήθεια, ενώ οι γιατροί συχνά δεν διαθέτουν επαρκή κατάρτιση για την υγεία στην εμμηνόπαυση. Παράλληλα, οι εργοδότες δυσκολεύονται να αντιληφθούν τις απαιτήσεις που αντιμετωπίζει μια γυναίκα στα πενήντα της όταν εργάζεται με έντονες εξάψεις, έλλειψη ύπνου και μειωμένη συγκέντρωση.
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας αναδεικνύει πως η ισότητα δεν εξαντλείται στις αποδοχές και στη δυνατότητα πρόσβασης στην εξουσία. Περιλαμβάνει και το δικαίωμα κάθε γυναίκας να περνά κάθε στάδιο της ζωής της με αξιοπρέπεια, γνώση και υποστήριξη. Η εμμηνόπαυση δεν σηματοδοτεί το τέλος, αλλά μια μετάβαση που, με τη σωστή αντιμετώπιση, μπορεί να γίνει αφετηρία για περισσότερη αυτογνωσία και ελευθερία.
Είναι καιρός να μιλήσουμε ανοιχτά: για τις γυναίκες που διένυσαν αυτή την πορεία χωρίς συντροφιά, αλλά και για όσες θα την ακολουθήσουν.
Αθανασία Παππά, Επισκέπτρια Υγείας – Πρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εμμηνόπαυσης (ΕΛΕΤΕΜ)
Σε λίγα λόγια
- Το κείμενο φωτίζει την ιστορική πορεία και την κοινωνική στάση απέναντι στην εμμηνόπαυση, ζήτημα που εξακολουθεί συχνά να αποτελεί ταμπού, ιδίως στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας.
- Από την αρχαιότητα, η αξία των γυναικών συνδεόταν κυρίως με την αναπαραγωγική τους δυνατότητα, με τις μεγαλύτερες σε ηλικία να παραμερίζονται και να αντιμετωπίζονται σαν να μην υπάρχουν.
- Κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η εμμηνόπαυση αντιμετωπίστηκε ως ιατρικό πρόβλημα με αρνητικό πρόσημο. Σήμερα, αντίθετα, διαφαίνεται μεγαλύτερη αποδοχή και υποστήριξη για τις γυναίκες.
- Η ενημέρωση και η υποστήριξη έχουν καθοριστική σημασία για να αρθεί η σιωπή γύρω από την εμμηνόπαυση και να προστατευτεί η αξιοπρέπεια κάθε γυναίκας.
- Παρότι έχει σημειωθεί πρόοδος, πολλές γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν συμπτώματα χωρίς να ζητούν βοήθεια, εξαιτίας ντροπής ή άγνοιας. Αυτό καταδεικνύει πόσο αναγκαίες είναι η εκπαίδευση και η ευαισθητοποίηση.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/news/pagkosmia-imera-tis-gynaikas-apo-ti-siopi-sti-dynami/22079
