Πρωτότοκο παιδί: Γιατί νιώθει συχνά ότι πρέπει να είναι πάντα τέλειο

Σε πολλές οικογένειες, το μεγαλύτερο παιδί φροντίζει το μικρότερο, θέλει να ικανοποιεί τους γονείς του και προσπαθεί να κάνει τα πάντα σωστά. Συχνά, μάλιστα, ακούει ότι «εσύ είσαι μεγαλύτερος/η, πρέπει να δίνεις το καλό παράδειγμα». Αυτή η εικόνα μπορεί να παραπέμπει σε ένα παιδί που ωριμάζει γρήγορα και αναλαμβάνει πρόθυμα ευθύνες. Ωστόσο, είναι εύλογο να αναρωτηθούμε αν κάποιες φορές του ζητάμε περισσότερα απ’ όσα μπορεί να διαχειριστεί.

Η έκφραση «σύνδρομο του πρωτότοκου παιδιού» χρησιμοποιείται με αδόκιμο τρόπο για να περιγράψει κάποιες δυσκολίες και χαρακτηριστικά που ενδέχεται να σχετίζονται με τη θέση του μεγαλύτερου παιδιού στην οικογένεια. Δεν πρόκειται για αναγνωρισμένη ψυχολογική διάγνωση, ενώ τα πρωτότοκα παιδιά δεν μεγαλώνουν όλα με τον ίδιο τρόπο.

Για ποιους λόγους το πρωτότοκο παιδί επιδιώκει την τελειότητα;

Για ένα διάστημα, τα πρωτότοκα παιδιά συχνά έχουν αποκλειστικά την προσοχή των γονιών τους. Η άφιξη ενός δεύτερου παιδιού μεταβάλλει την οικογενειακή ισορροπία: το πρώτο παιδί χρειάζεται πλέον να μοιραστεί τον χρόνο, τη φροντίδα και την προσοχή που προηγουμένως είχε μόνο για τον εαυτό του.

Επειδή το πρωτότοκο παιδί σηματοδοτεί την πρώτη εμπειρία των γονιών στη γονεϊκότητα, εκείνοι μπορεί να έχουν αυξημένες προσδοκίες από αυτό. Κάποια παιδιά, ως αποτέλεσμα, γίνονται ιδιαίτερα υπεύθυνα, επιμελή και φιλόδοξα. Μπορεί να επιδιώκουν ασταμάτητα να πετύχουν τους στόχους τους, να μην αποδέχονται εύκολα τα λάθη τους ή να νιώθουν ότι οφείλουν να ανταποκρίνονται διαρκώς σε όσα περιμένουν οι άλλοι. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι αναγκαστικά αρνητικά: η υπευθυνότητα και η οργάνωση αποτελούν σημαντικές δεξιότητες. Δυσκολία προκύπτει όταν το παιδί συνδέει την αξία του με τις επιδόσεις του.

Όταν το μεγαλύτερο παιδί αναλαμβάνει τον ρόλο του γονιού

«Πρόσεχε τον αδερφό σου», «βοήθησε τη μικρή σου αδερφή», «εσύ είσαι μεγαλύτερος, πρέπει να καταλαβαίνεις». Πολλοί γονείς χρησιμοποιούμε τέτοιες φράσεις χωρίς να υπολογίζουμε ιδιαίτερα πόσο βαριές μπορεί να είναι. Αν, όμως, οι υποχρεώσεις γίνουν υπερβολικές, το μεγαλύτερο παιδί ενδέχεται να αισθανθεί υπεύθυνο για την ευημερία όλης της οικογένειας και όχι μόνο για τον εαυτό του. Γι’ αυτό χρειάζεται να ξεχωρίζουμε τη βοήθεια προς έναν μικρότερο αδερφό από την αίσθηση ότι το παιδί πρέπει να αναλάβει την ανατροφή του.

Καθορίζει η σειρά γέννησης την προσωπικότητα του παιδιού;

Τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα δεν οδηγούν σε σαφές συμπέρασμα ότι η σειρά γέννησης καθορίζει την ευφυΐα ή την προσωπικότητα ενός παιδιού. Σε ορισμένες μελέτες έχουν παρατηρηθεί μόνο ελάχιστες διαφορές σε επιμέρους γνωστικές ικανότητες ή χαρακτηριστικά. Φαίνεται ότι η προσωπικότητα διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες, όπως το οικογενειακό περιβάλλον, οι εμπειρίες, η ιδιοσυγκρασία, οι σχέσεις και οι ευκαιρίες που έχει κάθε παιδί.

Τρόποι να στηρίξουμε το πρωτότοκο παιδί μας

• Δεν είναι απαραίτητο να αποτελεί πάντοτε το «καλό παράδειγμα». Τα λάθη είναι μέρος της μάθησης και δεν καθορίζουν την αξία του.
• Ας μην περιμένουμε να είναι διαρκώς δυνατό. Ακόμη και ως μεγαλύτερο παιδί, δικαιούται να κουράζεται, να θυμώνει, να ζηλεύει και να ζητά βοήθεια.
• Οι ευθύνες που του αναθέτουμε καλό είναι να ταιριάζουν στην ηλικία του. Μπορεί να συνεισφέρει στις οικογενειακές υποχρεώσεις, χωρίς να χρειάζεται να γίνει δεύτερος γονιός.
• Ας φροντίσουμε να περνάμε χρόνο μόνο μαζί του. Μια συζήτηση, ένα παιχνίδι ή μια βόλτα χωρίς περισπασμούς μπορεί να το βοηθήσει να νιώθει πως εξακολουθεί να είναι σημαντικό για εμάς.
• Αν παρατηρούμε υπερβολικό άγχος, συνεχή φόβο ότι θα απογοητεύσει τους άλλους ή δυσκολία να χαλαρώσει και να χαρεί την παιδική ηλικία του, αξίζει να κάνουμε μια ήρεμη συζήτηση μαζί του.