Ανάγκη ή επιθυμία: Το ψυχολογικό τρικ που μας ξεγελά

Πόσες φορές έχουμε χαρακτηρίσει κάτι αναγκαίο, ενώ στην ουσία απλώς το θέλουμε; Η ανάγκη μας να αιτιολογούμε τις επιλογές και τις αποφάσεις μας ενδέχεται να επηρεάσει την κρίση μας. Πώς μπορούμε να διακρίνουμε τους πραγματικούς λόγους από τις δικαιολογίες που επινοούμε εκ των υστέρων;

«Πρέπει να αλλάξουμε σπίτι», «Χρειαζόμαστε αυτές τις διακοπές», Είναι η κατάλληλη στιγμή να αγοράσουμε καινούργιο αυτοκίνητο. Συχνά περιγράφουμε τις επιθυμίες μας σαν αναγκαίες προϋποθέσεις για να ζήσουμε καλύτερα. Οι ειδικοί, ωστόσο, επισημαίνουν ότι όταν θεωρούμε κάτι απαραίτητο, ίσως έτσι παραμερίζουμε τις αμφιβολίες μας και αποφεύγουμε να σκεφτούμε άλλες δυνατότητες.

Δεν υποδηλώνει αυτό ότι οι επιθυμίες μας δεν έχουν σημασία. Χρειάζεται, όμως, να διακρίνουμε τις πραγματικές ανάγκες από όσα απλώς θέλουμε, αλλά και να κατανοούμε πώς τα κίνητρα που δεν έχουμε πλήρως συνειδητοποιήσει επηρεάζουν τις αποφάσεις μας.

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για «ανάγκη»;

Στο μοντέλο του Αμερικανού ψυχολόγου Αβραάμ Μάσλοου, οι ανθρώπινες ανάγκες διαμορφώνουν διαφορετικά επίπεδα. Οι βασικότερες είναι οι φυσιολογικές, όπως η τροφή, το νερό, ο ύπνος και η στέγη. Έπονται η ασφάλεια, η αγάπη και το αίσθημα του ανήκειν, η εκτίμηση τόσο από εμάς όσο και από τους άλλους, και τέλος η αυτοπραγμάτωση, δηλαδή η εξέλιξη των ικανοτήτων μας.

Σε μια μεταγενέστερη διατύπωση της θεωρίας του, ο Μάσλοου πρόσθεσε τις γνωστικές και τις αισθητικές ανάγκες. Έκανε επίσης λόγο για την υπέρβαση του ατομικού εαυτού, η οποία επιτυγχάνεται μέσα από τη σύνδεση με τη φύση, τον πολιτισμό και την ευρύτερη ανθρώπινη κοινότητα.

Το ότι μια επιθυμία σχετίζεται με κάποια ανάγκη δεν καθιστά αναγκαία κάθε απόφαση που παίρνουμε. Για παράδειγμα, μπορεί να χρειαζόμαστε ξεκούραση, χωρίς να είναι υποχρεωτικό να επιλέξουμε ένα ακριβό ταξίδι.

Πότε οι αιτιολογίες των αποφάσεών μας καταλήγουν σε δικαιολογίες;

Υπάρχουν ορισμένα ερωτήματα που μας δίνουν τη δυνατότητα να αξιολογήσουμε τις αποφάσεις μας με μεγαλύτερη σαφήνεια.

1. Πότε διαμορφώσαμε τους λόγους μας;

Συνήθως, πριν αποφασίσουμε, σκεφτόμαστε και αξιολογούμε τους πραγματικούς λόγους μας. Οι δικαιολογίες, αντίθετα, συχνά έρχονται αφού έχουμε καταλήξει στο τι θέλουμε να κάνουμε, για να στηρίξουμε την απόφασή μας.

2. Συγχέουμε τον σκοπό με τον τρόπο επίτευξής του;

Ενδέχεται να υποστηρίζουμε ότι κανονίζουμε ένα ταξίδι για να βρεθούμε περισσότερο με την οικογένειά μας, ενώ αυτό που απολαμβάνουμε περισσότερο είναι οι διακοπές καθαυτές. Δεν υπάρχει απαραίτητα κάτι κακό σε αυτό· είναι, όμως, χρήσιμο να καταλαβαίνουμε ποιο είναι το αληθινό μας κίνητρο.

3. Αναζητήσαμε άλλες δυνατότητες;

Η επιμονή σε μία μόνο ιδέα ενδέχεται να μας κάνει να αγνοήσουμε διαφορετικούς τρόπους επίτευξης του ίδιου σκοπού. Αν, λόγου χάρη, θέλουμε να ξεκουραστούμε, μπορούμε να επιλέξουμε και κάτι άλλο αντί για ένα ακριβό ταξίδι.

4. Ποιος αποκομίζει πραγματικά όφελος;

Μπορεί να παρουσιάζουμε μια επιλογή ως κάτι που κάνουμε για τους άλλους, ενώ παράλληλα καλύπτει δικές μας ανάγκες. Σε αυτές μπορεί να περιλαμβάνονται η επιθυμία μας να αναγνωριστούμε ή η εικόνα που θέλουμε να έχουμε για τον εαυτό μας.

5. Έχουμε σταθμίσει όσα θα ακολουθήσουν;

Μια σημαντική απόφαση μπορεί να έχει αντίκτυπο στον χρόνο, στα χρήματα, στην ενέργεια και στις ευκαιρίες που θα έχουμε στο μέλλον. Αξίζει, επομένως, να σκεφτούμε τόσο τι κερδίζουμε όσο και τι ενδέχεται να χάσουμε, αν ακολουθήσουμε μια συγκεκριμένη πορεία.

Πώς μπορούμε να αποφασίζουμε με μεγαλύτερη επίγνωση;

Δεν χρειάζεται να εξετάζουμε αδιάκοπα κάθε ασήμαντη επιλογή ούτε να αποκλείουμε τη χαρά του αυθορμητισμού. Μπορούμε, όμως, να αφιερώνουμε περισσότερο χρόνο στις σημαντικές αποφάσεις, εκείνες που έχουν συνέπειες για τη ζωή μας και τους ανθρώπους γύρω μας.

Ένα απλό ερώτημα ίσως μας φανεί χρήσιμο: «Το χρειάζομαι πραγματικά ή προσπαθώ να πείσω τον εαυτό μου ότι το χρειάζομαι;» Η απάντηση με ειλικρίνεια δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι θα αλλάξουμε απόφαση. Μπορεί, ωστόσο, να μας οδηγήσει σε μια επιλογή που λαμβάνει περισσότερο υπόψη τα κίνητρα και τις προτεραιότητές μας.