Όσφρηση: Πώς η απώλειά της μετά την Covid μπορεί να επηρεάσει τη διατροφή και τη μνήμη

Όταν η Em Wilkinson έχασε την όσφρησή της μετά την Covid, δεν φανταζόταν πόσο θα επηρέαζε τη σωματική και ψυχική της υγεία. Χρειάστηκε να αλλάξει τη διατροφή της, ενώ η απουσία γνώριμων μυρωδιών επηρέασε ακόμη και τις αναμνήσεις της.

«Η κοινωνική και οικογενειακή μου ζωή έχει επηρεαστεί πολύ, γιατί χωρίς την όσφρησή μου δεν απολαμβάνω πλέον το φαγητό όπως παλιά», λέει η 45χρονη φωτογράφος, η οποία ζει στο Μπαθ με τον σύζυγό της, Peter, 47 ετών, επιστήμονα, και τους γιους τους, 11 και επτά ετών.

«Σχεδόν χειρότερο είναι ότι έχουν χαθεί οι περισσότερες αναμνήσεις μου που συνδέονται με ευχάριστες, καθημερινές μυρωδιές. Ζω επίσης με την αβεβαιότητα, χωρίς να ξέρω αν θα ξαναβρώ ποτέ την όσφρησή μου».

Αρχικά, η Em δεν μπορούσε να μυρίσει ή να γευτεί τίποτα για έναν μήνα. Στη συνέχεια άρχισε να αντιλαμβάνεται ορισμένες οσμές, αλλά όχι με τον τρόπο που θα ήθελε. Το αγαπημένο της άρωμα, για παράδειγμα, απέκτησε μια δυσάρεστη, χημική μυρωδιά. Στα μέσα μαζικής μεταφοράς φοράει βύσματα στη μύτη, καθώς δεν αντέχει τη μυρωδιά του σώματος των άλλων.

Δεν αντέχει ούτε τη μυρωδιά του σκόρδου και των κρεμμυδιών όταν μαγειρεύονται, ούτε εκείνη των γλυκών. Όπως λέει, η ζελατίνη σε αυτά «μυρίζει έντονα σαν εμετός».

Ανοσμία και παροσμία: Τι συμβαίνει με την όσφρηση

Η απώλεια της όσφρησης, ή ανοσμία, της Em εξελίχθηκε σε παροσμία, δηλαδή σε παραμόρφωση των οσμών. Η παροσμία είναι ιδιαίτερα συχνή αυτή την εποχή, καθώς κυκλοφορούν ιογενείς λοιμώξεις όπως η Covid και το κοινό κρυολόγημα.

Η Covid έφερε την απώλεια της όσφρησης στο προσκήνιο, όμως οι έρευνες συνδέουν πλέον τη δυσλειτουργία της όσφρησης και με άλλες παθήσεις, μεταξύ των οποίων η παχυσαρκία και ο διαβήτης τύπου 2. Μάλιστα, όπως επισημαίνει νέα ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Diabetologia, η απώλεια της όσφρησης «μπορεί όχι μόνο να είναι συνέπεια αυτών των παθήσεων, αλλά και να συμβάλλει στην ανάπτυξη και την εξέλιξή τους».

Οι ερευνητές από το Ινστιτούτο Έρευνας Μεταβολισμού Max Planck, στην Κολωνία της Γερμανίας, αναφέρθηκαν σε στοιχεία που δείχνουν ότι η μυρωδιά του φαγητού μπορεί να επηρεάσει τον μεταβολισμό και άλλους παράγοντες που ενθαρρύνουν την αύξηση του βάρους. Πρότειναν ακόμη ότι οι θεραπείες για την απώλεια της όσφρησης θα μπορούσαν να προσφέρουν «νέες και πολλά υποσχόμενες στρατηγικές» για την αντιμετώπιση μεταβολικών νοσημάτων, όπως ο διαβήτης τύπου 2.

Σε πρόσφατη δημοσίευση στο Clinical Otolaryngology, ειδικοί ζήτησαν να αντιμετωπίζεται σοβαρότερα η απώλεια της όσφρησης. Έρευνες τη συνδέουν με 139 ιατρικές παθήσεις, μεταξύ των οποίων η νόσος του Πάρκινσον και η νόσος Αλτσχάιμερ. Εκτιμάται ότι αλλαγές στον εγκέφαλο που σχετίζονται με τις δύο νόσους μπορεί να καταστρέφουν νευρικά κύτταρα απαραίτητα για την όσφρηση, πολύ πριν εμφανιστούν άλλα συμπτώματα.

Ο Carl Philpott, καθηγητής Ρινολογίας και Οσφρησιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ανατολικής Αγγλίας, λέει ότι η απώλεια της όσφρησης συνδέεται ακόμη και με το προσδόκιμο ζωής.

«Μεγάλες μελέτες δείχνουν ότι η μειωμένη όσφρηση φαίνεται να αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για μικρότερη διάρκεια ζωής», εξηγεί. Σύμφωνα με τον ίδιο, έρευνες υποδηλώνουν ότι «θα μπορούσε να μειώσει το προσδόκιμο ζωής σας έως και κατά 10% έως 20% — ή περίπου κατά μία δεκαετία».

Πώς η απώλεια της όσφρησης επηρεάζει τη διατροφή και την ψυχική υγεία

Η απώλεια της όσφρησης αλλοιώνει και τη γεύση του φαγητού, ενώ μπορεί να οδηγήσει σε υποσιτισμό. Οι αισθήσεις του αλμυρού, του γλυκού, του ξινού, του πικρού και του ουμάμι προέρχονται από τους γευστικούς υποδοχείς στη γλώσσα, όμως «το υπόλοιπο μέρος της αίσθησης της γεύσης προέρχεται από την όσφρηση», εξηγεί ο καθηγητής Philpott.

Μόρια που μεταφέρουν τη μυρωδιά του φαγητού συνδέονται με υποδοχείς στη μύτη, οι οποίοι στέλνουν σήματα στον εγκέφαλο. Τα σήματα αυτά συνδυάζονται στη συνέχεια με τις πληροφορίες από τους γευστικούς υποδοχείς της γλώσσας.

«Όταν χάνουν την όσφρησή τους, οι άνθρωποι συχνά στρέφονται σε τρόφιμα με πολύ αλάτι ή ζάχαρη, για να αντισταθμίσουν την απώλεια της γεύσης», προσθέτει ο καθηγητής Philpott. Αυτό μπορεί στη συνέχεια να αυξήσει τον κίνδυνο διαβήτη και να επηρεάσει την καρδιαγγειακή υγεία και τη γενικότερη ευεξία.

Στις ψυχολογικές επιπτώσεις της απώλειας της όσφρησης περιλαμβάνεται και ο αυξημένος κίνδυνος κατάθλιψης. Ο καθηγητής Philpott αναφέρει ότι περίπου τα δύο τρίτα των ασθενών με απώλεια όσφρησης εμφανίζουν κατάθλιψη ή άγχος.

«Οι άνθρωποι συχνά βιώνουν πένθος και απομόνωση», λέει. «Δεν μπορούν πλέον να απολαμβάνουν τα γεύματα με παρέα, οπότε αποφεύγουν τις κοινωνικές εκδηλώσεις. Κάποιοι νιώθουν αμήχανα επειδή δεν μπορούν να αντιληφθούν τη δική τους οσμή».

Για όσους βασίζονται στην όσφρησή τους στη δουλειά —όπως οι μάγειρες ή οι μηχανικοί που εντοπίζουν διαρροές αερίου— η απώλειά της μπορεί επίσης να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην επαγγελματική τους ζωή. Υπάρχουν, ακόμη, οι πολύ πραγματικοί κίνδυνοι από την αδυναμία ανίχνευσης καπνού, τοξικών χημικών ουσιών ή αερίου.

Η απώλεια της όσφρησης ενδέχεται να επιταχύνει και την απώλεια μνήμης. Μια μυρωδιά ή μια γεύση μπορεί να πυροδοτήσει ζωντανές αναμνήσεις, καθώς η όσφρηση έχει άμεση νευρική σύνδεση με τα κέντρα του εγκεφάλου που σχετίζονται με το συναίσθημα και τη μνήμη. Εκτιμάται ότι η απώλεια της όσφρησης μπορεί να συνδέεται με συρρίκνωση ιστών στο τμήμα του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μνήμη.

«Η απώλεια της όσφρησης πρέπει να λαμβάνεται πολύ πιο σοβαρά»

Παρά τις επιπτώσεις της, ο καθηγητής Philpott λέει ότι η απώλεια της όσφρησης «δεν βρίσκεται ακόμη στην ατζέντα της δημόσιας υγείας».

«Θα έπρεπε να λαμβάνεται πολύ πιο σοβαρά», λέει. «Μπορεί κανείς να περπατήσει στον κεντρικό εμπορικό δρόμο και να περάσει από χώρους όπου γίνονται εξετάσεις ακοής και όρασης — αλλά κανείς δεν προσφέρει εξετάσεις όσφρησης».

Ο ίδιος λέει ότι ένα πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου θα μπορούσε να βοηθήσει στην έγκαιρη διάγνωση παθήσεων όπως η άνοια.

«Θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν κάρτες “ξύσε και μύρισε” ή ειδικά στικ όσφρησης, που βοηθούν στην αναγνώριση διάφορων οσμών. Η διαδικασία διαρκεί περίπου πέντε λεπτά και δίνει μια βαθμολογία αναγνώρισης», λέει ο καθηγητής Philpott.

Από τι προκαλείται η απώλεια της όσφρησης

Ο μηχανισμός που οδηγεί στην απώλεια της όσφρησης εξαρτάται από την αιτία. Ένα τραύμα στο κεφάλι ή νευροεκφυλιστικές νόσοι όπως η νόσος του Πάρκινσον μπορεί να επηρεάσουν τις νευρικές ίνες ή να διαταράξουν τις οδούς ανάμεσα στα νεύρα της μύτης και τον εγκέφαλο. Έτσι, εμποδίζεται η μετάδοση των σημάτων της όσφρησης. Στη χρόνια νόσο των παραρρινίων κόλπων ή στις ιογενείς λοιμώξεις, το οίδημα και η φλεγμονή φράζουν ή προκαλούν βλάβη στον ιστό των οσφρητικών υποδοχέων στη μύτη.

Η Covid αύξησε τον αριθμό των ανθρώπων που εμφανίζουν δυσλειτουργία της όσφρησης, καθώς ο ιός προσβάλλει τα κύτταρα υποστήριξης γύρω από τους οσφρητικούς υποδοχείς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η απώλεια της όσφρησης μετά από ιογενή λοίμωξη μπορεί να αντιμετωπιστεί με «εκπαίδευση της όσφρησης»: τακτική έκθεση σε μια σειρά από έντονες, οικείες μυρωδιές, όπως λουλουδάτες, φρουτώδεις και πικάντικες, ώστε να βοηθηθεί η επανεκπαίδευση της μύτης και του εγκεφάλου.

«Η χρόνια νόσος των παραρρινίων κόλπων, η συχνότερη αιτία, είναι συνήθως πολύ αντιμετωπίσιμη», λέει ο καθηγητής Philpott. Οι επιλογές περιλαμβάνουν σπρέι με στεροειδή για τη μείωση της ρινικής φλεγμονής ή χειρουργική επέμβαση στους παραρρίνιους κόλπους, ώστε να αφαιρεθεί ο κατεστραμμένος ιστός και να αποκατασταθεί η ροή του αέρα.

Η εμπειρία της Em μετά την Covid

Η Em είχε προσβληθεί από Covid τον Ιανουάριο του 2021, όταν ζούσε στα νησιά Σέτλαντ και εργαζόταν ως δασκάλα. «Για περίπου έναν μήνα δεν μπορούσα σχεδόν να μυρίσω ή να γευτώ τίποτα», λέει.

«Υπέθεσα απλώς ότι θα επανερχόταν η όσφρησή μου. Έπειτα κατάλαβα ότι, αντί γι’ αυτό, άρχισα να εμφανίζω παροσμία. Για παράδειγμα, ξαφνικά δεν άντεχα τη μυρωδιά των καθαρών ρούχων — μου φαινόταν χημική και απαίσια.

»Άρχισα επίσης να εμφανίζω φαντοσμία, δηλαδή να μυρίζω πράγματα που δεν υπήρχαν. Συχνά ήμουν πεπεισμένη ότι μύριζα καπνό στο σπίτι, στο σχολείο ή στο αυτοκίνητο. Ήταν μια συνεχής επίθεση στις αισθήσεις μου — κάτι πραγματικά ενοχλητικό και αποπροσανατολιστικό».

Παράδοξα, ο έντονος καπνός από φωτιά σε υπαίθριο χώρο τής μυρίζει τώρα σαν μαλλί της γριάς. Αυτό αποδίδεται στη βλάβη των «οσφρητικών νεύρων», εξαιτίας της οποίας φτάνουν μπερδεμένα μηνύματα στον εγκέφαλο.

Τέσσερις μήνες αργότερα, η Em απευθύνθηκε στον οικογενειακό γιατρό της, αλλά, όπως λέει, «κανείς δεν το πήρε στα σοβαρά. Ένιωθα ότι έκανα φασαρία χωρίς λόγο».

Δοκίμασε εκπαίδευση της όσφρησης, παραγγέλνοντας ένα σχετικό σετ μέσω διαδικτύου. Τη βοήθησε να αναγνωρίζει ορισμένες μυρωδιές, όπως το λεμόνι και τη βανίλια, αλλά δεν την ωφέλησε πέρα από αυτό. Με τον καιρό, κατάλαβε ότι έπρεπε να βρει τρόπο να ζήσει με την κατάσταση.

Η διατροφή της επηρεάστηκε, καθώς το φαγητό δεν της έδινε πλέον ευχαρίστηση και συχνά ξεχνούσε να φάει.

«Τα ασφαλή φαγητά μου είναι απλά πράγματα, όπως ζυμαρικά με βούτυρο», λέει. «Αν πάω σε φίλη, θα της πω: “Φτιάξε μου απλώς μακαρόνια με τυρί”».

Όταν έχασε την όσφρησή της, η Em ένιωσε ότι έχασε και τις αναμνήσεις που συνδέονταν μαζί της.

«Έχασα την ικανότητα να μυρίζω το φρεσκοκομμένο γρασίδι, ένα κέικ που ψήνεται στον φούρνο, το άρωμα ενός χριστουγεννιάτικου έλατου — και μαζί τους όλες τις πιο πολύτιμες αναμνήσεις μου», εξηγεί.

«Αυτές οι γνώριμες μυρωδιές με συνέδεαν με τα παιδικά μου χρόνια, τα παιδιά μου και το σπίτι μου. Χάθηκαν. Έπρεπε να τις πενθήσω».

Η ζωή της βελτιώθηκε όταν παρακολούθησε το συμπόσιο SmellTaste 2025 στο Πανεπιστήμιο του Nottingham, μια εκδήλωση που διοργανώθηκε με στόχο να ευαισθητοποιήσει και να προσφέρει υποστήριξη και ενημέρωση σε ανθρώπους με απώλεια όσφρησης. Για πρώτη φορά, λέει, βρέθηκε σε μια αίθουσα γεμάτη ανθρώπους που καταλάβαιναν τις διαταραχές της όσφρησης.

Η οικογένειά της στάθηκε επίσης πολύ υποστηρικτική.

«Ο σύζυγός μου, ο Peter, δεν μαγειρεύει ούτε παραγγέλνει τίποτα που με ενοχλεί», λέει.

«Όποτε πηγαίνω σε επαγγελματικό ταξίδι, τα αγόρια μου λένε: “Όσο θα λείπεις, θα παραγγείλουμε κεμπάπ με αρνί… αλλά θα φροντίσουμε να κάνουμε ντους πριν γυρίσεις, μαμά”».

Η Em συνεργάζεται με σύμβουλο διατροφής, ώστε να εξασφαλίζει ότι λαμβάνει αρκετές βιταμίνες. Ωστόσο, λέει ότι η απώλεια της όσφρησης άλλαξε τη ζωή της οριστικά.

«Δεν είμαι η ίδια μαμά που είχαν τα παιδιά μου πριν. Έχει επηρεάσει την ψυχική μου υγεία, έχει καταστρέψει τις αναμνήσεις μου και με έχει αφήσει μέσα στην αβεβαιότητα.

»Είναι δύσκολο να μην μπορείς να απολαμβάνεις πλήρως τη ζωή, αλλά τώρα προσπαθώ να ζήσω όσο καλύτερα μπορώ».