Η ΔΕΠΥ είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά, την προσοχή και τη συγκέντρωση. Συνήθως εμφανίζεται στην παιδική ηλικία, αλλά συχνά συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή, ιδιαίτερα όταν δεν διαγνωστεί έγκαιρα. Στους ενήλικες, ωστόσο, τα «σημάδια» της διαφέρουν από εκείνα που εμφανίζονται στα παιδιά, γεγονός που δυσκολεύει αρκετά τη διάγνωση.
Στους ενήλικες με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ADHD), είναι πιθανότερο να παρατηρούνται συμπτώματα απροσεξίας — όπως η εύκολη διάσπαση της προσοχής και η τάση να ξεχνούν — παρά εκδηλώσεις υπερκινητικότητας.
Υπολογίζεται ότι η διαταραχή αφορά περίπου το 2% έως 4% των ενηλίκων, δηλαδή εκατομμύρια ανθρώπους. Η εκδήλωσή της, όμως, διαφέρει σημαντικά σε σχέση με τα παιδιά.
Παράλληλα, οι ερευνητές έχουν καταγράψει συνήθη μοτίβα συμπεριφοράς σε ενήλικες με ΔΕΠΥ, τα οποία δεν περιλαμβάνονται στα διαγνωστικά κριτήρια. Αυτό δυσκολεύει την έγκαιρη αναγνώρισή της, ενώ η διάγνωση παραλείπεται συχνότερα στις γυναίκες και στα άτομα από μειονοτικές ομάδες.
Όταν η διάγνωση καθυστερεί, η διαταραχή μπορεί να μείνει χωρίς θεραπεία· έρευνες συνδέουν αυτή την κατάσταση με επιπλέον προβλήματα στη ζωή των ενηλίκων. Μεταξύ αυτών είναι υψηλότερα ποσοστά διαζυγίου και διαταραχών χρήσης ουσιών, χαμηλότερο εισόδημα και μορφωτικό επίπεδο, αυξημένος κίνδυνος άνοιας, περισσότερα τροχαία ατυχήματα, ακόμη και πρόωρος θάνατος.
Η ΔΕΠΥ συνήθως εκδηλώνεται με τρεις τρόπους: απροσεξία, δηλαδή δυσκολία συγκέντρωσης ή εύκολη διάσπαση της προσοχής· υπερκινητικότητα, όπως νευρικότητα ή υπερβολική ομιλία· ή συνδυασμό των δύο. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι καθοριστική ένδειξη είναι η δυσλειτουργία. Μπορεί, για παράδειγμα, να σκέφτεστε: «Γιατί όλοι οι άλλοι μπορούν να το κάνουν αυτό και εγώ όχι; Γιατί όλοι οι άλλοι το κάνουν να φαίνεται τόσο εύκολο;»
Έρευνες δείχνουν πως ο εγκέφαλος των ατόμων με ΔΕΠΥ παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με τον εγκέφαλο όσων δεν έχουν τη διαταραχή. Οι διαφορές αυτές ενδέχεται να σχετίζονται τόσο με τον υπότυπο της ΔΕΠΥ όσο και με το αν το άτομο λαμβάνει θεραπεία.
«Η μη θεραπευόμενη ADHD έχει καταστροφικές συνέπειες», λέει στην Wasington Post ο Τζέρεμι Ντιντιέ, κλινικός κοινωνικός λειτουργός και πρώην πρόεδρος της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης «Παιδιά και Ενήλικες με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας».
«Και δεν υπερβάλλω καθόλου όταν λέω ότι η ακριβής διάγνωση και θεραπεία της ADHD σώζει ζωές», πρόσθεσε ο Ντιντιέ, ο οποίος διαγνώστηκε με ADHD στην ενήλικη ζωή. Παρακάτω παρουσιάζονται όσα χρειάζεται να γνωρίζετε για τα συνηθισμένα, αλλά και τα λιγότερο γνωστά συμπτώματα της ADHD.
Πού δημιουργείται η σύγχυση στη διάγνωση; Ο Ντέιβιντ Γκούντμαν, επίκουρος καθηγητής ψυχιατρικής και συμπεριφορικών επιστημών στη Σχολή Ιατρικής του Johns Hopkins, θεραπεύει ασθενείς με ΔΕΠΥ για περισσότερα από 40 χρόνια. Όπως εξηγεί, η δυσκολία στην προσοχή, η παρορμητικότητα ή η ανησυχία δεν σημαίνουν πάντοτε ότι κάποιος έχει ΔΕΠΥ, καθώς αποτελούν φυσιολογικές πλευρές της ανθρώπινης ψυχολογικής εμπειρίας.
Για να τεθεί διάγνωση ADHD, πρέπει να υπάρχουν αρκετά συμπτώματα από όσα προβλέπουν τα διαγνωστικά κριτήρια και να προκαλείται σημαντική δυσλειτουργία στη ζωή του ατόμου — στο σπίτι, στη δουλειά, στο σχολείο ή στις κοινωνικές του σχέσεις. Υπάρχουν τέσσερα «συμπτώματα» που ίσως δεν προσέξετε, αλλά ενδέχεται να δείχνουν ότι έχετε ΔΕΠΥ και ως ενήλικες.
ΔΕΠΥ και δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων
Η συναισθηματική δυσλειτουργία, δηλαδή η δυσκολία ελέγχου και διαχείρισης των συναισθημάτων, είναι πολύ συχνή στη ΔΕΠΥ. Εκτιμάται ότι αφορά το 34% έως 70% των ατόμων με τη διαταραχή, παρότι δεν περιλαμβάνεται στα διαγνωστικά κριτήρια των ΗΠΑ.
Η δυσκολία αυτή μπορεί να φανεί μέσα από συχνές αλλαγές στη διάθεση ή αυξημένη ευαισθησία στην κριτική. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, οι ενήλικες με ΔΕΠΥ μπορεί να βιώσουν έντονο άγχος, πόνο και δυστυχία όταν θεωρήσουν ότι δέχονται κριτική ή καταδίκη, ακόμη κι αν αυτή είναι μόνο υποτιθέμενη.
Σύμφωνα με τα ερευνητικά ευρήματα, οι ενήλικες με ADHD καταφεύγουν συχνότερα σε μη αποτελεσματικούς τρόπους διαχείρισης των συναισθημάτων, όπως το να τα καταπιέζουν αντί να τα επεξεργάζονται εκ νέου. Συχνές στα άτομα με ΔΕΠΥ είναι επίσης οι διαταραχές διάθεσης, μεταξύ των οποίων το άγχος και η κατάθλιψη. Εκτενής μετα-ανάλυση του 2023 κατέγραψε ότι οι διαταραχές άγχους εμφανίζονται πέντε φορές συχνότερα και η κατάθλιψη 4½ φορές συχνότερα σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Ωστόσο, η συναισθηματική απορρύθμιση είναι κάτι διαφορετικό.
Ο Λέναρντ Άντλερ, καθηγητής ψυχιατρικής και παιδοψυχιατρικής και διευθυντής του προγράμματος ΔΕΠΥ ενηλίκων στην Ιατρική Σχολή Γκρόσμαν του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, παρομοιάζει τη συναισθηματική δυσλειτουργία στη ΔΕΠΥ με τον «καιρό». «Εδώ πρόκειται για το να πληγώνεσαι πιο εύκολα, να είσαι υπερβολικά ευαίσθητος, να αντιδράς υπερβολικά, να παίρνεις τα πράγματα πολύ στα σοβαρά, συχνά ως αντίδραση σε κάτι που συμβαίνει κατά τη διάρκεια της ημέρας. Μεταβάλλεται αρκετά γρήγορα και δεν επιμένει για μέρες»
Δυσκολίες στην επίτευξη στόχων
Στους ενήλικες με ΔΕΠΥ είναι συχνά πιο γενικευμένες οι δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες. Πρόκειται για ανώτερες γνωστικές δεξιότητες που βοηθούν στην επιδίωξη στόχων, όπως ο σχεδιασμός, η επίλυση προβλημάτων και η διατήρηση της συγκέντρωσης.
Σύμφωνα με τον Άντλερ, εκτελεστική δυσλειτουργία καταγράφεται σε περίπου τις μισές περιπτώσεις ΔΕΠΥ, με συχνότητα ανάλογη με εκείνη των συμπτωμάτων απροσεξίας.
Σε μελέτη που πραγματοποίησε η ομάδα του Άντλερ, η ΔΕΠΥ στους ενήλικες συνδέθηκε με ένα ευρύ σύνολο συμπτωμάτων εκτελεστικής δυσλειτουργίας. Σε αυτά περιλαμβάνονταν η ανάγκη να υπάρχει προθεσμία για να γίνει μια εργασία, η καθυστέρηση στην ολοκλήρωση εργασιών, καθώς και οι δυσκολίες στον προγραμματισμό και στην ιεράρχησή τους.
Έρευνες έχουν ακόμη συσχετίσει τη ΔΕΠΥ ενηλίκων με δυσκολίες στην εναλλαγή μεταξύ εργασιών, στη λήψη αποφάσεων και σε ορισμένες μορφές μνήμης.
Πώς διαφέρει η επεξεργασία του χρόνου στη ΔΕΠΥ
Ο Kevin Antshel, καθηγητής ψυχολογίας και διευθυντής του διδακτορικού προγράμματος κλινικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Συρακούσης, ανέφερε ότι τα άτομα με ΔΕΠΥ φαίνεται να επεξεργάζονται διαφορετικά τον χρόνο.
«Είτε είναι πιο αργός όταν τα πράγματα δεν είναι συναρπαστικά, είτε στην αντίθετη περίπτωση περνάει πολύ γρήγορα».
Μελέτες υποδεικνύουν ότι οι ενήλικες με ΔΕΠΥ μπορεί να δυσκολεύονται να υπολογίσουν με ακρίβεια πόσος χρόνος έχει περάσει.
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συναντάται συχνά ο όρος «χρονική τύφλωση». Ωστόσο, ο Antshel αποφεύγει να χαρακτηρίσει τα άτομα με ΔΕΠΥ «τυφλά» ως προς τον χρόνο και περιγράφει το ζήτημα ως «δυσκολία στην επεξεργασία του χρόνου» σε σύγκριση με άλλους ανθρώπους.
Υπερεστίαση και ΔΕΠΥ ενηλίκων
Ο Antshel αναφέρει ότι ακούει συχνά ενήλικες με ΔΕΠΥ να περιγράφουν την «υπερ-εστίαση»: την έντονη και παρατεταμένη προσήλωση σε ένα αντικείμενο ή θέμα, με αποκλεισμό των υπόλοιπων. Μελέτη του 2019 έδειξε επίσης ότι όσοι έχουν περισσότερα συμπτώματα ΔΕΠΥ αναφέρουν συχνότερα υπερ-εστίαση. Κάποιοι ίσως εκλαμβάνουν ως «υπερδύναμη» τη δυνατότητα να αφοσιώνονται σε κάτι που τους ενδιαφέρει. «Αλλά αν δεν μπορείς να συνεχίσεις την υπόλοιπη ζωή σου “επειδή είσαι τόσο επικεντρωμένος σε αυτό το ένα πράγμα”, τότε αυτό που φαίνεται να είναι υπερδύναμη αρχίζει να λειτουργεί εναντίον σου», σημειώνει ο Antshel.
Διάγνωση ΔΕΠΥ: ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την αξιολόγηση
Οι διαγνώσεις ΔΕΠΥ καταγράφουν αύξηση τόσο σε παιδιά όσο και σε ενηλίκους, εξέλιξη που αποδίδεται εν μέρει στην καλύτερη ενημέρωση και την αυξημένη επαγρύπνηση. Η διαταραχή διαγιγνώσκεται σε περίπου 1 στα 10 παιδιά και εφήβους. Από αυτούς, περίπου οι μισοί δεν καλύπτουν πλέον τα διαγνωστικά κριτήρια στην ενήλικη ζωή, παρότι το 70% εξακολουθεί να αναφέρει συμπτώματα που επηρεάζουν την καθημερινότητά του.
Η ΔΕΠΥ έχει ισχυρή γενετική βάση και, γι’ αυτό, αρκετοί ενήλικες εντοπίζουν τα δικά τους συμπτώματα όταν συνοδεύουν το παιδί τους ή ακόμη και το εγγόνι τους για αξιολόγηση. Σύμφωνα με ειδικούς, σε άλλες περιπτώσεις η διάγνωση έρχεται όταν νέες πιέσεις ή μεταβολές στη ζωή φέρνουν στην επιφάνεια συμπτώματα που προηγουμένως ήταν διαχειρίσιμα.
Όποιος θεωρεί πιθανό να έχει ΔΕΠΥ ενηλίκων καλό είναι να ζητήσει ολοκληρωμένη αξιολόγηση από εξειδικευμένο επαγγελματία. Όπως προτείνει ο Γκούντμαν, η αξιολόγηση μπορεί να διαπιστώσει αν συνυπάρχουν άλλες καταστάσεις με συμπτώματα που συχνά αλληλεπικαλύπτονται, όπως κατάθλιψη, άγχος ή αυτισμός.
Στις ΗΠΑ αναμένεται να εκδοθούν φέτος νέες κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες για τη ΔΕΠΥ στους ενηλίκους, με σκοπό να αποσαφηνιστεί και να απλουστευτεί για τους κλινικούς ιατρούς η διαδικασία διάγνωσης και θεραπείας.
Η σωστή διάγνωση και η αποτελεσματική θεραπεία προσφέρουν ένα δώρο σε ανθρώπους που ενδεχομένως έχουν δεχθεί στη ζωή τους επικρίσεις και χαρακτηρισμούς όπως «τεμπέληδες, τρελοί, ηλίθιοι, χωρίς κίνητρα».
«Τότε καταλαβαίνουν ότι αυτό δεν ήταν πραγματικά αλήθεια», λέει ο Γκούντμαν. «Δεν με σχολίαζαν ως άτομο, σχολίαζαν τη ΔΕΠΥ μου.»
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/depy-stoys-enilikes-4-simadia-poy-deichnoyn-oti-mporei-na-tin-echete-choris-na-to-gnorizete/28979
