Δυσανεξία στη λακτόζη: Συμπτώματα, αίτια, διάγνωση και αντιμετώπιση

Η δυσανεξία στη λακτόζη εμφανίζεται όταν ο οργανισμός δεν παράγει αρκετό από το ένζυμο που χρειάζεται για να διασπάσει τη λακτόζη, το σάκχαρο του γάλακτος. Η κατανάλωση γαλακτοκομικών μπορεί τότε να προκαλέσει ενοχλήσεις στο πεπτικό σύστημα. Δεν είναι το ίδιο με την αλλεργία στο γάλα.

Τι είναι η δυσανεξία στη λακτόζη;

Η δυσανεξία στη λακτόζη είναι αντίδραση του πεπτικού συστήματος στη λακτόζη, το σάκχαρο που περιέχεται στο γάλα. Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να την πέψουν, αλλά δεν έχουν όλοι εμφανή συμπτώματα. Όταν η δυσκολία στην πέψη συνοδεύεται από ενοχλήσεις, ονομάζεται δυσανεξία στη λακτόζη.

Η δυσαπορρόφηση λακτόζης είναι η αδυναμία διάσπασης και απορρόφησης των μορίων της στο πεπτικό σύστημα. Είναι συχνή: περίπου το 65% των ενηλίκων παγκοσμίως δεν μπορεί να διασπάσει και να απορροφήσει τη λακτόζη. Η λακτόζη που δεν απορροφάται περνά άπεπτη από το γαστρεντερικό σύστημα και σε ορισμένους ανθρώπους προκαλεί συμπτώματα.

Όποιος έχει δυσανεξία στη λακτόζη έχει δυσαπορρόφηση, αλλά δεν έχουν όλοι όσοι παρουσιάζουν δυσαπορρόφηση και συμπτώματα. Η δυσαπορρόφηση συμβαίνει στο λεπτό έντερο, ενώ τα συμπτώματα της τροφικής δυσανεξίας εμφανίζονται αργότερα, στο παχύ έντερο.

Στο λεπτό έντερο απορροφώνται τα περισσότερα θρεπτικά συστατικά των τροφών. Εκεί διασπώνται σε μικρότερα μόρια, τα οποία μπορούν να περάσουν από το εντερικό τοίχωμα στην κυκλοφορία του αίματος. Ό,τι δεν απορροφηθεί περνά στο παχύ έντερο.

Τα άπεπτα μόρια σακχάρου στο παχύ έντερο συγκρατούν περισσότερο νερό και παράγουν αέρια. Επίσης, ενεργοποιούν το παχύ έντερο να εκκρίνει επιπλέον υγρά, ώστε να τα προωθήσει. Τα βακτήρια του παχέος εντέρου τα ζυμώνουν, δημιουργώντας αέρια. Έτσι μπορεί να εμφανιστούν συμπτώματα όπως διάρροια και πόνος από αέρια.

Η ένταση των συμπτωμάτων εξαρτάται από διάφορους παράγοντες: αν μπορείτε να διασπάσετε λίγη λακτόζη ή καθόλου, πόση καταναλώνετε κάθε φορά και αν υπάρχουν άλλες καταστάσεις που επηρεάζουν τα υγρά και τα αέρια στο παχύ έντερο.

Συμπτώματα της δυσανεξίας στη λακτόζη

Ένα πιθανό σύμπτωμα είναι:

• Γουργουρητά ή ήχοι από το στομάχι και το έντερο.

Τα συμπτώματα οφείλονται στη λακτόζη που δεν έχει πέψει και φτάνει στο παχύ έντερο. Η τροφή χρειάζεται περίπου 6 έως 10 ώρες για να φτάσει εκεί μετά το γεύμα και στη συνέχεια άλλες 24 έως 36 ώρες για να διασχίσει το παχύ έντερο. Γι’ αυτό τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν ακόμη και μία ή δύο ημέρες μετά την κατανάλωση λακτόζης.

Η λακτόζη υπάρχει στα περισσότερα γαλακτοκομικά προϊόντα, εκτός αν έχει αφαιρεθεί. Περιέχεται στο αγελαδινό και στο κατσικίσιο γάλα και στα προϊόντα τους, αλλά η ποσότητα διαφέρει. Το φρέσκο γάλα και η κρέμα γάλακτος έχουν περισσότερη λακτόζη, ενώ τα σκληρά τυριά λιγότερη. Κάποιοι μπορεί να ανέχονται, για παράδειγμα, λίγο παρμεζάνα στη σαλάτα τους.

Αν είστε πολύ ευαίσθητοι στη λακτόζη, μπορεί να αντιδράσετε ακόμη και σε μικρές ποσότητες. Ελέγχετε τις διατροφικές ετικέτες και τους καταλόγους συστατικών: λακτόζη προστίθεται συχνά σε επεξεργασμένα τρόφιμα, όπως σούπες, ντρέσινγκ για σαλάτες και σνακ, αλλά μπορεί να περιέχεται ακόμη και σε συνταγογραφούμενα φάρμακα.

Αίτια και τύποι

Στη δυσανεξία συμβάλλουν δύο παράγοντες: η δυσαπορρόφηση της λακτόζης και η ευαισθησία του εντέρου. Η δυσαπορρόφηση είναι ο σημαντικότερος. Όταν το λεπτό έντερο δεν μπορεί να διασπάσει και να απορροφήσει τη λακτόζη, αυτή περνά στο παχύ έντερο και μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα.

Για να διασπάσει τη λακτόζη σε μικρότερα μόρια που μπορεί να απορροφήσει, το λεπτό έντερο χρειάζεται ένα συγκεκριμένο ένζυμο, τη λακτάση. Οι περισσότεροι άνθρωποι παράγουν φυσιολογικά λακτάση στο λεπτό έντερο κατά τη βρεφική ηλικία, ώστε να μπορούν να πέψουν το μητρικό γάλα. Καθώς μεγαλώνουν, οι περισσότεροι αρχίζουν να παράγουν λιγότερη.

Όταν δεν υπάρχει αρκετή λακτάση, η πέψη της λακτόζης δυσκολεύει. Η παραγωγή του ενζύμου διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά η πλειονότητα των ανθρώπων παγκοσμίως έχει δυσαπορρόφηση λακτόζης λόγω έλλειψης λακτάσης. Μόνο ορισμένοι πληθυσμοί συνεχίζουν να παράγουν λακτάση στην ενήλικη ζωή.

Σημαντική είναι και η ευαισθησία του εντέρου. Όλοι καταναλώνουμε κατά καιρούς ουσίες που δεν πέπτονται πλήρως. Ορισμένες φυτικές ίνες και σάκχαρα περνούν από το πεπτικό σύστημα και τρέφουν τα βακτήρια του εντέρου, συνήθως χωρίς να προκαλούν έντονα συμπτώματα. Ωστόσο, τα γονίδια, η υγεία του εντέρου, οι ευαισθησίες και η διατροφή διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Το μικροβίωμα του παχέος εντέρου, δηλαδή τα διαφορετικά είδη βακτηρίων που ζουν εκεί, μπορεί να επεξεργάζεται τη λακτόζη διαφορετικά. Τα συμπτώματα δείχνουν πόση λακτόζη μπορείτε να ανεχτείτε.

Η δυσανεξία στη λακτόζη διακρίνεται σε:

• Πρωτοπαθή: οφείλεται στη σταδιακή μείωση της παραγωγής λακτάσης στο λεπτό έντερο.
• Δευτεροπαθή: οφείλεται σε τραυματισμό ή νόσο που βλάπτει το λεπτό έντερο.
• Συγγενή: οφείλεται σε έλλειψη λακτάσης που υπάρχει από τη γέννηση.

Τα γονίδια επηρεάζουν την πιθανότητα να συνεχίσετε να παράγετε λακτάση, αλλά μπορεί να επηρεάζουν εν μέρει και την ευαισθησία του εντέρου και τα είδη των βακτηρίων που ζουν σε αυτό. Ορισμένα βακτήρια μετατρέπουν τη λακτόζη σε αέρια, ενώ άλλα τη μετατρέπουν σε γαλακτικό οξύ, το οποίο μπορεί να μην προκαλεί συμπτώματα.

Σπάνια, ένα άτομο γεννιέται με συγγενή ανεπάρκεια λακτάσης, μια γενετική διαταραχή που προκαλεί δυσανεξία στη λακτόζη από τη γέννηση. Οι περισσότεροι άνθρωποι εμφανίζουν δυσανεξία καθώς περνούν από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Η συχνότερη μορφή είναι η πρωτοπαθής: η παραγωγή λακτάσης μειώνεται σταδιακά. Η ευαισθησία του εντέρου μπορεί επίσης να αλλάξει με τον χρόνο.

Η δευτεροπαθής δυσανεξία μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά, όταν τραυματισμός, χειρουργική επέμβαση, λοίμωξη ή χρόνια νόσος βλάψει τα κύτταρα του λεπτού εντέρου που παράγουν λακτάση. Έτσι μπορεί να προκύψει δυσαπορρόφηση και δυσανεξία, ακόμη κι αν προηγουμένως μπορούσατε να πέψετε τη λακτόζη. Η κατάσταση ενδέχεται να μην είναι μόνιμη: αν το λεπτό έντερο ανακτήσει τη φυσιολογική λειτουργία του, μπορεί να επανέλθει και η ικανότητα πέψης της λακτόζης.

Διάγνωση

Μπορεί να υποψιαστείτε δυσανεξία αν παρατηρείτε επαναλαμβανόμενα πεπτικά συμπτώματα μετά την κατανάλωση γαλακτοκομικών. Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι με μειωμένη λακτάση μπορούν κάποιες φορές να ανεχτούν λίγη λακτόζη. Αν δεν είστε βέβαιοι, απευθυνθείτε σε επαγγελματία υγείας.

Ένας από τους τρόπους εξέτασης είναι η δοκιμασία οξύτητας κοπράνων, η οποία χρησιμοποιείται σε μικρά παιδιά και βρέφη. Αφού το παιδί καταναλώσει λακτόζη, λαμβάνεται δείγμα κοπράνων και αναλύεται. Τα επίπεδα γαλακτικού οξέος και άλλων υποπροϊόντων μπορούν να δείξουν αν ο οργανισμός απορροφά τη λακτόζη.

Αντιμετώπιση και διατροφή

Για να μπορέσει ο οργανισμός να πέψει τη λακτόζη, χρειάζεται λακτάση στο έντερο. Οι περισσότεροι άνθρωποι με δυσανεξία δεν μπορούν να παράγουν φυσικά αρκετή. Τα συμπληρώματα λακτάσης μπορούν να προσφέρουν το ένζυμο που χρειάζεται ο οργανισμός για να διασπάσει τη λακτόζη. Διατίθενται σε δισκία ή σταγόνες, που λαμβάνονται πριν από την κατανάλωσή της.

Οι ερευνητές εξετάζουν επίσης τα βακτήρια γαλακτικού οξέος ως πιθανό τρόπο μείωσης των συμπτωμάτων. Αυτά τα βακτήρια μετατρέπουν τη λακτόζη σε γαλακτικό οξύ αντί για αέρια. Η λήψη τους ως προβιοτικών, μαζί με πρεβιοτικά που τα τρέφουν, μπορεί να βελτιώσει την ανοχή στη λακτόζη.

Μπορείτε να δοκιμάσετε προσεκτικά τη διατροφή σας για να διαπιστώσετε ποια ποσότητα λακτόζης ανέχεστε. Κάποιοι μπορούν να καταναλώσουν ορισμένα γαλακτοκομικά σε συγκεκριμένες ποσότητες ή μαζί με άλλα τρόφιμα. Μια προσέγγιση είναι να ακολουθήσετε αρχικά διατροφή χωρίς λακτόζη και έπειτα να επανεισαγάγετε σταδιακά τρόφιμα που την περιέχουν, παρατηρώντας την αντίδραση του οργανισμού.

Ορισμένοι άνθρωποι με δυσανεξία μπορούν να ανεχτούν έως και 12 γραμμάρια λακτόζης κάθε φορά, ποσότητα που αντιστοιχεί σε ένα φλιτζάνι γάλα ή μία μπάλα παγωτό. Στα καταστήματα διατίθενται επίσης εκδοχές πολλών γαλακτοκομικών προϊόντων με μειωμένη ή χωρίς λακτόζη, καθώς και άλλες εναλλακτικές.

Πορεία και πιθανές συνέπειες

Μπορεί να υποχωρήσει η δυσανεξία στη λακτόζη;

Η δευτεροπαθής δυσανεξία που οφείλεται σε βλάβη του λεπτού εντέρου μπορεί να είναι αναστρέψιμη, αν το έντερο ανακάμψει. Αυτό εξαρτάται από το πόσο μόνιμη είναι η βλάβη και η ανάρρωση μπορεί να χρειαστεί χρόνο. Τα πρόωρα μωρά που εμφανίζουν αναπτυξιακή δυσκολία στην πέψη της λακτόζης συνήθως την ξεπερνούν μεγαλώνοντας.

Στην πρωτοπαθή ή τη συγγενή δυσανεξία, δεν αρχίζει να παράγεται φυσικά περισσότερη λακτάση. Ωστόσο, τα συμπτώματα μπορεί να αλλάξουν αν μεταβληθεί η υγεία του εντέρου ή το μικροβίωμα. Θεωρητικά, η ανοχή μπορεί να βελτιωθεί λίγο ή τα συμπτώματα να γίνουν λιγότερο αισθητά.

Τι συμβαίνει αν δεν αντιμετωπιστεί;

Η δυσανεξία στη λακτόζη δεν προκαλεί σοβαρή βλάβη. Αν μπορείτε να διαχειριστείτε τα συμπτώματα, αυτά υποχωρούν όταν η λακτόζη περάσει από το πεπτικό σύστημα. Τα συμπτώματα μπορούν να αποφευχθούν με συμπληρώματα λακτάσης και γαλακτοκομικά προϊόντα χωρίς λακτόζη.

Ωστόσο, η δυσανεξία επηρεάζει τη διατροφή. Αν αποφεύγετε όλα τα γαλακτοκομικά, μπορεί να προσλαμβάνετε λίγο ασβέστιο και βιταμίνη D. Τα θρεπτικά αυτά συστατικά υπάρχουν και σε άλλες τροφές, αλλά τα γαλακτοκομικά αποτελούν μία από τις συνηθέστερες πηγές τους.

Η έλλειψη ασβεστίου ή βιταμίνης D μπορεί να επηρεάσει τα οστά, τους μυς και το νευρικό σύστημα, ενώ οι ελλείψεις μπορεί να έχουν ιδιαίτερη επίδραση στα παιδιά που μεγαλώνουν. Αν δεν προσλαμβάνετε αρκετά από τη διατροφή, ο επαγγελματίας υγείας μπορεί να συστήσει συμπληρώματα ασβεστίου ή βιταμίνης D για εσάς ή το παιδί σας.

Δυσανεξία στη λακτόζη ή αλλεργία στο γάλα;

Όχι, η δυσανεξία στη λακτόζη δεν είναι αλλεργία. Η τροφική αλλεργία είναι αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος, συνήθως σε μια πρωτεΐνη της τροφής. Το ανοσοποιητικό αναγνωρίζει την πρωτεΐνη ως απειλή και αντιδρά για να την απομακρύνει. Ακόμη και μικρή ποσότητα μπορεί να προκαλέσει έντονη αντίδραση σε ένα άτομο με αλλεργία, συνήθως πολύ σύντομα μετά την κατανάλωση.

Η αλλεργική αντίδραση μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα σε όλο το σώμα, όχι μόνο στο πεπτικό, όπως πρήξιμο, κνίδωση και δύσπνοια. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν πόνος στο στομάχι, ναυτία και έμετος, συνήθως νωρίς στην πέψη, όταν η πρωτεΐνη βρίσκεται ακόμη στο στομάχι.

Η βασική διαφορά είναι ότι η αλλεργία στο γάλα αποτελεί αντίδραση του ανοσοποιητικού σε πρωτεΐνη του γάλακτος, ενώ η δυσανεξία στη λακτόζη είναι αντίδραση του πεπτικού συστήματος σε ένα σάκχαρο του γάλακτος. Η αλλεργική αντίδραση μπορεί να είναι άμεση, σοβαρή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, απειλητική για τη ζωή, προκαλώντας αναφυλαξία.

Όταν το πεπτικό σύστημα αντιδρά σε ένα σάκχαρο που δεν μπορεί να πέψει, τα συμπτώματα μπορεί να είναι δυσάρεστα, αλλά δεν είναι επικίνδυνα. Η άπεπτη λακτόζη προκαλεί επιπλέον νερό και αέρια στο παχύ έντερο και μπορεί να οδηγήσει σε διάρροια και αέρια, χωρίς να προκαλέσει βλάβη.

Η δυσανεξία στις πρωτεΐνες του γάλακτος, όπως η καζεΐνη ή ο ορός γάλακτος, αρχίζει επίσης με δυσαπορρόφηση στο λεπτό έντερο. Όταν το έντερο δεν μπορεί να διασπάσει και να απορροφήσει μια πρωτεΐνη, αυτή περνά άπεπτη στο υπόλοιπο πεπτικό σύστημα, όπως συμβαίνει με τα άπεπτα σάκχαρα. Ωστόσο, οι άπεπτες πρωτεΐνες μπορεί να ενεργοποιήσουν το ανοσοποιητικό σύστημα αργότερα στην πέψη και να προκαλέσουν καθυστερημένη ανοσολογική αντίδραση. Με τον χρόνο μπορεί να αναπτυχθεί αλλεργία στην πρωτεΐνη.

Η δυσανεξία στη λακτόζη δεν είναι ασθένεια, αλλά μια φυσική διαφορά στον τρόπο λειτουργίας του πεπτικού συστήματος. Η ικανότητα πέψης της λακτόζης μετά τη βρεφική ηλικία είναι μια σχετικά πρόσφατη γενετική προσαρμογή στους ανθρώπους. Δεν την έχουν όλοι, και είναι δυνατό να ζει κανείς υγιεινά με δυσανεξία στη λακτόζη. Αν έχετε πεπτικά συμπτώματα που πιστεύετε ότι σχετίζονται με τα γαλακτοκομικά, ο γιατρός σας μπορεί να ελέγξει αν οφείλονται στη λακτόζη ή σε άλλη αιτία και να σας βοηθήσει να προσαρμόσετε τη διατροφή σας. Οι αποφάσεις για εξετάσεις και αντιμετώπιση πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.