Όταν ένας άνθρωπος δεν μπορεί να επικοινωνήσει τι αισθάνεται, οι αλλαγές στη συμπεριφορά του μπορεί να είναι ο μόνος τρόπος να δείξει ότι κάτι δεν πάει καλά. Η φράση «Αυτό δεν είναι συνηθισμένο για εκείνον» και η ερώτηση «Θα μπορούσε να υπάρχει άλλη εξήγηση;» μπορούν να βοηθήσουν τους γιατρούς να αναζητήσουν μια σωματική αιτία και να μην αποδώσουν βιαστικά τα συμπτώματα σε μια ήδη γνωστή πάθηση.
Την περασμένη Τετάρτη συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια από τον θάνατο του Oliver McGowan, σε ηλικία μόλις 18 ετών. Ο Oliver είχε αυτισμό, νοητική αναπηρία και επιληψία και είχε εισαχθεί στο νοσοκομείο έπειτα από επιληπτικές κρίσεις.
Ο ίδιος και οι γονείς του είχαν προειδοποιήσει επανειλημμένα τους γιατρούς ότι στο παρελθόν είχε παρουσιάσει σοβαρή αντίδραση σε αντιψυχωσικό φάρμακο. Ωστόσο, του χορηγήθηκε ξανά τέτοιο φάρμακο. Υπέστη σοβαρή ανεπιθύμητη αντίδραση, η οποία συνέβαλε στον θάνατό του.
Έκτοτε, οι γονείς του αγωνίζονται ώστε να μην περάσουν άλλες οικογένειες όσα έζησαν. Χάρη στις προσπάθειές τους, το προσωπικό του NHS, του εθνικού συστήματος υγείας της Αγγλίας, πρέπει πλέον να παρακολουθεί πρόσθετη εκπαίδευση για τις μαθησιακές δυσκολίες και τον αυτισμό. Πρόκειται για μια ξεχωριστή παρακαταθήκη.
Κεντρικό στοιχείο της ιστορίας του Oliver, όπως και πολλών άλλων περιστατικών άσκοπης βλάβης και θανάτου, είναι ότι οι επαγγελματίες υγείας δεν άκουσαν επαρκώς τους ασθενείς ή τις οικογένειές τους.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για ανθρώπους που δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν τα συμπτώματά τους, όπως όσοι έχουν νοητική αναπηρία, αυτισμό ή άνοια. Στο Ηνωμένο Βασίλειο πρόκειται ενδεχομένως για εκατομμύρια ανθρώπους.
Πώς μπορεί να εκδηλωθεί ο πόνος σε άτομα με άνοια
Η άνοια είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ένας ασθενής μπορεί να μην είναι σε θέση να πει ότι έχει πονόδοντο, δυσκοιλιότητα, ουρολοίμωξη ή απλώς ότι κάτι τον πονάει. Αντί γι’ αυτό, μπορεί να εμφανίσει ανησυχία ή επιθετικότητα, να σταματήσει να τρώει, να απομονωθεί ή να γίνει ξαφνικά πολύ πιο συγχυτικός.
Ο κίνδυνος είναι να δούμε αυτή την αλλαγή και να σκεφτούμε «η άνοιά του επιδεινώνεται», ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να προσπαθεί να μας δείξει, με τον μόνο τρόπο που μπορεί, ότι υπάρχει κάποιο σωματικό πρόβλημα.
Ο πόνος είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Clinical Nursing εξέτασε τους ιατρικούς φακέλους 50 ασθενών με άνοια και διαπίστωσε ότι μόνο πέντε έλαβαν ανακούφιση από τον πόνο μέσα σε μία ώρα από την εισαγωγή τους στο νοσοκομείο, παρότι πολλοί είχαν προσέλθει με κατάγματα ή σοβαρές λοιμώξεις.
Ένας άνθρωπος με άνοια μπορεί να μην μπορεί να πει «πονάει το ισχίο μου» ή «έχω πολύ έντονο πόνο στην κοιλιά». Η δυσφορία του μπορεί να εκδηλωθεί ως ανησυχία ή επιθετικότητα, συμπεριφορές που ενδέχεται να αποδοθούν λανθασμένα στην άνοια.
Και αυτό έχει σημασία, γιατί τα περιθώρια λάθους στη φροντίδα ανθρώπων με άνοια είναι μικρά.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό PLoS One από ερευνητές της Ιατρικής Σχολής Brighton and Sussex, όπου διδάσκει ο αρθρογράφος, παρακολούθησε περισσότερους από 30.000 ηλικιωμένους με άνοια μετά την επείγουσα εισαγωγή τους στο νοσοκομείο. Διαπίστωσε ότι τέσσερις στους δέκα επέστρεψαν στο νοσοκομείο μέσα σε έξι μήνες.
Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι η αρχική φροντίδα τους ήταν ανεπαρκής. Δείχνει, ωστόσο, ότι η παράβλεψη ενός αντιμετωπίσιμου προβλήματος, όπως ο πόνος, μια λοίμωξη ή η δυσκοιλιότητα, μπορεί να έχει σημασία.
Γι’ αυτό οι συγγενείς διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο. Ο σύζυγος, η σύζυγος, ο γιος ή η κόρη ενός ανθρώπου με άνοια συχνά αντιλαμβάνονται αμέσως ότι η συμπεριφορά του διαφέρει από το συνηθισμένο. Η ενημέρωση των γιατρών μπορεί να τους κάνει να σταματήσουν και να εξετάσουν μήπως υπάρχει σωματική αιτία που δεν έχουν εντοπίσει.
Ανάλογο πρόβλημα αφορά και τα άτομα με αναπηρία. Μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Αύγουστο στο PLoS Medicine διαπίστωσε ότι σχεδόν το 40% των θανάτων ενηλίκων με σοβαρή ή βαριά νοητική αναπηρία χαρακτηρίστηκαν δυνητικά αποτρέψιμοι — ποσοστό πολύ υψηλότερο από εκείνο στον γενικό πληθυσμό.
Όπως και στην περίπτωση ενός ασθενούς με άνοια, αν ένα παιδί με νοητική αναπηρία γίνει ανήσυχο, μπορεί να υποθέσουμε ότι η συμπεριφορά του σχετίζεται με την αναπηρία του.
Γιατί μπορεί να παραβλέπεται μια ασθένεια
Οι γιατροί συχνά θεωρούμε ότι λειτουργούμε με λογική: συγκεντρώνουμε τις πληροφορίες, τις αξιολογούμε και καταλήγουμε ψύχραιμα στο σωστό συμπέρασμα.
Ωστόσο, δεν είναι δυνατό να εξετάζουμε κάθε φορά από την αρχή, με εξαντλητικό τρόπο, όλες τις πιθανές διαγνώσεις. Η εμπειρία μάς βοηθά να αναγνωρίζουμε γρήγορα μοτίβα.
Το πρόβλημα είναι ότι η πρώτη εξήγηση που μας έρχεται στο μυαλό μπορεί να φαίνεται τόσο προφανώς σωστή, ώστε να μην αντιλαμβανόμαστε καν ότι έχουμε κάνει μια υπόθεση.
Ο αρθρογράφος Rob Galloway αναφέρει ότι έχει πέσει και ο ίδιος σε αυτή την παγίδα, όταν φρόντιζε την κόρη του, Frankie, ηλικίας δυόμισι ετών.
Η Frankie έχει ένα πολύ σπάνιο γενετικό σύνδρομο, το σύνδρομο DeSanto-Shinawi, το οποίο προκαλεί νοητική αναπηρία και δυσκολίες στην επικοινωνία. Δεν μπορεί πάντοτε να πει τι την πονάει ή γιατί νιώθει δυσφορία.
Υπήρξαν φορές που η Frankie ήταν πολύ αναστατωμένη και η συμπεριφορά της είχε αλλάξει, αλλά ο πατέρας της απέδωσε την αλλαγή στην υποκείμενη πάθησή της, χωρίς να αναρωτηθεί αν συνέβαινε κάτι άλλο.
Μόνο αργότερα κατάλαβαν ότι η κόρη τους πονούσε σημαντικά λόγω δυσκοιλιότητας, ενός προβλήματος που σχετίζεται με την πάθησή της.
Ο Rob Galloway είναι γιατρός, διδάσκει και έχει συνυπογράψει εγχειρίδιο για τις γνωστικές προκαταλήψεις στην ιατρική. Παρ’ όλα αυτά, δεν εντόπισε το πρόβλημα, επειδή είχε ήδη στο μυαλό του μια εξήγηση για τη δύσκολη συμπεριφορά της και δεν αναζήτησε αρκετά μια άλλη.
Οι γιατροί χρειάζεται να αναγνωρίζουν πότε πρέπει να επιβραδύνουν, να σκεφτούν πιο συστηματικά και να αναρωτηθούν: «Τι άλλο θα μπορούσε να συμβαίνει;»
Τι μπορούν να κάνουν οι συγγενείς
Οι συγγενείς χρειάζεται να ενημερώνουν τον γιατρό για ό,τι έχει αλλάξει. Ένας γονιός μπορεί να γνωρίζει ότι το κλάμα του παιδιού του ακούγεται διαφορετικό. Ένας σύζυγος μπορεί να ξέρει ότι η γυναίκα του με άνοια έχει συνήθως σύγχυση, αλλά δεν έχει αρνηθεί ποτέ στο παρελθόν να φάει.
Ίσως η πιο χρήσιμη φράση είναι: «Αυτό είναι διαφορετικό από το συνηθισμένο για εκείνον».
Και αξίζει να ρωτήσετε: «Θα μπορούσε να υπάρχει άλλη εξήγηση;»
Στην περίπτωση της Frankie, η ερώτηση θα μπορούσε να είναι: «Μήπως αυτή η αλλαγή στη συμπεριφορά της οφείλεται στον πόνο και όχι απλώς σε αυτό που περιμέναμε λόγω της υποκείμενης πάθησής της καθώς μεγαλώνει;»
Αν εξακολουθείτε να ανησυχείτε ή δεν είστε βέβαιοι, ζητήστε να εξετάσει τον συγγενή σας ένας πιο έμπειρος γιατρός.
Αν η κατάσταση του ασθενούς επιδεινώνεται στο νοσοκομείο και νιώθετε ότι οι ανησυχίες σας δεν εισακούονται, ρωτήστε για το Martha’s Rule. Όπου εφαρμόζεται, οι ασθενείς και οι οικογένειές τους μπορούν να ζητήσουν ταχεία αξιολόγηση από διαφορετική ομάδα.
Το σημαντικό μήνυμα είναι να ενημερώνετε τους επαγγελματίες υγείας όταν κάτι δεν είναι φυσιολογικό για τον άνθρωπο που γνωρίζετε και αγαπάτε. Η καλύτερη φροντίδα δεν προκύπτει όταν γιατροί, ασθενείς και συγγενείς θεωρούν δεδομένο ότι ο κλινικός γιατρός έχει δίκιο, αλλά όταν συνεργάζονται για να βρουν τη σωστή απάντηση.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/ygeia-i-krisimi-erotisi-otan-enas-dikos-sas-anthropos-den-mporei-na-exigisei-ti-ton-enochlei/30074





