Αλτσχάιμερ: Δύο περιοχές του εγκεφάλου συρρικνώνονται χρόνια πριν από την απώλεια μνήμης

Η νόσος Αλτσχάιμερ μπορεί να αφήνει ανιχνεύσιμα σημάδια στον εγκέφαλο έως και μία δεκαετία πριν εμφανιστούν προβλήματα μνήμης. Ερευνητές του Πανεπιστημίου Johns Hopkins εντόπισαν δύο περιοχές που παρουσιάζουν σημάδια εκφύλισης νωρίτερα από τον ιππόκαμπο, την περιοχή που εξετάζεται συνήθως για ενδείξεις της νόσου.

Η ανακάλυψη θα μπορούσε μελλοντικά να βοηθήσει τους γιατρούς να αναγνωρίζουν τη νόσο χρόνια πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων, δίνοντας ενδεχομένως τη δυνατότητα να ξεκινά η θεραπεία όταν υπάρχουν οι περισσότερες πιθανότητες να προστατευτεί ο εγκέφαλος.

Εξετάζοντας εκατοντάδες εγκεφαλικές απεικονίσεις, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ο ενδορινικός φλοιός και η αμυγδαλή, δύο περιοχές που συμμετέχουν στη μνήμη και στο συναίσθημα, αρχίζουν να χάνουν ιστό νωρίτερα από τον ιππόκαμπο. Οι αλλαγές αυτές μπορεί να προσφέρουν νέα σημαντικά στοιχεία για την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ και για το πώς θα μπορούσε να εντοπίζεται πριν από την εμφάνιση σημαντικής γνωστικής έκπτωσης.

«Διαπιστώσαμε πρώιμες αλλαγές στον εγκέφαλο, οι οποίες εκδηλώνονται ως κλινικοί βιοδείκτες ατροφίας έως και μία δεκαετία πριν από την εμφάνιση κλινικών συμπτωμάτων», δήλωσε ο Michael Miller, βιοϊατρικός μηχανικός και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης. «Πρόκειται για μια διαδικασία που διαρκεί τουλάχιστον 5 έως 10 χρόνια. Φανταστείτε αν μπορούσαμε να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τις νευροεκφυλιστικές αλλαγές στο δεύτερο, τρίτο ή τέταρτο έτος και όχι έπειτα από 15 χρόνια, όταν οι αλλαγές εκδηλώνονται με συμπτώματα στη μνήμη. Αυτή είναι η μεγάλη υπόσχεση για τους αγαπημένους σας που διατρέχουν κίνδυνο.»

Τα ευρήματα δημοσιεύτηκαν πρόσφατα στο NeuroImage Reports και παρουσιάζονται στο Neuroscience 2026, την ετήσια συνάντηση της Society for Neuroscience.

Εντοπισμός της νόσου Αλτσχάιμερ πριν από την απώλεια μνήμης

Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι η συχνότερη αιτία άνοιας παγκοσμίως, όμως δεν ξεκινά όταν κάποιος εμφανίσει για πρώτη φορά αφηρημάδα ή σύγχυση. Οι αλλαγές που συνδέονται με τη νόσο μπορεί να συσσωρεύονται στον εγκέφαλο επί δεκαετίες πριν γίνουν αντιληπτά συμπτώματα.

Οι επιστήμονες θεωρούν ότι αυτή η μακρά περίοδος χωρίς εμφανή συμπτώματα μπορεί να προσφέρει μια κρίσιμη ευκαιρία για θεραπεία. Οι παρεμβάσεις που αρχίζουν πριν προκληθεί εκτεταμένη βλάβη θα μπορούσαν ενδεχομένως να συμβάλουν περισσότερο στη διατήρηση της μνήμης και άλλων γνωστικών λειτουργιών. Για να αξιοποιηθεί, όμως, αυτή η δυνατότητα, χρειάζονται αξιόπιστοι τρόποι εντοπισμού της νόσου στα πρώιμα στάδιά της.

Μια πολλά υποσχόμενη προσέγγιση βασίζεται στους βιοδείκτες, δηλαδή μετρήσιμες βιολογικές αλλαγές που μπορούν να υποδείξουν την παρουσία ή την εξέλιξη μιας νόσου. Στην έρευνα για τη νόσο Αλτσχάιμερ, οι δείκτες αυτοί θα μπορούσαν να βοηθήσουν να φανεί ποιος αναπτύσσει τη νόσο πριν γίνουν αντιληπτά συμπτώματα.

«Στόχος μας είναι να μπορούμε να θεραπεύουμε τους ανθρώπους πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα της νόσου Αλτσχάιμερ, ώστε να καθυστερήσουν ή ακόμη και να αποτραπούν», δήλωσε η Marilyn Albert, συν-συγγραφέας της μελέτης και διευθύντρια του Κέντρου Έρευνας για τη Νόσο Αλτσχάιμερ του Johns Hopkins.

Δύο περιοχές του εγκεφάλου αποκαλύπτουν πρώιμες προειδοποιητικές ενδείξεις

Για να διερευνήσουν πού εμφανίζονται οι πρώτες ανιχνεύσιμες αλλαγές, οι ερευνητές εξέτασαν εκατοντάδες απεικονίσεις μαγνητικής τομογραφίας (MRI) και τομογραφίας εκπομπής ποζιτρονίων (PET), οι οποίες είχαν συλλεχθεί στο πλαίσιο δύο ανεξάρτητων ερευνητικών προγραμμάτων: της Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative και της μελέτης Biomarkers of Cognitive Decline Among Normal Individuals.

Οι απεικονίσεις παρακολούθησαν διαχρονικά ανθρώπους σε διαφορετικά στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ, μεταξύ των οποίων άτομα χωρίς συμπτώματα, άτομα με γνωστική διαταραχή και ασθενείς που τελικά πέθαναν από τη νόσο.

Και στις δύο ομάδες, οι ερευνητές παρατήρησαν το ίδιο μοτίβο. Ο ενδορινικός φλοιός και η αμυγδαλή, που βρίσκονται κοντά στον ιππόκαμπο, παρουσίασαν σχετικά μεγαλύτερη απώλεια ιστού στα πρώιμα στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ απ’ ό,τι ο ίδιος ο ιππόκαμπος.

Η διαφορά αυτή έχει σημασία, επειδή ο ιππόκαμπος διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη μνήμη και παραδοσιακά αποτελεί βασικό σημείο εστίασης όταν οι γιατροί αναζητούν εγκεφαλικές βλάβες που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Οι δύο περιοχές που αναδείχθηκαν στη μελέτη επιτελούν τις δικές τους σημαντικές λειτουργίες. Ο ενδορινικός φλοιός βοηθά στην ανάκληση αποθηκευμένων αναμνήσεων, ενώ η αμυγδαλή συμβάλλει στη συναισθηματική μνήμη, μεταξύ άλλων στον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε και θυμόμαστε συναισθηματικές εμπειρίες.

Η πρώιμη συρρίκνωσή τους υποδηλώνει ότι η εξέταση και των δύο περιοχών μαζί θα μπορούσε να αποκαλύψει ενδείξεις της νόσου Αλτσχάιμερ που ίσως είναι λιγότερο εμφανείς όταν η προσοχή επικεντρώνεται κυρίως στον ιππόκαμπο.

Η συρρίκνωση του εγκεφάλου συνδέεται με την πρωτεΐνη ταυ

Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης μια σημαντική σύνδεση ανάμεσα στην απώλεια εγκεφαλικού ιστού και την ταυ, μια πρωτεΐνη που σχετίζεται στενά με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, η ταυ βοηθά στη διατήρηση της εσωτερικής δομής των νευρικών κυττάρων. Στη νόσο Αλτσχάιμερ, όμως, μπορεί να συσσωρευτεί με μη φυσιολογικό τρόπο και να σχηματίσει συσσωματώματα που παρεμποδίζουν την υγιή λειτουργία του εγκεφάλου.

Χρησιμοποιώντας απεικόνιση PET και ψηφιακή παθολογία, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι περιοχές με συρρίκνωση της φαιάς ουσίας συνέπιπταν με περιοχές όπου παρατηρούνταν αλλαγές που σχετίζονται με την ταυ. Η φαιά ουσία περιέχει μεγάλο αριθμό κυτταρικών σωμάτων νευρώνων και είναι απαραίτητη για την επεξεργασία πληροφοριών σε όλο τον εγκέφαλο.

Η σχέση αυτή ενισχύει την πιθανότητα οι αλλαγές στον ενδορινικό φλοιό και στην αμυγδαλή να μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμοι δείκτες της πρώιμης νόσου Αλτσχάιμερ.

Η ερευνητική ομάδα εκτιμά ότι η μέτρηση της απώλειας ιστού και στις δύο περιοχές, αντί της κυρίως εστιασμένης αξιολόγησης των αλλαγών στον ιππόκαμπο, θα μπορούσε μελλοντικά να βελτιώσει την πρόβλεψη του ποιος είναι πιθανό να εμφανίσει γνωστική έκπτωση.

Καθώς η απεικόνιση του εγκεφάλου γίνεται πιο προσβάσιμη και λιγότερο δαπανηρή, αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε επίσης να γίνει πιο πρακτική. Για ανθρώπους με οικογενειακό ιστορικό νόσου Αλτσχάιμερ ή άλλους παράγοντες κινδύνου, οι ερευνητές φαντάζονται ένα μέλλον στο οποίο οι γιατροί θα μπορούσαν να εξετάζουν αυτές τις περιοχές ήδη από τη δεκαετία των 30 ή των 40 ετών.

«Καθώς οι βιοδείκτες και οι θεραπείες γίνονται ολοένα και πιο διαθέσιμοι, θα είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε ποιος θα εμφανίσει γνωστική έκπτωση», δήλωσε η συν-συγγραφέας Meaghan Morris, νευροπαθολόγος που μελετά τη νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες μορφές άνοιας. «Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην καλύτερη διαστρωμάτωση του κινδύνου, ώστε να εντοπίζονται όσοι είναι πιθανό να εμφανίσουν γνωστική έκπτωση στο άμεσο μέλλον και να λαμβάνουν θεραπεία όλο και νωρίτερα, με την ελπίδα να επιβραδυνθεί η πορεία της νόσου.»

Ένα πιθανό νέο βήμα προς την έγκαιρη θεραπεία της νόσου Αλτσχάιμερ

Παρότι τα ευρήματα είναι ενθαρρυντικά, χρειάζεται περισσότερη έρευνα προτού οι γιατροί μπορέσουν να χρησιμοποιούν αυτές τις εγκεφαλικές αλλαγές ως αξιόπιστο διαγνωστικό εργαλείο. Η μελέτη εντοπίζει πιθανούς πρώιμους βιοδείκτες, αλλά δεν τεκμηριώνει ακόμη μια κλινική εξέταση που να μπορεί να προβλέπει τη νόσο Αλτσχάιμερ χρόνια νωρίτερα.

Το επόμενο βήμα είναι να διερευνηθεί τι συμβαίνει μέσα σε αυτές τις περιοχές σε πολύ μικρότερη κλίμακα. Οι ερευνητές θέλουν να κατανοήσουν τις μοριακές αλλαγές γύρω από τη μη φυσιολογική συσσώρευση της ταυ και τον τρόπο με τον οποίο συμβάλλουν στην προοδευτική απώλεια εγκεφαλικού ιστού.

Ο εντοπισμός των βιολογικών διεργασιών που εμπλέκονται θα μπορούσε μελλοντικά να αποκαλύψει νέους στόχους για θεραπείες που θα έχουν σχεδιαστεί ώστε να παρεμβαίνουν πριν προκληθεί εκτεταμένη βλάβη από τη νόσο Αλτσχάιμερ.

«Η μελλοντική μας έρευνα θα επικεντρωθεί στην καλύτερη χαρτογράφηση των μοριακών μικροπεριοχών που συνδέονται με αυτές τις αλλαγές της πρωτεΐνης ταυ, όπως εντοπίζονται μέσω των κλινικών βιοδεικτών ατροφίας», δήλωσε ο Miller. «Όταν μάθουμε περισσότερα για αυτές τις μοριακές μικροπεριοχές, θα μπορέσουμε να αναπτύξουμε θεραπείες.»