Φυτικά ροφήματα: Η αντικατάσταση του αγελαδινού γάλακτος μπορεί να σας στερήσει το ιώδιο

Η επιλογή φυτικών ροφημάτων και εναλλακτικών γαλακτοκομικών συγκαταλέγεται στις πιο έντονες διατροφικές τάσεις της εποχής. Εκατομμύρια άνθρωποι στρέφονται σε προϊόντα βρώμης, σόγιας, αμυγδάλου ή ρυζιού για λόγους που αφορούν την υγεία, το περιβάλλον ή την ηθική. Πίσω, όμως, από την ευεξία και τη βιωσιμότητα υπάρχει ένα διατροφικό «τυφλό σημείο» που συχνά παραβλέπεται: το ιώδιο. Μεγάλη νέα μοντελοποιημένη μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο The Lancet Planetary Health τον Νοέμβριο του 2026 από επιστήμονες των Πανεπιστημίων Surrey και Queen’s University Belfast, διαπίστωσε ότι η πρόσληψη ιωδίου μπορεί να μειωθεί σημαντικά ακόμη και αν το γάλα αντικατασταθεί μόνο εν μέρει από φυτικά ροφήματα — με τις έφηβες και τις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας να αντιμετωπίζουν δυσανάλογα μεγαλύτερο κίνδυνο.

Το ιώδιο χάνεται από τη διατροφή όταν αντικαθίσταται το γάλα

Για την παραγωγή των θυρεοειδικών ορμονών (T3 και T4) είναι απαραίτητο το ιώδιο. Οι ορμόνες αυτές επηρεάζουν τον μεταβολισμό και την ανάπτυξη, καθώς και —ιδιαίτερα σημαντικά— την ανάπτυξη του εγκεφάλου στο έμβρυο και στο παιδί. Στη Μεγάλη Βρετανία, όπως και σε πολλές δυτικές χώρες, βασική διατροφική πηγή ιωδίου είναι το γάλα και τα γαλακτοκομικά. Αυτό δεν οφείλεται στο ότι το γάλα έχει από τη φύση του υψηλή περιεκτικότητα σε ιώδιο, αλλά στο ότι χορηγούνται συμπληρώματα ιωδίου στα βοοειδή. Επομένως, αν το γάλα αντικατασταθεί από φυτικά ροφήματα χωρίς εμπλουτισμό, χάνεται η κύρια πηγή ιωδίου.

Στην ανάλυση συμπεριλήφθηκαν δεδομένα από 3.500 ανθρώπους και εξετάστηκαν, μέσω μοντελοποίησης, σενάρια αντικατάστασης των γαλακτοκομικών με φυτικά ροφήματα κατά 20%, 35%, 50% και 100%. Όταν αντικαταστάθηκε το 35% των γαλακτοκομικών, η μέση ημερήσια πρόσληψη ιωδίου μειώθηκε κατά 9% έως 21%· με αντικατάσταση 50%, η μείωση έφτασε το 13% έως 28%. Για τις έφηβες, η ανεπάρκεια ιωδίου ανέβηκε από 54% σε 65% όταν αντικαταστάθηκε το 20–35% και έφτασε το 80% με πλήρη αντικατάσταση. Στις γυναίκες 19–49 ετών, το αντίστοιχο ποσοστό αυξήθηκε από 32% σε 42%.

Γιατί ο εμπλουτισμός των φυτικών προϊόντων έχει καθοριστική σημασία

Τα ευρήματα δεν συνιστούν καταδίκη των φυτικών ροφημάτων, αλλά αναδεικνύουν μια αποτυχία της αγοράς και της πολιτικής. Η ίδια ερευνητική ομάδα πραγματοποίησε πενταετή μελέτη παρακολούθησης για την περίοδο 2020–2024, η οποία δημοσιεύτηκε το 2026 στο British Journal of Nutrition και εξέτασε πώς εξελίχθηκε ο εμπλουτισμός των φυτικών προϊόντων στα βρετανικά σούπερ μάρκετ.

Το 2024, ιώδιο περιείχε μόλις το 48% των μη βιολογικών φυτικών ροφημάτων, ενώ εμπλουτισμένα ήταν το 5% των φυτικών γιαουρτιών και το 4% των φυτικών τυριών. Κανένα υποκατάστατο θαλασσινών φυτικής προέλευσης δεν είχε εμπλουτιστεί. Την ίδια στιγμή, με ασβέστιο ήταν εμπλουτισμένο το 88% των φυτικών ροφημάτων και με βιταμίνη B12 το 71%. Αυτό καταδεικνύει ότι ο εμπλουτισμός μπορεί να γίνει, αλλά το ιώδιο δεν έχει τεθεί ως προτεραιότητα. Ακόμη και στα εμπλουτισμένα φυτικά ροφήματα, η ποσότητα ιωδίου αντιστοιχεί μόλις στο 75%–83% της ποσότητας που περιέχει το αγελαδινό γάλα.

Γιατί έφηβες και γυναίκες ανήκουν στις ομάδες υψηλότερου κινδύνου

Στις ομάδες που είναι πιο ευάλωτες συγκαταλέγονται οι έφηβες και οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, ιδίως όσες κυοφορούν ή προγραμματίζουν εγκυμοσύνη, καθώς οι ανάγκες τους για ιώδιο είναι αυξημένες. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ορίζει ως συνιστώμενη πρόσληψη τα 150 μg/ημέρα για τους ενήλικες και τα 200–250 μg/ημέρα για τις εγκύους και τις θηλάζουσες. Αντίθετα, η EAT-Lancet, ένα πρότυπο βιώσιμης διατροφής, παρέχει μόνο 128 μg/ημέρα: το 51%–64% της συνιστώμενης ποσότητας στην εγκυμοσύνη. Αν επιλεγεί μη εμπλουτισμένο φυτικό ρόφημα, η κάλυψη περιορίζεται στο 22%–27%.

Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ευρύτερης ευρωπαϊκής εικόνας. Αν και ο γενικός πληθυσμός θεωρείται ότι προσλαμβάνει αρκετό ιώδιο, ανεπαρκής είναι η πρόσληψη στο 61% των εγκύων Ελληνίδων (διάμεση συγκέντρωση ιωδίου στα ούρα κάτω από 150 μg/L). Η ενδημική βρογχοκήλη παραμένει ζήτημα σε ορισμένες ορεινές περιοχές της Βορειοδυτικής Ελλάδας. Η Παγκόσμια Ημέρα Θυρεοειδούς και οι σχετικές δράσεις ενημέρωσης τονίζουν πως ακόμη και μια ήπια ανεπάρκεια ενδέχεται να έχει συνέπειες.

Τι επιπτώσεις καταγράφουν οι μελέτες

Η ανεπάρκεια ιωδίου έχει καταγραφεί και σε μεγάλες μελέτες. Στην UK Biobank, προοπτική έρευνα με 466.362 συμμετέχοντες, η οποία δημοσιεύθηκε το 2025 στο BMC Medicine, διαπιστώθηκε ότι οι χορτοφάγοι παρουσίαζαν μέτρια αυξημένο κίνδυνο υποθυρεοειδισμού σε σχέση με όσους έτρωγαν κρέας, ακόμη και μετά την προσαρμογή ως προς τον ΔΜΣ. Για τους βίγκαν δεν διαπιστώθηκε στατιστικά σημαντική αύξηση του κινδύνου εμφάνισης νέου υποθυρεοειδισμού. Ωστόσο, η μελέτη επισήμανε ότι οι διατροφές χωρίς ζωικά προϊόντα υπολείπονται σε ιώδιο, ψευδάργυρο, σίδηρο, σελήνιο και βιταμίνη B12. Σε άλλη έρευνα, με συμμετοχή βίγκαν και χορτοφάγων στο Nottingham, η μέση ημερήσια πρόσληψη ιωδίου μετρήθηκε σε 47,6 μg/ημέρα και 17,3 μg/ημέρα, αντίστοιχα, δηλαδή αρκετά χαμηλότερα από το κατώτατο όριο αναφοράς, που είναι 70 μg/ημέρα.

Σε έκθεση που εξέδωσε το 2024, ο ΠΟΥ Ευρώπης ανέφερε ότι «η αυξανόμενη δημοτικότητα των φυτικών εναλλακτικών του γάλακτος, των γαλακτοκομικών και του ψαριού συμβάλλει στην επίμονη και αυξημένη ανεπαρκή πρόσληψη ιωδίου στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια» και κάλεσε να γίνει υποχρεωτικός εμπλουτισμός των φυτικών υποκατάστατων με ιώδιο, παράλληλα με τον εμπλουτισμό του αλατιού.

Πώς να διασφαλίσετε επαρκή πρόσληψη ιωδίου

Δεν χρειάζεται να σταματήσετε να πίνετε φυτικά ροφήματα· σημασία έχουν η ενημέρωση και η προσοχή. Οι ειδικοί προτείνουν τα εξής:

Διαβάστε τις ετικέτες: Επιλέξτε φυτικά ροφήματα εμπλουτισμένα με ιώδιο. Στα συστατικά μπορεί να αναφέρεται ως ιωδιούχο κάλιο ή ιωδικό κάλιο. Είναι προτιμότερο η συσκευασία να δηλώνει ξεκάθαρα την ποσότητα.
Μην αφαιρείτε εντελώς τις ζωικές τροφές: Τα αυγά, τα θαλασσινά και τα ψάρια παρέχουν άφθονο ιώδιο, ενώ η κατανάλωσή τους ακόμη και σε μικρότερο βαθμό μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη των αναγκών.
Επιλέξτε ιωδιούχο αλάτι: Είναι ευρέως διαθέσιμο στις ΗΠΑ και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και αποτελεί σημαντική πηγή ιωδίου.
Χρειάζεται προσοχή στα συμπληρώματα: Τα σκευάσματα ιωδιούχου καλίου ενδέχεται να βοηθήσουν, ωστόσο πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο με ιατρική καθοδήγηση. Η ενδοκρινολόγος Δρ. Victoria Finn επισημαίνει: «Τα συμπληρώματα ιωδίου θα πρέπει να λαμβάνονται με προσοχή, ειδικά χωρίς έλεγχο των επιπέδων του θυρεοειδούς».
Αποφύγετε τα σκευάσματα με φύκια (kelp): Η ποσότητα ιωδίου στα προϊόντα αυτά ποικίλλει δραματικά, ενώ η υπερβολική πρόσληψη ενδέχεται να επηρεάσει τη λειτουργία του θυρεοειδούς και να οδηγήσει σε υποθυρεοειδισμό ή υπερθυρεοειδισμό. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA), ορισμένα σκευάσματα φυκιών μπορεί να περιέχουν έως και 660 μg ιωδίου ανά κάψουλα, ποσότητα πολύ μεγαλύτερη από τις ημερήσιες ανάγκες.
Μιλήστε στον γιατρό σας: Αν ακολουθείτε αυστηρά φυτική διατροφή και προγραμματίζετε εγκυμοσύνη, συζητήστε μαζί του για την πρόσληψη ιωδίου. Για τις έγκυες και θηλάζουσες που τρέφονται vegan, συνιστάται να λαμβάνουν συμπλήρωμα ιωδιούχου καλίου.

Η ανεπάρκεια ιωδίου μπορεί να περάσει απαρατήρητη, αλλά προλαμβάνεται

Η έρευνα στο Lancet Planetary Health δεν στρέφεται εναντίον των φυτικών ροφημάτων· λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι οι πιο βιώσιμες διατροφικές επιλογές δεν πρέπει να γίνονται εις βάρος της θρεπτικής επάρκειας. Ο οργανισμός δεν παράγει ιώδιο, επομένως αυτό πρέπει να προσλαμβάνεται μέσω της τροφής. Αν το γάλα, που αποτελεί την κύρια πηγή του, αντικαθίσταται από φυτικά ροφήματα χωρίς εμπλουτισμό, ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού θα αντιμετωπίσει αναπόφευκτα ανεπάρκεια, με σοβαρές συνέπειες για τον θυρεοειδή, τον μεταβολισμό και την ανάπτυξη του εγκεφάλου.

Η αντιμετώπιση είναι απλή και εφικτή: να εμπλουτίζονται τα φυτικά ροφήματα με ιώδιο, να υπάρχει ενημέρωση των καταναλωτών και να δίνεται προσοχή στις ευάλωτες ομάδες. Η Δρ. Sarah Bath, αναπληρώτρια καθηγήτρια Δημόσιας Υγείας και Διατροφής στο Πανεπιστήμιο του Surrey, ανέφερε: «οι επιπτώσεις της ανεπάρκειας ιωδίου στην υγεία είναι γνωστές και γι’ αυτό θέλουμε να ευαισθητοποιήσουμε το κοινό». Μπορούμε να επιλέγουμε φυτικά ροφήματα και να φροντίζουμε τον θυρεοειδή μας· αρκεί να ξέρουμε ποια θρεπτικά συστατικά δεν περιέχει το ποτήρι μας.

Βιβλιογραφία

Nicol, K., και συν. (2026). Η αντικατάσταση γαλακτοκομικών με φυτικές εναλλακτικές και η επίδρασή της στο ιώδιο και άλλα μικροθρεπτικά συστατικά: μελέτη μοντελοποίησης και αξιολόγηση επιλογών πολιτικής για την υποστήριξη της πρόσληψης στον πληθυσμό. The Lancet Planetary Health. Δείτε τη μελέτη στο The Lancet Planetary Health
Nicol, K., και συν. (2026). Εμπλουτισμός φυτικών εναλλακτικών γαλακτοκομικών και θαλασσινών με μικροθρεπτικά συστατικά: μελέτη των μεταβολών σε μια πενταετία. British Journal of Nutrition. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41772783/
Bath, S. C., και συν. (2025). Σύγχρονες προκλήσεις στην πρόσληψη ιωδίου: vegan και χορτοφαγικές δίαιτες. Frontiers in Endocrinology, 16, 1537208. https://doi.org/10.3389/fendo.2025.1537208
Croce, L., και συν. (2025). Κίνδυνος υποθυρεοειδισμού σε κρεατοφάγους, ψαροφάγους και χορτοφάγους: προοπτική μελέτη στον πληθυσμό. BMC Medicine, 23, 245. Δείτε τη μελέτη στο BMC Medicine
ΠΟΥ Ευρώπης και Παγκόσμιο Δίκτυο για το Ιώδιο (28 Ιουνίου 2024). Αυξημένος κίνδυνος ανεπάρκειας ιωδίου για τους κατοίκους της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας του ΠΟΥ λόγω αλλαγών στη διατροφή. Δείτε την ανακοίνωση του ΠΟΥ
Healthline (9 Νοεμβρίου 2026). Τα φυτικά υποκατάστατα γάλακτος ενδέχεται να μην παρέχουν αρκετό ιώδιο: γιατί έχει σημασία. https://www.healthline.com/health-news/plant-based-milk-alternatives-dont-give-enough-iodine
News4Health.gr (5 Νοεμβρίου 2026). Φτωχή σε μικροθρεπτικά συστατικά η διατροφή που βασίζεται αποκλειστικά σε φυτικά υποκατάστατα γαλακτοκομικών. https://www.news4health.gr/diatrofi/i-diatrofi-apokleistika-me-fytika-ypokatastata-galaktokomikon-apeilei-me-elleipsi-mikrothreptikon-systatikon
British Journal of Nutrition (2023). Οι vegan και οι χορτοφάγοι που ζουν στο Νότιγχαμ του Ηνωμένου Βασιλείου εξακολουθούν να προσλαμβάνουν λιγότερο ιώδιο μέσω της διατροφής. Δείτε τη μελέτη για την πρόσληψη ιωδίου
European Medicines Agency (EMA). Συμπληρώματα διατροφής με βάση τα φύκη: περιεκτικότητα σε ιώδιο και κίνδυνος για τον θυρεοειδή. https://www.ema.europa.eu
British Journal of Nutrition (2026). Ιώδιο και φυτικές δίαιτες: αφηγηματική ανασκόπηση και υπολογισμός της περιεκτικότητας σε ιώδιο. https://doi.org/10.1017/S000711452300024X