Οι νεότερες εξελίξεις στη θεραπεία της άνοιας περιλαμβάνουν πρωτοποριακές γονιδιακές προσεγγίσεις για τη μετωποκροταφική άνοια (FTD), όπως η AVB-101. Η ανακοίνωση ότι νοσεί ο Μπρους Γουίλις έχει ενισχύσει τις προσπάθειες της επιστημονικής κοινότητας για την ανάπτυξη αποτελεσματικών θεραπειών.
Σε αρκετές χώρες πραγματοποιούνται κλινικές μελέτες από τη βρετανική AviadoBio και την Astellas, με τα αρχικά ευρήματα να αναμένονται σύντομα. Ταυτόχρονα, εξετάζονται και άλλες μέθοδοι, μεταξύ των οποίων η σιμαγλουτίδη, η οποία εμφανίζει ενδείξεις ότι μπορεί να καθυστερήσει την εξέλιξη της νόσου.
Η έγκαιρη διάγνωση και η πρώιμη θεραπευτική παρέμβαση θεωρούνται σημαντικές από τους επιστήμονες, οι οποίοι τονίζουν παράλληλα πως τα αίτια της άνοιας χρειάζεται να κατανοηθούν με πολυδιάστατο τρόπο.
Τον Φεβρουάριο του 2023, η οικογένεια του σταρ του Χόλιγουντ Μπρους Γουίλις ανακοίνωσε δημόσια ότι πάσχει από μετωποκροταφική άνοια (FTD). Πρόκειται για εκφυλιστική νόσο που παραμένει σχετικά άγνωστη στο ευρύ κοινό, σε αντίθεση με την Αλτσχάιμερ. Επηρεάζει την ομιλία, τη συμπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες, ενώ μέχρι σήμερα δεν υπάρχει διαθέσιμη θεραπεία.
Από τότε, ο αγαπητός ηθοποιός, πρωταγωνιστής σε μεγάλες κινηματογραφικές επιτυχίες όπως οι «Πολύ σκληρός για να πεθάνει» και «Κοίτα ποιος μιλάει», εμφανίζεται σπάνια. Οι οικείοι του λένε ότι η νόσος προχωρά με την πάροδο του χρόνου και του στερεί τη μνήμη… αλλά και τη δυνατότητα να συζητά και να αστειεύεται όπως παλαιότερα.
Παρότι η μετωποκροταφική άνοια συχνά βρίσκεται… στο περιθώριο, δεν αποτελεί σπάνια πάθηση. Σε όλο τον κόσμο υπολογίζεται ότι ζουν έως και 2 εκατομμύρια ασθενείς. Η διάγνωση γίνεται κυρίως σε ηλικίες 45 έως 65 ετών, αν και η νόσος μπορεί να εμφανιστεί και σε νεότερους, ακόμη και στα 20 και 30 έτη.
Η αναζήτηση θεραπείας και για αυτή τη μορφή άνοιας παραμένει προτεραιότητα της επιστημονικής κοινότητας. Όπως γράφει πρόσφατο ρεπορτάζ της «Guardian», ιδιαίτερα ενθαρρυντικές εξελίξεις καταγράφονται πίσω από τη λαμπερή γυάλινη όψη ενός κτιρίου στα Docklands του Λονδίνου.
Όπως αναφέρει το ίδιο ρεπορτάζ, πρόκειται για γονιδιακή θεραπεία που δημιούργησε η βρετανική εταιρεία AviadoBio. Η έρευνα ξεκίνησε το 2021 στο εργαστήριο του καθηγητή Christopher Shaw, στο King’s College του Λονδίνου.
Η θεραπεία εστιάζει σε συγκεκριμένη μορφή FTD, την οποία οι ειδικοί ονομάζουν FTD-GRN. Αυτή συνδέεται με μεταλλάξεις γονιδίου που προκαλούν έλλειψη προγρανουλίνης (GRN), πρωτεΐνης απαραίτητης για την υγεία των εγκεφαλικών κυττάρων.
Η βρετανική εταιρεία και η ιαπωνική φαρμακευτική Astellas πραγματοποιούν πλέον κλινικές μελέτες σε ασθενείς στο Ηνωμένο Βασίλειο, στις ΗΠΑ, στην Πολωνία, στην Ισπανία, στη Σουηδία και στην Ολλανδία. Τα πρώτα αποτελέσματα, σύμφωνα με την «Guardian», αναμένεται να δημοσιευτούν μέσα στον επόμενο χρόνο.
«Οταν κοιτάζεις τις μαγνητικές τομογραφίες ασθενών με μετάλλαξη GRN, τα μετωπιαία και κροταφικά τμήματα του εγκεφάλου τους απλά λιώνουν… Επομένως, η πρώιμη θεραπεία και η πρώιμη διάγνωση είναι αναγκαίες όπως και μια πιο οργανωμένη προσέγγιση της υγειονομικής περίθαλψης για την αντιμετώπισή της», αναφέρει στη βρετανική εφημερίδα ο David Cooper, ιατρικός διευθυντής της AviadoBio.
Η Ελλάδα ως δύναμη στην έρευνα
Προς το παρόν, η Ελλάδα δεν λαμβάνει μέρος στις συγκεκριμένες μελέτες. «Οχι όμως επειδή δεν υπάρχουν οι κατάλληλοι επιστήμονες για να τις τρέξουν, αλλά διότι ο αριθμός των ασθενών που θα συμμετέχει σ΄ αυτές τις μελέτες φάσης 1 είναι μικρός», διευκρινίζει στα «ΝΕΑ» η ομότιμη καθηγήτρια Νευρολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και πρόεδρος της Ομοσπονδίας Νόσου Αλτσχάιμερ και Συναφών Διαταραχών, Μάγδα Τσολάκη.
Η μη συμμετοχή της χώρας σε αυτές τις δοκιμές, ωστόσο, δεν αποτυπώνει συνολικά την ερευνητική δραστηριότητα στην Ελλάδα. «Αυτή την περίοδο στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες 39 χώρες, βρίσκονται σε εξέλιξη δύο πολύ μεγάλες μελέτες φάσης 3, οι οποίες χρησιμοποιούν τη σιμαγλουτίδη σε ασθενείς που πάσχουν από την πιο συχνή άνοια – την άνοια τύπου Αλτσχάιμερ. Στην πρώτη μελέτη συμμετέχουν 72 έλληνες ασθενείς που πάσχουν από τη νόσο χωρίς να υπάρχει μεγάλη αγγειακή βλάβη (Evoke μελέτη) και στη δεύτερη συμμετέχουν 50 έλληνες ασθενείς που πάσχουν από τη νόσο Αλτσχάιμερ και έχει διαπιστωθεί πως έχουν και αγγειακές αλλοιώσεις στη μαγνητική τομογραφία (Evoke+ μελέτη)».
Καθώς στις συγκεκριμένες έρευνες συμμετέχουν συνολικά επτά ελληνικά ερευνητικά κέντρα, οι αριθμοί αποτυπώνουν τον μεγάλο όγκο των δεδομένων που συλλέγουν αυτή την περίοδο οι ερευνητές: η πρώτη μελέτη περιλαμβάνει 1.855 εθελοντές και έχει εξετάσει 4.826 ασθενείς, ενώ στη δεύτερη λαμβάνουν μέρος 1.953 εθελοντές και έχουν εξεταστεί 5.158 ασθενείς.
Η καθηγήτρια αναφέρει ότι οι επιστήμονες περιμένουν πλέον τα πρώτα αποτελέσματα, τα οποία αναμένεται να δημοσιοποιηθούν τον ερχόμενο Οκτώβριο, αφού η μελέτη ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2021. «Η σιμαγλουτίδη χρησιμοποιείται ευρέως στον σακχαρώδη διαβήτη και στην παχυσαρκία, αλλά έχει και ιστορία έρευνας στη νόσο Αλτσχάιμερ διάρκειας τουλάχιστον 20 ετών. Σε μελέτες που έγιναν σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη η σιμαγλουτίδη ελάττωσε τον κίνδυνο της διάγνωσης της νόσου Αλτσχάιμερ κατά 40%-70% σε σχέση με άλλα αντιδιαβητικά φάρμακα. Ο κύριος μηχανισμός δράσης της είναι η επίδρασή της στις διαδικασίες της φλεγμονής και της λειτουργίας των αγγείων και ίσως μέσω αυτών των μηχανισμών να επιβραδύνεται η εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ»
Εφόσον αποδειχθούν οι θεραπευτικές δυνατότητες της σιμαγλουτίδης και σε αυτό το πεδίο, οι ασθενείς θα μπορούσαν να αποκτήσουν πρόσβαση στην πρώτη θεραπεία που λαμβάνεται από το στόμα, σε αντίθεση με τα ήδη εγκεκριμένα φάρμακα, τα οποία χορηγούνται ενδοφλέβια. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τη συγκρατημένη αισιοδοξία της επιστημονικής κοινότητας. Στη δύσκολη μάχη με τον χρόνο και τον αμείλικτο… ληστή του νου, τη νόσο Αλτσχάιμερ, η επιστήμη δείχνει αποφασισμένη να φτάσει πρώτη στον τερματισμό. Σε πρόσφατο δημοσίευμά του, το «Economist» επισημαίνει ότι το 2025 βρίσκονται σε εξέλιξη 182 κλινικές δοκιμές, αριθμός κατά 11% υψηλότερος από τον περσινό. Συνολικά αξιολογούνται 138 υποψήφια φάρμακα, ενώ 12 έχουν φτάσει στη φάση 3, το τελικό και καθοριστικό στάδιο, με την ολοκλήρωσή τους να αναμένεται μέσα στη χρονιά.
Η πρόοδος δεν έχει εξαλείψει την επιφυλακτικότητα των ερευνητών: η νόσος Αλτσχάιμερ εξακολουθεί να αποδεικνύεται ανθεκτική στις προσπάθειες αντιμετώπισής της και παραμένει ένα από τα πιο απαιτητικά πεδία έρευνας. Ενδεικτικά, από το 1995 μέχρι το 2021 ιδιωτικοί φορείς επένδυσαν 42,5 δισ. δολάρια, αλλά πάνω από 140 κλινικές δοκιμές δεν είχαν επιτυχία.
Πέρα από το πλήθος των νέων θεραπειών, ελπίδα δημιουργεί και η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται επιστημονικά η νόσος. Αντί να εστιάζουν σε μία μόνο αιτία, όπως γινόταν παλαιότερα με τις πρωτεΐνες β-αμυλοειδές και Τ, οι ερευνητές διερευνούν πλέον πολλούς παράγοντες που ενδέχεται να συνδέονται με την εμφάνιση και την εξέλιξή της. Στο επίκεντρο βρίσκονται η χρόνια φλεγμονή, η νευροεκφύλιση, οι αγγειακές διαταραχές και οι μεταβολικές δυσλειτουργίες, σε μια προσέγγιση που αναδεικνύει τη βαθύτερη κατανόηση της πολυπλοκότητας της άνοιας.
Παράλληλα, όπως σημειώνεται στο ίδιο δημοσίευμα, δύο φαρμακευτικές ουσίες με γνωστή χρήση και δοκιμασμένη δράση σε άλλες παθήσεις έχουν ξεχωρίσει ανάμεσα στις δεκάδες ερευνητικές προσπάθειες και προσελκύουν το ενδιαφέρον των επιστημόνων.
Η πιρομελατίνη (piromelatine) δρα στους υποδοχείς της μελατονίνης και της σεροτονίνης και φαίνεται να συμβάλλει καθοριστικά στη ρύθμιση του ύπνου. Οι επιστήμονες διερευνούν τώρα και μια πιθανώς ευρύτερη δράση της: το ενδεχόμενο να απομακρύνει τις τοξικές πρωτεΐνες που συγκεντρώνονται στον εγκέφαλο και ευθύνονται για την απώλεια μνήμης, βασικό χαρακτηριστικό της νόσου Αλτσχάιμερ.
Ένα ακόμη φάρμακο, που αρχικά προοριζόταν για εντελώς διαφορετική πάθηση, εξετάζεται πλέον ενεργά. Πρόκειται για το AR1001 (mirodenafil), το οποίο είχε αναπτυχθεί για την αντιμετώπιση της στυτικής δυσλειτουργίας και δοκιμάζεται τώρα για τις νευροπροστατευτικές του ιδιότητες. Φαίνεται ότι μπορεί να επηρεάζει θετικά τόσο την αιμάτωση του εγκεφάλου όσο και τη λειτουργία των νευρώνων.
Ίσως η απάντηση στη νόσο Αλτσχάιμερ να μη δοθεί τελικά από παλαιότερα σκευάσματα που είχαν σχεδιαστεί για άλλες ασθένειες, αλλά από την καινοτομία. Ενδεικτική είναι η αυξανόμενη στροφή των ερευνητικών ομάδων σε νέες κατευθύνσεις, με ιδιαίτερη έμφαση στη φλεγμονή του εγκεφάλου, η οποία φαίνεται να έχει καθοριστική συμμετοχή στην εξέλιξη της νόσου.
Στη νέα αυτή στρατηγική, κεντρικό ρόλο έχουν τα μικρογλοιακά κύτταρα. Σύμφωνα με την περιγραφή, αναλαμβάνουν ταυτόχρονα λειτουργίες πυροσβεστικής, αστυνομίας και υπηρεσίας καθαρισμού: αντιμετωπίζουν έκτακτες ανάγκες, συμβάλλουν στη διατήρηση της τάξης και απομακρύνουν τα κατάλοιπα που οδηγούν σε φλεγμονή και εκφυλισμό.
Μεταξύ των υπό ανάπτυξη επιλογών είναι νέα φάρμακα που δρουν στην πρωτεΐνη TREM2, η οποία εντοπίζεται στην επιφάνεια των μικρογλοιακών κυττάρων. Επιδίωξη είναι να ενδυναμωθεί η προστατευτική και «καθαριστική» λειτουργία τους, περιορίζοντας τη βλάβη στον νευρικό ιστό. Την ίδια στιγμή, εξετάζονται ως προς τις πιθανές νευροπροστατευτικές ιδιότητές τους και συνδυασμοί φαρμάκων που είχαν αρχικά σχεδιαστεί για παθήσεις όπως ο καρκίνος και ο HIV.
Πώς εφαρμόζεται η καινούργια θεραπευτική στρατηγική
Η πειραματική γονιδιακή αγωγή AVB-101, όπως είναι γνωστή στους ερευνητές, χορηγείται ενδοεγκεφαλικά από νευροχειρουργό με μια κάνουλα σε πάχος κλωστής. Για την επέμβαση απαιτούνται 90 λεπτά, ενώ γίνεται μαγνητική τομογραφία (MRI) πριν από αυτήν και κατά τον σχεδιασμό της.
Η παρέμβαση αποσκοπεί στην παροχή ενός λειτουργικού αντιγράφου του γονιδίου της προγρανουλίνης στον εγκέφαλο, ώστε να αποκατασταθεί η πρωτεΐνη στις περιοχές που έχουν προσβληθεί. Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, αν τα ευρήματα των μελετών το επιβεβαιώσουν, η θεραπεία θα μπορούσε να χορηγείται μία φορά.
Παράλληλα προχωρούν άλλες δύο γονιδιακές θεραπείες, μία στις ΗΠΑ και μία στη Δανία. Η πρώτη εισάγεται κατευθείαν στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό. Η δεύτερη είναι κάψουλα για λήψη από το στόμα, σχεδιασμένη να στοχεύει το γονίδιο GRN· δοκιμάζεται ήδη σε ένα από τα κορυφαία πανεπιστημιακά νοσοκομεία του University College του Λονδίνου.
Premium έκδοση της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ
*Της Μάρθας Καϊτανίδη
Με λίγα λόγια
- Το κείμενο παρουσιάζει νέες γονιδιακές θεραπείες για τη μετωποκροταφική άνοια (FTD), ανάμεσά τους την AVB-101, την οποία αναπτύσσουν η AviadoBio και η Astellas.
- Οι προσπάθειες για την ανάπτυξη αγωγών εντάθηκαν μετά την ανακοίνωση της ασθένειας του Μπρους Γουίλις, ενώ κλινικές μελέτες διεξάγονται σε πολλές χώρες.
- Καθώς η άνοια αφορά κυρίως ανθρώπους 45-65 ετών, αλλά και νεότερους, η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία έχουν ιδιαίτερη σημασία.
- Παράλληλα μελετώνται διαφορετικές προσεγγίσεις, μεταξύ των οποίων η σιμαγλουτίδη, η οποία εμφανίζει ενδείξεις ότι μπορεί να καθυστερεί την εξέλιξη της νόσου.
- Η έρευνα εξετάζει πλέον περισσότερους παράγοντες που σχετίζονται με την άνοια, όπως η φλεγμονή και οι αγγειακές διαταραχές, και περιλαμβάνει την ανάπτυξη νέων φαρμακευτικών ουσιών.
- Η γονιδιακή αγωγή AVB-101 έχει ως στόχο την αποκατάσταση της προγρανουλίνης στον εγκέφαλο και δημιουργεί προσδοκίες για πιθανή εφάπαξ θεραπεία.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/to-mellon-tis-therapeias-toy-altschaimer-epanastatikes-anakalypseis-kai-protoporiakes-ereynes/13554
