Ο υπερέλεγχος συνδέεται με χαρακτηριστικά και αιτίες όπως το άγχος και η τελειομανία. Οι άνθρωποι που ελέγχουν υπερβολικά συχνά δεν εμπιστεύονται εύκολα τους άλλους, θέτουν πολύ υψηλά πρότυπα τόσο για τους ίδιους όσο και για τους γύρω τους και συνήθως αποφεύγουν τις αλλαγές.
Προσωπικά βιώματα και φόβοι μπορεί να τροφοδοτούν την επιθυμία να ελέγχουμε τα πάντα. Υπάρχουν, ωστόσο, τρόποι να απομακρυνθούμε από αυτές τις συμπεριφορές: η αποδοχή, η μεγαλύτερη ευελιξία και η προσήλωση στο παρόν μπορούν να βοηθήσουν στην αναζήτηση εσωτερικής γαλήνης.
Μας απασχολούν υπερβολικά ακόμη και οι πιο μικρές λεπτομέρειες, θεωρούμε πως υπάρχει ένας και μοναδικός σωστός τρόπος για να γίνουν τα πράγματα και κρίνουμε τους άλλους. Αποφεύγουμε τις αλλαγές και τις εκπλήξεις, θέτουμε πολύ υψηλά πρότυπα και δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε τους ανθρώπους γύρω μας.
Αυτές είναι ορισμένες μόνο ενδείξεις ότι έχουμε την τάση να ελέγχουμε υπερβολικά. Όταν, μάλιστα, τα πράγματα δεν γίνονται σύμφωνα με τον σχεδιασμό μας, μπορεί να αισθανθούμε στρες, εξάντληση και θυμό. Κάποιοι εστιάζουν στον έλεγχο του εαυτού τους, άλλοι προσπαθούν να ελέγχουν ανθρώπους και συνθήκες, ενώ ορισμένοι θέλουν να έχουν τον έλεγχο σε όλα.
Υπερέλεγχος: τα σημάδια που τον αποκαλύπτουν
Οι παρακάτω συμπεριφορές μπορούν να μας δείξουν αν αφιερώνουμε υπερβολικό χρόνο, ψυχική ενέργεια και σωματική προσπάθεια σε πράγματα που δεν βρίσκονται στον έλεγχό μας:
Δεν λειτουργούμε καλά μέσα σε ομάδα. Η συμμετοχή σε μια ομάδα προϋποθέτει ότι αφήνουμε μέρος του ελέγχου στους άλλους. Δεν έχουμε την ευθύνη για κάθε πτυχή όσων συμβαίνουν, αλλά συμβάλλουμε μόνο σε ένα μέρος του τελικού αποτελέσματος. Έτσι, πολλοί άνθρωποι με τάση για υπερέλεγχο διαλέγουν την ατομική εργασία αντί της συνεργασίας.
Θεωρούμε ότι η επιτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από εμάς. Πιστεύουμε πως, αν καταβάλουμε αρκετή προσπάθεια και διαθέτουμε τις κατάλληλες δεξιότητες, μπορούμε να πετύχουμε τα πάντα, χωρίς να υπολογίζουμε τη συγκυρία ή την τύχη. Γι’ αυτό κρίνουμε πολύ αυστηρά τον εαυτό μας όταν η έκβαση διαφέρει από όσα είχαμε σχεδιάσει ή φανταστεί.
Αφιερώνουμε πολύ χρόνο για να κάνουμε τους άλλους να αλλάξουν. Επειδή πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε τι είναι καλύτερο για όλους, προσπαθούμε να κατευθύνουμε τους άλλους προς τις επιλογές που εμείς θεωρούμε σωστές. Μπορεί να υιοθετήσουμε διδακτικό ή επιθετικό ύφος, ή να καταφύγουμε σε παρασκηνιακούς χειρισμούς.
Μας είναι δύσκολο να δημιουργήσουμε ουσιαστικές σχέσεις. Η προσπάθεια να έχουμε τον έλεγχο σε όλα μπορεί να απομακρύνει τους ανθρώπους από κοντά μας. Οι υπερβολικές απαιτήσεις και οι συμβουλές που δεν ζητήθηκαν βλάπτουν τις προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις μας.
Καταναλώνουμε πολλή ενέργεια για να προλάβουμε αρνητικές εξελίξεις. Αντί να ετοιμαζόμαστε για μια δύσκολη κατάσταση, προσπαθούμε να την εμποδίσουμε, ακόμη κι όταν κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό. Ξοδεύουμε χρόνο και κόπο με την ελπίδα ότι δεν θα συμβεί κάτι κακό, επειδή δεν είμαστε βέβαιοι πως θα μπορέσουμε να το αντιμετωπίσουμε.
Δεν μοιράζουμε τις αρμοδιότητες. Προτιμάμε να αναλαμβάνουμε μόνοι μας κάθε εργασία και αποφεύγουμε να αναθέτουμε καθήκοντα. Είμαστε πεπεισμένοι ότι θα χάσουμε περισσότερο χρόνο διορθώνοντας τα λάθη των άλλων. Ακόμη κι όταν τελικά αναθέσουμε κάτι, παρακολουθούμε στενά κάθε στάδιο και θέλουμε να έχουμε την ευθύνη της επιμέλειας.
Δυσκολευόμαστε να δείξουμε συμπόνια σε όσους σφάλλουν. Αν θεωρούμε πως η επιτυχία οφείλεται μόνο στην προσπάθεια και στο ταλέντο, είναι πιθανό να μην κατανοούμε όσους αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Περιμένουμε από όλους να πετυχαίνουν, όποιες κι αν είναι οι συνθήκες, και ερμηνεύουμε τα λάθη ως ένδειξη τεμπελιάς ή περιορισμένων ικανοτήτων και ευφυΐας.
Οι αιτίες πίσω από τον υπερέλεγχο
Συχνά, οι ελεγκτικές συμπεριφορές έχουν αφετηρία το άγχος και τον φόβο. Όταν νιώθουμε ότι χάνουμε τον έλεγχο, η προσπάθεια να αποκαταστήσουμε την τάξη μπορεί να μας κάνει να αισθανθούμε μεγαλύτερη ασφάλεια, ευτυχία ή ικανοποίηση. Ρόλο μπορεί να παίξει και το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώσαμε, όπως μια οικογένεια χωρίς σταθερότητα και σαφή όρια. Παράλληλα, ο έλεγχος συνδέεται στενά με την τελειομανία. Οι τελειομανείς επιζητούν την προβλεψιμότητα και αποφεύγουν τα ρίσκα· θέλουν να είναι σίγουροι ότι θα τα καταφέρουν πριν δοκιμάσουν κάτι και συχνά είναι άκαμπτοι και αγχώδεις, με αυστηρές απαιτήσεις και επικριτική στάση απέναντι στον εαυτό τους και στους άλλους.
Πώς να χαλαρώσουμε τον έλεγχο, έστω και λίγο
Το να εστιάσουμε σε όσα μπορούμε να επηρεάσουμε και να αφήσουμε τις υπόλοιπες συνθήκες στην άκρη μπορεί να μας ωφελήσει, όπως και το να μάθουμε να διαχειριζόμαστε καλύτερα τα συναισθήματά μας. Χρειάζεται να πιστέψουμε ότι μπορούμε να αντέξουμε και να αντιμετωπίσουμε τη δυσφορία. Οι συμπεριφορές ελέγχου συχνά έχουν ως κινητήρια δύναμη τον φόβο· γι’ αυτό είναι χρήσιμο να εντοπίσουμε τι μας φοβίζει και να εξετάσουμε αν οι ανησυχίες μας βασίζονται στην πραγματικότητα και πόσο πιθανό είναι να συμβεί αυτό που φοβόμαστε. Πολλές φορές υπερεκτιμούμε τόσο τη σοβαρότητα ενός πιθανού αποτελέσματος όσο και την πιθανότητα να προκύψει.
Αναπόφευκτα, θα αντιμετωπίσουμε και δυσκολίες που δεν περνούν από το χέρι μας να αποτρέψουμε. Τότε χρειάζεται να καλλιεργήσουμε την αποδοχή και να αναγνωρίσουμε πως μπορούμε να ελέγχουμε μόνο τις δικές μας πράξεις. Έτσι μπορούμε να περιορίσουμε το άγχος και το βάρος της ευθύνης να διασφαλίζουμε ότι τα πάντα και όλοι θα έχουν τέλεια έκβαση. Παράλληλα, είναι σημαντικό να γίνουμε πιο ευέλικτοι και να αντιληφθούμε πως η δική μας προσέγγιση δεν αποτελεί ούτε τη μοναδική ούτε κατ’ ανάγκην την καλύτερη λύση. Μπορεί επίσης να μας ωφελήσει να στρέφουμε την προσοχή μας σε όσα συμβαίνουν τώρα, αντί να μένουμε στο παρελθόν ή να ανησυχούμε για το μέλλον. Ο διαλογισμός, μαζί με την τακτική υπενθύμιση ότι ο υπερβολικός έλεγχος δεν φέρνει αποτελέσματα, μπορεί να μας βοηθήσει να ξεφύγουμε από τέτοιες συμπεριφορές.
Τι είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε
Κάποια πράγματα θα παραμένουν πάντοτε πέρα από τις δυνατότητές μας να τα ελέγξουμε. Ακόμη και η μεγαλύτερη προσπάθεια δεν μας επιτρέπει να έχουμε απόλυτο έλεγχο του εξωτερικού περιβάλλοντος. Επιπλέον, δεν έχουμε τη δυνατότητα να προβλέπουμε όσα θα συμβούν στο μέλλον, ακόμη κι αν «σκεφτόμαστε και σχεδιάζουμε μπροστά». Όλοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες και προβλήματα, τα οποία συνήθως δεν μπορούν να επηρεάσουν καθόλου. Μπορούμε, ωστόσο, με συστηματική προσπάθεια να πάρουμε ξανά τον έλεγχο του εαυτού μας και να φτάσουμε στην εσωτερική γαλήνη που αναζητούσαμε επιχειρώντας να ελέγξουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας. Δεν είναι οι μόνες δυνατότητες το να έχουμε κάτι «υπό έλεγχο» ή να βρίσκεται «εκτός ελέγχου». Όταν δεν επιτηρούμε τους άλλους, μπορούμε να τους δείξουμε εμπιστοσύνη και να θεωρήσουμε ότι είναι ικανοί να επιλέξουν σωστά· αν δεν είναι, αυτό δεν σημαίνει πως αποτελεί δικό μας πρόβλημα προς επίλυση.
*Ευχαριστούμε για τη συνεργασία τη δρα Ναταλία Κουτρούλη, ψυχολόγο με εκπαίδευση στη Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία και τη Συμβουλευτική
Με λίγα λόγια
- Το κείμενο εξετάζει τον υπερέλεγχο, ο οποίος συχνά συνδέεται με το άγχος και την τελειομανία, ενώ μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία και τις σχέσεις.
- Όσοι έχουν έντονη ανάγκη ελέγχου δυσκολεύονται να δείξουν εμπιστοσύνη, θέτουν υψηλές προσδοκίες και συχνά αντιστέκονται στις αλλαγές, με αποτέλεσμα να βιώνουν άγχος και κόπωση.
- Η αποδοχή, η ανάπτυξη ευελιξίας και η προσοχή στο παρόν είναι μεταξύ των τρόπων που προτείνονται για να περιοριστεί ο υπερέλεγχος.
- Προσωπικά βιώματα και φόβοι μπορεί να ενισχύσουν την ανάγκη ελέγχου, οδηγώντας σε σπατάλη ενέργειας για όσα δεν είναι δυνατό να ελεγχθούν.
- Ο διαλογισμός και η αποδοχή πως δεν μπορούμε να ελέγξουμε το περιβάλλον μας αποτελούν σημαντικά βήματα προς την εσωτερική γαλήνη.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/yperelegchos-pos-na-apeleytherothoyme-epiteloys/15632
