Η νευροπλαστικότητα περιγράφει την ικανότητα του εγκεφάλου να μεταβάλλει τη δομή και τη λειτουργία του σε όλη τη ζωή, ανάλογα με τις εμπειρίες και την εκπαίδευση. Παρότι παλαιότερα οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι ο ενήλικος εγκέφαλος παραμένει σταθερός, οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν πως οι αλλαγές χρειάζονται χρόνο, προσπάθεια και επανάληψη.
Δραστηριότητες όπως η μάθηση και η σωματική άσκηση μπορούν να ενισχύσουν τη νευροπλαστικότητα, ενώ το χρόνιο άγχος ενδέχεται να την επηρεάσει αρνητικά. Ο εγκέφαλος είναι ένα ζωντανό σύστημα, το οποίο διαμορφώνεται προς θετική ή αρνητική κατεύθυνση, με την αλλαγή να προϋποθέτει υπομονή και επιμονή.
Των Laura Elin Pigott και Siobhan Mclernon, The Conversation.
Για το μεγαλύτερο διάστημα του 20ού αιώνα επικρατούσε μεταξύ των επιστημόνων η άποψη πως ο ενήλικος ανθρώπινος εγκέφαλος ήταν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητος. Κατά τη συγκεκριμένη θεώρηση, η ανάπτυξή του ολοκληρωνόταν στην παιδική ηλικία, η μορφή του σταθεροποιούνταν στην πρώιμη ενήλικη ζωή και έκτοτε δεν δεχόταν σημαντικές αλλαγές.
Η νευροεπιστήμη θεωρεί σήμερα βασική αρχή τη νευροπλαστικότητα, δηλαδή τη δυνατότητα του εγκεφάλου να τροποποιεί τη δομή και τη λειτουργία του ανταποκρινόμενος στις εμπειρίες. Ο εγκέφαλος μεταβάλλεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής, αλλά οι αλλαγές δεν είναι ούτε απεριόριστες ούτε άμεσες και αβίαστες.
Η νευροπλαστικότητα περιγράφει έναν εγκέφαλο που ανταποκρίνεται στην εμπειρία και διαμορφώνεται με την πάροδο του χρόνου και την προσπάθεια. Δεν πρόκειται ούτε για ένα άκαμπτο σύστημα ούτε για κάτι που μπορεί να αλλάξει χωρίς όρια.
Η ιδέα της νευροπλαστικότητας άρχισε να διαμορφώνεται στα μέσα του 20ού αιώνα. Το 1949, ο ψυχολόγος Donald Hebb διατύπωσε την πρόταση ότι, όταν οι νευρώνες —τα κύτταρα του εγκεφάλου— ενεργοποιούνται ξανά και ξανά μαζί, οι μεταξύ τους συνδέσεις ενισχύονται.
Η αρχή αυτή ονομάστηκε «Hebbian learning» και αρχικά θεωρήθηκε ότι σχετιζόταν κυρίως με την ανάπτυξη στην παιδική ηλικία, καθώς οι εγκέφαλοι των ενηλίκων εκλαμβάνονταν ως σχετικά σταθεροί. Αργότερα, όμως, έρευνες κατέδειξαν ότι και ο ενήλικος εγκέφαλος αναδιοργανώνεται μετά από μάθηση, μεταβολές στα αισθητηριακά ερεθίσματα ή τραυματισμό.
Οι αλλαγές στη νευροπλαστικότητα αφορούν τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν τα ήδη υπάρχοντα εγκεφαλικά κύτταρα. Όταν αποκτάται μια νέα δεξιότητα, ορισμένες συνάψεις ενδυναμώνονται και λειτουργούν πιο αποτελεσματικά, ενώ τα νευρωνικά δίκτυα οργανώνονται καλύτερα και ενισχύεται η επικοινωνία ανάμεσα στις σχετικές εγκεφαλικές περιοχές. Σε κυτταρικό επίπεδο μεταβάλλονται η δομή των συνάψεων, η απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών και η ευαισθησία των υποδοχέων τους. Σε ορισμένες περιοχές, όπως ο ιππόκαμπος, παρατηρείται περιορισμένη νευρογένεση, δηλαδή παραγωγή νέων νευρώνων, η οποία επηρεάζεται από το στρες, τον ύπνο και τη σωματική δραστηριότητα.
Η εμπειρία καθορίζει τη νευροπλαστικότητα: πιο αξιόπιστες αλλαγές στον εγκέφαλο προκύπτουν από δραστηριότητες με νόημα, που επαναλαμβάνονται και απαιτούν συγκέντρωση, προσπάθεια και ανατροφοδότηση. Η επαναλαμβανόμενη πρόκληση, ο ύπνος και η φυσική άσκηση συμβάλλουν στην ενίσχυσή της, σε αντίθεση με το χρόνιο στρες, που την υπονομεύει.
Η πλαστικότητα δεν οδηγεί πάντοτε σε θετικές αλλαγές: ο εγκέφαλος μαθαίνει από κάθε εμπειρία, ωφέλιμη ή επιβλαβή. Έτσι, ο χρόνιος πόνος, το άγχος και ο εθισμός μπορεί να ενισχύονται από μόνα τους. Από την άλλη, η αξιοποίηση της πλαστικότητας με θετικό τρόπο μπορεί να στηρίξει την αποκατάσταση, όπως στη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία ή στην αποκατάσταση έπειτα από εγκεφαλικό.
Εσφαλμένες είναι οι αντιλήψεις ότι η νευροπλαστικότητα φέρνει άμεσες ή απεριόριστες μεταβολές ή ότι παύει μετά την παιδική ηλικία. Για να επέλθουν πραγματικές αλλαγές απαιτούνται επανάληψη, επίμονη προσπάθεια και χρόνος. Η εκμάθηση γλωσσών, η άσκηση, η μουσική και η σύνθετη κοινωνική αλληλεπίδραση αποδεικνύονται πιο αποτελεσματικές δραστηριότητες από τις εφαρμογές «brain training».
Τα ευρήματα της νευροεπιστήμης επιβεβαιώνουν ότι ο εγκέφαλος διατηρεί την ικανότητα αλλαγής σε όλη τη ζωή, με τις μεταβολές να είναι σταδιακές και επιλεκτικές. Πριν από έναν αιώνα, ο Santiago Ramón y Cajal έγραψε ότι ο καθένας μπορεί να γίνει γλύπτης του δικού του εγκεφάλου· σήμερα, η επιστήμη δείχνει πως το έργο αυτό δεν ολοκληρώνεται ποτέ και απαιτεί υπομονή, προσπάθεια και επιμονή.
Συνοπτικά
- Με τον όρο νευροπλαστικότητα περιγράφεται η δυνατότητα του εγκεφάλου να μεταβάλλει τη δομή και τη λειτουργία του σε όλη τη ζωή, ως απόκριση στις εμπειρίες και την εκπαίδευση.
- Οι νεότερες μελέτες ανατρέπουν παλαιότερες αντιλήψεις και δείχνουν ότι ο ενήλικος εγκέφαλος μπορεί να αναδιοργανώνεται μέσα από τη μάθηση και τις εμπειρίες.
- Η άσκηση και η μάθηση αποτελούν δραστηριότητες που ενισχύουν τη νευροπλαστικότητα, ενώ το χρόνιο άγχος ενδέχεται να έχει αρνητική επίδραση.
- Κάθε εμπειρία, ευχάριστη ή δυσάρεστη, αποτελεί υλικό μάθησης για τον εγκέφαλο και μπορεί να συμβάλει σε καταστάσεις που αυτοενισχύονται, όπως ο χρόνιος πόνος και ο εθισμός.
- Για να αλλάξει ο εγκέφαλος, χρειάζονται χρόνος, επαναλήψεις και επιμονή. Η εκμάθηση μιας γλώσσας ή η μουσική αποδίδουν περισσότερο από τις εφαρμογές «brain training».
- Η νευροπλαστικότητα συνεχίζεται διαρκώς· η βελτίωση και η αποκατάσταση προϋποθέτουν υπομονή και σταθερή προσπάθεια.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/i-neyroplastikotita-toy-egkefaloy-diamorfonetai-apo-tis-empeiries-zois/18196
