Διαταραχή πανικού και αγοραφοβία: Όταν ο φόβος αρχίζει να περιορίζει τη ζωή

Μια κρίση πανικού μπορεί να διαρκέσει λίγα λεπτά. Η αγοραφοβία που μπορεί να εμφανιστεί αργότερα, ωστόσο, είναι δυνατόν να περιορίσει τη ζωή ενός ανθρώπου για χρόνια. Πώς φτάνει κάποιος να φοβάται να βγει ακόμη και από το σπίτι, να στηρίζεται στους οικείους του και να βλέπει σταδιακά την αυτονομία του να χάνεται; Υπάρχει δυνατότητα να αναστραφεί αυτή η εξέλιξη;

Δρ. Παλικρούσης Λ. Θωμάς
Ψυχολόγος / Γνωστικός Συμπεριφορικός Ψυχοθεραπευτής, MSc

Η Αντιγόνη, 38 ετών, αποφάσισε πριν από δύο χρόνια να πάει με λεωφορείο στο χωριό των γονιών της, λίγες ημέρες πριν από τα Χριστούγεννα. Ήθελε να ξεκουραστεί έπειτα από μια ιδιαίτερα απαιτητική περίοδο στη δουλειά. Καθώς το λεωφορείο ήταν γεμάτο λόγω των γιορτών, λίγο μετά την αναχώρηση ένιωσε δυσφορία εξαιτίας του συνωστισμού.

Όταν αντιλήφθηκε πως η αναπνοή της είχε μεταβληθεί, ανησύχησε ότι δεν μπορούσε να αναπνεύσει. Ένιωσε την καρδιά της να χτυπά έντονα και ζαλίστηκε, ενώ αναρωτήθηκε: «Κι αν πάθω κάτι εδώ μέσα; Πώς θα με βοηθήσουν;». Ο φόβος της εξελίχθηκε σε κρίση πανικού και ζήτησε από τον οδηγό να κάνει στάση.

Οι εξετάσεις που έγιναν στη συνέχεια δεν έδειξαν οργανική αιτία για το επεισόδιο. Παρ’ όλα αυτά, το συγκεκριμένο ταξίδι επηρέασε καθοριστικά τη ζωή της. Στην αρχή απέφευγε τα λεωφορεία, στη συνέχεια τα καταστήματα και τις ουρές, ώσπου αργότερα άρχισε να φοβάται και τις μετακινήσεις με αυτοκίνητο.

Πλέον δεν εργάζεται και δυσκολεύεται να μένει μόνη, ακόμη και μέσα στο σπίτι. Ο σύζυγός της είναι πωλητής και χρησιμοποιεί φορτηγό διανομής (ex-van), ενώ εκείνη τον ακολουθεί καθημερινά στις επαγγελματικές του διαδρομές και περνά σχεδόν όλη την ημέρα στη θέση του συνοδηγού. Η παρουσία της κάνει δυσκολότερη τη δουλειά του, ενώ η πεθερά της έχει αναλάβει μεγάλο μέρος της φροντίδας του παιδιού τους.

Η Αντιγόνη διαπιστώνει ότι η οικογένειά της έχει οργανώσει ολόκληρη την καθημερινότητά της γύρω από τους φόβους της. Ενώ παλαιότερα ταξίδευε για να ξεκουραστεί, τώρα περνά τις ημέρες της σε διαδρομές που δεν έχει επιλέξει, προκειμένου να αποφύγει να μείνει μόνη.

Η περίπτωση της Αντιγόνης αποτυπώνει μια πραγματική κλινική εικόνα. Μια κρίση πανικού φτάνει συνήθως στην κορύφωσή της μέσα σε λίγα λεπτά, όμως μπορεί να παραμείνει η συνεχής αγωνία για το ενδεχόμενο να επαναληφθεί. Αν κάποιος αρχίσει να αποφεύγει περιστάσεις όπου πιστεύει ότι δεν θα μπορέσει να φύγει ή να βρει βοήθεια, οι περιορισμοί μπορεί να ξεπεράσουν κατά πολύ τις ίδιες τις κρίσεις.

Η αγοραφοβία συνυπάρχει συχνά με τη Διαταραχή Πανικού, χωρίς να αποτελεί την ίδια διάγνωση. Η διάκριση είναι σημαντική, καθώς μπορεί να στερήσει από τον άνθρωπο τόσο δραστηριότητες που τον ευχαριστούν όσο και τη δυνατότητα να καλύπτει βασικές ανάγκες της καθημερινής ζωής.

Διαταραχή Πανικού και Αγοραφοβία: Διαφορετικές διαγνώσεις με συχνή συνύπαρξη

Η ονομασία αγοραφοβία έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική αγορά και στον φόβο. Παρά το όνομά της, όμως, δεν αφορά μόνο τον φόβο της αγοράς ή των ανοιχτών χώρων. Κάποιος μπορεί εξίσου να νιώσει παγιδευμένος σε ασανσέρ, σε λεωφορείο με πολύ κόσμο ή στο μέσο μιας γέφυρας. Η πηγή του φόβου δεν είναι αναγκαστικά ο χώρος, αλλά η ανησυχία ότι, αν συμβεί κάτι δυσάρεστο, δεν θα μπορέσει να απομακρυνθεί ή να βρει βοήθεια.

Με βάση την πέμπτη έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5) της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, η αγοραφοβία χαρακτηρίζεται από έντονο φόβο ή άγχος σε τουλάχιστον δύο από πέντε ομάδες περιστάσεων: (1) τη χρήση μέσων μαζικής μεταφοράς, (2) την παρουσία σε ανοιχτούς χώρους, (3) την παραμονή σε κλειστούς χώρους, (4) την αναμονή σε ουρά ή την παρουσία σε πλήθος και (5) την έξοδο από το σπίτι χωρίς κάποιον συνοδό.

Ο φόβος είναι δυσανάλογος σε σχέση με τον πραγματικό κίνδυνο, συνήθως διαρκεί τουλάχιστον έξι μήνες και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή δυσκολία στη λειτουργικότητα.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα κάποιον που ανησυχεί ότι θα λιποθυμήσει μέσα σε κατάστημα ή ότι θα χάσει τον έλεγχο του εντέρου του περιμένοντας σε ουρά. Δεν είναι απαραίτητο να έχει βιώσει κρίση πανικού στο συγκεκριμένο σημείο. Μπορεί να αρκεί η πεποίθηση ότι, αν παρουσιαστούν τέτοια συμπτώματα, θα είναι αβοήθητος ή θα εκτεθεί μπροστά σε άλλους. Με αυτόν τον τρόπο, ακόμη και μια δραστηριότητα της καθημερινότητας μπορεί να εκληφθεί ως απειλητική.

Η σύνδεση της αγοραφοβίας με τη Διαταραχή Πανικού αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης εδώ και δεκαετίες. Στις παλαιότερες θεραπευτικές προσεγγίσεις, οι κρίσεις πανικού θεωρούνταν δευτερογενείς εκδηλώσεις της αγοραφοβίας. Αργότερα, άλλες θεωρίες τόνισαν περισσότερο ότι ο πανικός ενδέχεται να συμβάλλει στην εμφάνιση της αποφυγής. Το 1978, οι Goldstein & Chambless είχαν ήδη διατυπώσει την έννοια του «φόβου του φόβου»: το άτομο αρχίζει να φοβάται τις ίδιες τις έντονες σωματικές και ψυχικές αισθήσεις του άγχους.

Άλλαξε, επίσης, ο τρόπος με τον οποίο ταξινομούνται διαγνωστικά οι δύο διαταραχές. Στο DSM-IV, η Διαταραχή Πανικού μπορούσε να διαγνωστεί είτε με αγοραφοβία είτε χωρίς αυτήν. Από το DSM-5, το οποίο εκδόθηκε το 2013, αναγνωρίζονται ως ξεχωριστές διαγνώσεις.

Το 2019 δημοσιεύθηκε στο Depression and Anxiety διεθνής έρευνα της Annelieke Roest και των συνεργατών της, από το Πανεπιστήμιο του Groningen στην Ολλανδία και άλλα ερευνητικά ιδρύματα. Η ανάλυση βασίστηκε σε δεδομένα 136.357 ενηλίκων από 27 χώρες.

Κατά τους ερευνητές, αγοραφοβία εμφανίζει κάποια στιγμή στη ζωή του το 1,5% του πληθυσμού. Από όσους είχαν Διαταραχή Πανικού, μόλις το 18,2% πληρούσε παράλληλα τα κριτήρια για αγοραφοβία σύμφωνα με το DSM-5. Τα στοιχεία δείχνουν ότι, παρότι οι δύο διαταραχές συνδέονται στενά, δεν είναι ίδιες.

Πώς η αποφυγή λόγω φόβου περιορίζει σταδιακά τη ζωή

Η απομάκρυνση από έναν υπαρκτό κίνδυνο είναι μια φυσιολογική αντίδραση που προστατεύει τον άνθρωπο. Αν, όμως, η απειλή εκτιμάται ως μεγαλύτερη από όσο είναι, η αποφυγή μπορεί να οδηγήσει σε έναν διαφορετικό κύκλο: το άτομο φεύγει από την κατάσταση και νιώθει ανακούφιση, με αποτέλεσμα να πιστεύει σταδιακά πως η απομάκρυνση ήταν αυτή που το έσωσε. Έτσι, μια στρατηγική που μοιάζει να βοηθά άμεσα ενδέχεται μακροπρόθεσμα να διατηρεί τη δυσκολία.

Αυτό έκανε και η Αντιγόνη. Ύστερα από την πρώτη κρίση πανικού, σταμάτησε να ταξιδεύει με λεωφορείο. Όταν προέκυψε η ανάγκη να πάει στους γονείς της, ζήτησε από τον σύζυγό της να την οδηγήσει. Η επιλογή αυτή την έκανε να αισθανθεί πιο ασφαλής και της φάνηκε πως είχε βρει λύση.

Η συμπεριφορική ψυχολογία περιγράφει αυτόν τον μηχανισμό ως αρνητική ενίσχυση. Καθώς η αποφυγή περιορίζει προσωρινά το άγχος, αυξάνεται η πιθανότητα το άτομο να καταφύγει ξανά σε αυτήν. Ταυτόχρονα, δεν έχει την ευκαιρία να διαπιστώσει ότι μπορεί να διαχειριστεί την κατάσταση χωρίς να συμβεί η καταστροφή που περιμένει.

Σταδιακά, το πεδίο των αποφυγών ενδέχεται να διευρυνθεί: αρχικά από το λεωφορείο στο αυτοκίνητο, έπειτα από ένα γεμάτο κατάστημα σε όλους τους δημόσιους χώρους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέχρι και σε μια μικρή έξοδο από το σπίτι. Η προσωπική ζώνη ασφάλειας του ανθρώπου περιορίζεται, μερικές φορές όλο και περισσότερο.

Ένα οικείο πρόσωπο μπορεί συχνά να κάνει κάποιον να νιώσει πιο ήρεμος. Αν, όμως, η παρουσία του θεωρείται αναγκαία για κάθε μετακίνηση, ίσως ενισχύεται η αντίληψη ότι το άτομο δεν μπορεί να τα καταφέρει χωρίς βοήθεια.

Η πορεία αυτή δεν είναι δεδομένη. Στην εμφάνιση των κρίσεων πανικού και της αγοραφοβίας συμμετέχουν βιολογικοί, ψυχολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Το έντονο στρες μπορεί να αυξήσει την ευαλωτότητα, αλλά δεν αρκεί από μόνο του για να εξηγήσει την κατάσταση. Επιπλέον, οι λόγοι που συνέβαλαν στην πρώτη κρίση ενδέχεται να διαφέρουν από εκείνους που διατηρούν τις αποφυγές.

Αγοραφοβία: Πώς συρρικνώνεται η καθημερινότητα

Δεν είναι το ίδιο να φοβάται κάποιος ένα ταξίδι και να μην μπορεί να βγει από το σπίτι για να προμηθευτεί τρόφιμα. Υπάρχει, επίσης, διαφορά ανάμεσα στο να μην πηγαίνει σε συναυλίες και στο να μην μπορεί να πάει μόνος του σε ένα σούπερ μάρκετ. Ακόμη πιο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα στην περιστασιακή αναζήτηση βοήθειας και στην εξάρτηση από άλλους για σχεδόν όλες τις καθημερινές ανάγκες.

Σε βαριές περιπτώσεις, η αγοραφοβία —ιδίως όταν συνυπάρχει με διαταραχή πανικού— μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική δυσλειτουργία, ακόμη και σε επίπεδο αναπηρίας. Παρότι κάποιος έχει τη σωματική δυνατότητα να εργαστεί, να μετακινηθεί ή να φροντίσει την οικογένειά του, ο φόβος μπορεί να τον εμποδίζει να κάνει αυτά τα πράγματα. Η απώλεια της δουλειάς και η κοινωνική απομόνωση ενδέχεται, παράλληλα, να επιβαρύνουν περαιτέρω την ψυχική του υγεία.

Οι επιπτώσεις αγγίζουν συχνά και την οικογένεια. Τα μέλη της αναλαμβάνουν περισσότερες υποχρεώσεις, αφήνουν στην άκρη δικές τους δραστηριότητες και οργανώνουν την καθημερινότητά τους με βάση τις ανάγκες του ανθρώπου που δυσκολεύεται. Εκείνος μπορεί να αντιλαμβάνεται πόσο εξαρτάται από τους οικείους του και να νιώθει ενοχές ή ότι επιβαρύνει τους αγαπημένους του. Μαζί με την αυτονομία, συχνά κλονίζεται και η αίσθηση πως έχει τη δυνατότητα να προσφέρει στους άλλους.

Η Αντιγόνη ζει αυτή την κατάσταση από μέρα σε μέρα. Ο σύζυγός της προσπαθεί να φέρει εις πέρας τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις έχοντάς την συνεχώς στο πλευρό του, ενώ σημαντικό μέρος της φροντίδας του παιδιού έχει αναλάβει η πεθερά της. Όταν επιστρέφει το βράδυ, είναι εξαντλημένη από μια ολόκληρη ημέρα μετακινήσεων, χωρίς να έχει πάει κάπου για τον εαυτό της.

Ίσως αυτή να είναι η πιο οδυνηρή όψη της αγοραφοβίας: κάποιος να επιθυμεί μια ανεξάρτητη ζωή και να έχει όλες τις σωματικές δυνατότητες να την κατακτήσει, αλλά να μην μπορεί εξαιτίας του φόβου να απομακρυνθεί ούτε λίγα μέτρα από το πρόσωπο που νιώθει πως τον προστατεύει.

Αποτελεσματικές θεραπευτικές επιλογές για την αγοραφοβία

Ακόμη και μετά από χρόνια περιορισμών, η αγοραφοβία μπορεί να αντιμετωπιστεί. Μία από τις καλύτερα τεκμηριωμένες θεραπευτικές μεθόδους είναι η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), στην οποία σημαντική θέση έχει η σταδιακή έκθεση, με στόχο να περιοριστεί η αποφυγή.

Δεν αρκεί, ωστόσο, να παροτρύνει η θεραπεία κάποιον να αντιμετωπίσει τους φόβους του. Στόχος είναι, μεταξύ άλλων, να ανακαλύψει ότι μπορεί να αντεπεξέλθει σε συνθήκες όπου νιώθει εγκλωβισμένος, αλλά και ότι οι έντονες αισθήσεις πανικού δεν οδηγούν στην καταστροφική απώλεια ελέγχου που φοβάται.

Αυτή η επίγνωση δεν προκύπτει μόνο από λόγια που καθησυχάζουν. Κυρίως χρειάζονται θεραπευτικές εμπειρίες με προσεκτικό σχεδιασμό, μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να επανεξετάσει τις προβλέψεις του για όσα θεωρεί απειλητικά.

Αν υπάρχει παράλληλα διαταραχή πανικού, η θεραπευτική προσέγγιση πρέπει να περιλαμβάνει και τον φόβο των σωματικών αισθήσεων. Όπου κρίνεται κατάλληλο, συνδυάζονται γνωστικές παρεμβάσεις με ασκήσεις ενδοδεκτικής έκθεσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μετά από ιατρική αξιολόγηση, ενδέχεται να προστεθεί και φαρμακευτική αγωγή.

Η σημαντική βελτίωση είναι δυνατή και ύστερα από πολλά χρόνια έντονων περιορισμών. Η αναζήτηση της κατάλληλης επαγγελματικής βοήθειας μπορεί να είναι το πρώτο βήμα για να ανακτήσει κάποιος την αυτονομία του.

Η αγοραφοβία δεν αποκλείει μια νέα αρχή

Ας γυρίσουμε για τελευταία φορά στην Αντιγόνη. Ένα πρώτο βήμα στη θεραπεία της ίσως να ήταν να μείνει για λίγο μόνη στο σπίτι ή να πάει χωρίς συνοδό με τα πόδια ως το κοντινό κατάστημα. Αν, όμως, τη ρωτούσαμε τι λαχταρά πραγματικά, μάλλον δεν θα ανέφερε λεωφορεία, μαγαζιά ή αποστάσεις. Θα μιλούσε για το παιδί της και την επιθυμία της να μεγαλώσει δίπλα του, για τη δουλειά της και για τους γονείς της. Για όσα ήταν κάποτε αυτονόητα στη ζωή της και τώρα μοιάζουν μακριά.

Το 2017, σε συνέντευξή του στη LiFO, ο αξέχαστος ηθοποιός Τάκης Σπυριδάκης (1958-2019) είχε μιλήσει για τη δυσκολία του με τα πλήθη, λέγοντας: επειδή έχω μια αγοραφοβία και δεν τα πηγαίνω ιδιαίτερα καλά με τα πλήθη. Σε διαφορετικό πλαίσιο, αναφερόμενος στη ζωή γενικότερα, είχε πει: Είναι όμορφη η ζωή. Αργά το κατάλαβα.

Δεν χρειάζεται να εξισώσουμε αυτά τα δύο προσωπικά του βιώματα για να σταθούμε στην τελευταία φράση του ως αφορμή για έναν ευρύτερο προβληματισμό: πόσο πολύτιμος χρόνος μπορεί να χαθεί για έναν άνθρωπο εξαιτίας του φόβου. Ο φόβος μπορεί να του στερήσει όχι μόνο τις μετακινήσεις και τις δραστηριότητες, αλλά και τις στιγμές που θα ήθελε να μοιραστεί με τους αγαπημένους του.

Σκοπός της θεραπείας, λοιπόν, δεν είναι μόνο να καταφέρει κάποιος να ξαναμπεί σε λεωφορείο ή να διασχίσει ένα εμπορικό κέντρο. Ζητούμενο είναι να μπορέσει και πάλι να εργάζεται, να φροντίζει τους δικούς του, να αποφασίζει και να σχεδιάζει το μέλλον. Να μην κοιτάξει κάποτε πίσω συνειδητοποιώντας πως πέρασαν χρόνια περιμένοντας να σταματήσει ο φόβος, αντί να κάνει προσπάθεια να ζήσει.

Άλλωστε, δεν είναι απαραίτητο να εξαφανιστεί κάθε φόβος για να συνεχιστεί η ζωή.

Φωτογραφία: istock