Ήπια γονεϊκότητα: Γιατί τα όρια παραμένουν απαραίτητα στην ανατροφή των παιδιών

Η επιστροφή στο σχολείο φέρνει νέες εμπειρίες, συμμαθητές, εκπαιδευτικούς και μαθησιακές προκλήσεις, αλλά και έντονα συναισθήματα. Μια παρανόηση γύρω από την «ήπια γονεϊκότητα» είναι ότι η ενσυναίσθηση για όσα βιώνουν τα παιδιά σημαίνει πως μπορούν να αγνοούν τις συμφωνίες και τις αξίες της οικογένειας. Η συμπόνια δεν καταργεί την ανάγκη για όρια και σαφείς κανόνες, ακόμη κι αν αυτό προκαλέσει πιο έντονες, δυνατές ή δύσκολες συναισθηματικές αντιδράσεις.

Αν αποφεύγουμε να θέτουμε όρια για να μη θυμώσουν τα παιδιά ή για να μη μας αντιπαθήσουν, τους δίνουμε υπερβολικά μεγάλη δύναμη στη σχέση — περισσότερη από όση μπορούν να διαχειριστούν σε μικρή ηλικία. Όταν δηλώνουμε τα όριά μας και αναλαμβάνουμε την ευθύνη τους, τα παιδιά μπορούν να αισθάνονται πιο ασφαλή, επειδή γνωρίζουν τι επιτρέπεται και τι όχι.

Στην ψυχολογία γίνεται λόγος για «φυσικές συνέπειες»: συνέπειες που προκύπτουν άμεσα και δεν επιβάλλονται από τον γονέα. Για παράδειγμα, αν ένα παιδί δεν φορέσει μπότες για το χιόνι, θα κρυώσουν τα πόδια του. Υπάρχουν επίσης οι λογικές συνέπειες, που επιβάλλονται από τον γονέα: «Αν χτυπήσεις την αδελφή σου, θα σε απομακρύνω από το δωμάτιο».

Όταν επικοινωνώ με τα παιδιά μου, θέλω να ξέρουν ότι μπορούν να αισθάνονται όπως αισθάνονται, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν ή να αγνοούν τις συμφωνίες της οικογένειας. Είναι σημαντικό να τα βοηθώ να μάθουν τους κανόνες της συμβίωσης, ώστε να γίνουν υπεύθυνα μέλη της κοινότητας και να σέβονται τόσο τα δικά τους όρια όσο και των άλλων.

Ακολουθούν πέντε ερωτήσεις που μπορούν να σας βοηθήσουν να ξεκαθαρίσετε τη θέση σας και να επικοινωνείτε με μεγαλύτερη σιγουριά με τα παιδιά.

Τι είναι το όριο;

Όριο είναι ένας σαφής και συγκεκριμένος προσδιορισμός του τι επιτρέπεται και του πώς θα αντιδράσουμε σε μια συμπεριφορά που δεν επιτρέπεται. Δεν αφορά το τι πρέπει να κάνει το παιδί, αλλά το τι θα κάνετε ή τι θα επιτρέψετε εσείς.

Για παράδειγμα: «Δεν θα σε αφήσω να χτυπάς το αδέλφι σου». Πολλοί γονείς ξεχνούν να μιλούν σε πρώτο πρόσωπο, στηριζόμενοι στη δική τους ευθύνη και αρμοδιότητα, και επικεντρώνονται υπερβολικά στην αξιολόγηση της συμπεριφοράς του παιδιού, λέγοντας πράγματα όπως «δεν ακούς», «δεν πρέπει να το κάνεις αυτό» ή «δεν έπρεπε να το κάνεις».

Τι είναι ο κανόνας;

Οι κανόνες ορίζουν τι επιτρέπεται σε μια συγκεκριμένη περίσταση. Είναι απαραίτητοι για τα παιδιά, καθώς δεν έχουν ακόμη αναπτύξει πλήρως την ικανότητα να ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους. Εδώ η έμφαση δίνεται στη δική τους συμπεριφορά και όχι στη δική σας. Για παράδειγμα: «Δεν μπορείς να φωνάζεις στο εστιατόριο».

Συχνά, μετά τη διατύπωση ενός κανόνα ακολουθεί η δήλωση του ορίου: «Δεν μπορείς να φωνάζεις στο εστιατόριο· αν το κάνεις, θα φύγουμε μαζί και δεν θα συνεχίσουμε τη βραδιά μας με τους φίλους μας».

Έχετε ξεκαθαρίσει τις οικογενειακές συμφωνίες;

Οι οικογενειακές συμφωνίες είναι ένας προφορικός κώδικας συμπεριφοράς που τηρούν όλα τα μέλη της οικογένειας. Αναρωτηθείτε αν τα όρια έχουν διατυπωθεί και είναι γνωστά σε όλους και αν συμφωνείτε όλοι μεταξύ σας. Για παράδειγμα: μετά το παιχνίδι, τακτοποιούμε πάντα· μετά το δείπνο, μαζεύουμε τα πιάτα μας· όταν θυμώνουμε, μπορούμε να χτυπήσουμε ένα μαξιλάρι, αλλά δεν πληγώνουμε άλλους ή τον εαυτό μας· όταν πληγώνουμε κάποιον, αναλαμβάνουμε την ευθύνη και ζητάμε συγγνώμη όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή.

Οι συμφωνίες μπορούν να διαμορφωθούν μαζί με τα παιδιά, ως οικογενειακή δραστηριότητα, να καταγραφούν και να αναρτηθούν σε κάποιο σημείο του σπιτιού. Μπορεί να βοηθήσει να εστιάζουν σε όσα θα κάνουμε όλοι, αντί σε όσα δεν πρέπει να κάνουμε. Είναι επίσης σημαντικό να τις τηρούν και οι γονείς ή οι φροντιστές. Αν λέμε ότι δεν επιτρέπεται να πληγώνουμε κανέναν, αλλά αρπάζουμε με δύναμη τα παιχνίδια από τα παιδιά, στέλνουμε αντιφατικά μηνύματα.

Έχετε δηλώσει τα όριά σας και τα τηρείτε;

Είναι εύκολο να κάνουμε απειλές που δεν θα εφαρμόσουμε, όπως «αν συνεχίσεις, δεν θα δεις τηλεόραση». Μπορεί τελικά να επιτρέψουμε στο παιδί να δει τηλεόραση, επειδή χρειαζόμαστε κι εμείς ένα διάλειμμα αργότερα μέσα στην ημέρα. Όταν μια τέτοια απειλή πηγάζει από αίσθημα αδυναμίας, μπορεί να λειτουργήσει αντίθετα από τον στόχο: να επιβάλει τη συμμόρφωση αντί να καλλιεργήσει κλίμα συνεργασίας στο σπίτι.

Σκεφτείτε εκ των προτέρων πώς θα αντιδράσετε σε συμπεριφορές που δεν αποδέχεστε, πριν φτάσετε στα όριά σας, και αναρωτηθείτε τι υποστήριξη χρειάζεστε για να τηρήσετε όσα έχετε πει. Οι φωνές, το «σε μισώ» ή οι επίμονες παρακλήσεις των παιδιών μπορεί να γίνουν τόσο εξαντλητικά, ώστε να παραβούμε τα δικά μας όρια για να σταματήσει η δύσκολη συμπεριφορά. Ωστόσο, μπορούμε να διευρύνουμε το «παράθυρο ανοχής» μας, ώστε να αντέχουμε τα δυσάρεστα συναισθήματα των παιδιών χωρίς να αφήνουμε αυτά να μας καθορίζουν.

Επικοινωνείτε τους κανόνες και τα όρια με σταθερό τόνο;

Τα παιδιά προσέχουν όχι μόνο τι λέμε, αλλά και πώς το λέμε. Όσο πιο σταθεροί είμαστε, τόσο περισσότερο μας εμπιστεύονται με τον καιρό. Μπορεί να βοηθήσει να αναπνέουμε συνειδητά στις δύσκολες στιγμές, αλλά και να τις προβλέπουμε και να προετοιμαζόμαστε. Για παράδειγμα, καθώς τα παιδιά επιστρέφουν στο σχολείο, μπορείτε να συζητήσετε ή να παίξετε μαζί τους πώς μπορεί να συμπεριφερθούν στο τέλος της ημέρας.

Μερικές φορές τα παιδιά συγκρατούνται όλη την ημέρα και εκφράζουν τα αρνητικά συναισθήματά τους το βράδυ στους γονείς τους, δίπλα στους οποίους νιώθουν ασφαλή. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «κατάρρευση της αυτοσυγκράτησης» (restraint collapse). Σκεφτείτε πώς μπορείτε να δημιουργήσετε χώρο για περισσότερα συναισθήματα — ακυρώνοντας προγραμματισμένες δραστηριότητες που τα επιβαρύνουν υπερβολικά, έχοντας μαζί σας σνακ ή κλείνοντας τη σχολική ημέρα με παιχνίδι ή κίνηση — χωρίς να εγκαταλείπετε τις οικογενειακές συμφωνίες.

Το βασικό μήνυμα

Οι κανόνες και τα όρια είναι απαραίτητα ώστε οι εμπειρίες στο σπίτι να προσφέρουν ασφάλεια και αίσθημα σύνδεσης. Όταν οι ακτίνες ενός τροχού είναι πολύ χαλαρές, ο τροχός δεν γυρίζει. Το ίδιο ισχύει και για τα όρια: όσο πιο σαφή και σταθερά είναι, τόσο πιο ομαλά λειτουργεί η σχέση. Όλα τα συναισθήματα είναι αποδεκτά, αλλά δεν είναι αποδεκτές όλες οι συμπεριφορές.