ΔΕΠΥ στις γυναίκες: Συμπτώματα, διάγνωση, αίτια και αντιμετώπιση

Η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) είναι μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση που στις γυναίκες εκδηλώνεται συχνά με συμπτώματα απροσεξίας, χωρίς να αποκλείονται η υπερκινητικότητα και η παρορμητικότητα. Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις ότι η ΔΕΠΥ στις γυναίκες δεν διαγιγνώσκεται όσο συχνά θα έπρεπε.

Τι είναι η ΔΕΠΥ στις γυναίκες

Η ΔΕΠΥ επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται και συνεργάζονται διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου. Αρχίζει στην παιδική ηλικία, αλλά πολλοί άνθρωποι διαγιγνώσκονται στην εφηβεία ή στην ενήλικη ζωή.

Η κατάσταση μπορεί να εκδηλώνεται διαφορετικά ανάλογα με το φύλο. Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι η ΔΕΠΥ είναι συχνότερη στους άνδρες, ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις ότι περισσότερες γυναίκες έχουν ΔΕΠΥ από όσες θεωρούνταν παλαιότερα.

Ποια συμπτώματα ΔΕΠΥ εμφανίζονται στις γυναίκες

Τα συμπτώματα σχετίζονται με δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες, οι οποίες βοηθούν στη διαχείριση της προσοχής, της συγκέντρωσης, των συναισθημάτων, των παρορμήσεων και της αυτοπαρακίνησης.

Υπάρχουν τρεις τύποι ΔΕΠΥ: ο απρόσεκτος, ο υπερκινητικός-παρορμητικός και ο μικτός. Ο τύπος καθορίζεται από τα συμπτώματα που έχει κάποιος. Οι δύο πρώτοι τύποι περιλαμβάνουν από εννέα πιθανά συμπτώματα. Για να πληρούνται τα κριτήρια ενός τύπου, πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον έξι συμπτώματα για τουλάχιστον έξι μήνες. Για τον μικτό τύπο χρειάζονται τουλάχιστον έξι συμπτώματα από κάθε κατηγορία, δηλαδή τουλάχιστον 12 συνολικά, για διάστημα μεγαλύτερο των έξι μηνών.

Οι γυναίκες είναι λιγότερο πιθανό να έχουν συμπτώματα υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας. Έτσι, είναι λιγότερο πιθανό να έχουν τον υπερκινητικό-παρορμητικό ή τον μικτό τύπο.

Συμπτώματα απροσεξίας

Τα συμπτώματα απροσεξίας μπορεί να επηρεάσουν την εργασία, τις σπουδές και τις κοινωνικές σχέσεις. Για να πληρούνται τα κριτήρια του απρόσεκτου τύπου, πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον έξι από τα παρακάτω συμπτώματα για τουλάχιστον έξι μήνες:

• Συχνά λάθη λόγω απροσεξίας.
• Δυσκολία στη διατήρηση της συγκέντρωσης και στην ολοκλήρωση μιας δραστηριότητας.
• Η εντύπωση ότι δεν προσέχετε όταν σας μιλούν, επειδή αποσπάται η προσοχή σας ή μοιάζετε να κοιτάτε στο κενό.
• Ευκολία στην έναρξη εργασιών ή σχεδίων, αλλά δυσκολία στην ολοκλήρωση τους.
• Δυσκολία στην οργάνωση και την ιεράρχηση προτεραιοτήτων, ιδιαίτερα όταν μια εργασία έχει πολλά στάδια.
• Αποφυγή ή δυσαρέσκεια απέναντι σε βαρετές ή μονότονες εργασίες, δουλειές του σπιτιού και γραφειοκρατικές υποχρεώσεις.
• Συχνή απώλεια ή λανθασμένη τοποθέτηση αντικειμένων, καθώς και ξεχασμένες υποχρεώσεις.
• Εύκολη απόσπαση της προσοχής από όσα συμβαίνουν γύρω σας ή από τις σκέψεις σας.
• Αφηρημάδα στην καθημερινότητα, όπως να ξεχνάτε ραντεβού ή την πληρωμή λογαριασμών.

Συμπτώματα υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας

Τα συμπτώματα υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας μπορεί να επηρεάσουν τις σχέσεις, την εργασία και τις συνήθειες μελέτης. Είναι λιγότερο συχνά στις γυναίκες, αλλά μπορούν να εμφανιστούν. Για να πληρούνται τα κριτήρια αυτού του τύπου, χρειάζονται τουλάχιστον έξι από τα παρακάτω συμπτώματα για διάστημα μεγαλύτερο των έξι μηνών:

• Συχνή ανάγκη να σηκώνεστε και να περπατάτε.
• Δυσκολία να μείνετε ήσυχοι· μπορεί να μιλάτε στον εαυτό σας ή να λέτε φράσεις και ήχους χωρίς νόημα, μερικές φορές χωρίς να το σκεφτείτε ή να το επιδιώκετε.
• Ασυνήθιστα αυξημένη δραστηριότητα, σε βαθμό που οι άλλοι δυσκολεύονται να σας ακολουθήσουν.
• Υπερβολική ομιλία, η οποία μπορεί να εκδηλώνεται με μακροσκελείς εξηγήσεις ή με εκτενή συζήτηση για ένα θέμα που σας ενδιαφέρει.
• Δυσκολία στον αυτοέλεγχο κατά τη συζήτηση, όπως συχνές διακοπές ή ολοκλήρωση των προτάσεων των άλλων.
• Δυσκολία στην υπομονή και στην αναμονή της σειράς σας.
• Δυσκολία στην αναγνώριση των κοινωνικών ορίων, με αποτέλεσμα να διακόπτετε ή να παρεμβαίνετε στις δραστηριότητες άλλων χωρίς να αντιλαμβάνεστε ότι μπορεί να θεωρήσουν τη συμπεριφορά αγενή.

Πόσο συχνή είναι η ΔΕΠΥ στις γυναίκες

Οι εκτιμήσεις για τη συχνότητα της ΔΕΠΥ ανά φύλο διαφέρουν. Σύμφωνα με τις περισσότερες, στην παιδική ηλικία η αναλογία αγοριών προς κορίτσια είναι 2 προς 1. Ορισμένες μελέτες, ωστόσο, εκτιμούν ότι μπορεί να φτάνει έως και 17 προς 1. Στην ενήλικη ζωή τα ποσοστά γίνονται πολύ πιο παρόμοια, καθώς οι γυναίκες είναι πιθανότερο να διαγνωστούν ως ενήλικες.

Παρότι η έρευνα επιβεβαιώνει ότι η ΔΕΠΥ είναι συχνότερη στα αγόρια και στους άνδρες, υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι στις γυναίκες συχνά δεν διαγιγνώσκεται. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε διάφορους λόγους:

• Είδος συμπτωμάτων: Τα συμπτώματα υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας, που είναι συχνότερα στα αγόρια και στους άνδρες, συνήθως γίνονται πιο εύκολα αντιληπτά. Έτσι, είναι πιθανότερο να οδηγήσουν σε αξιολόγηση και διάγνωση.
• Περιορισμένη έρευνα στις γυναίκες: Οι πρώτες έρευνες για τη ΔΕΠΥ εστίασαν κυρίως στις επιπτώσεις της στους άνδρες. Ως αποτέλεσμα, η έρευνα για τη ΔΕΠΥ ειδικά στις γυναίκες έχει μείνει χρόνια πίσω.
• Περιορισμοί στα διαγνωστικά κριτήρια: Ορισμένοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι η διατύπωση των σημερινών κριτηρίων είναι λιγότερο χρήσιμη ή ακριβής για τη διάγνωση των γυναικών.
• Αντιλήψεις για το φύλο και τη συμπεριφορά: Συμπεριφορές που σχετίζονται με τη ΔΕΠΥ, ιδιαίτερα η υπερκινητικότητα και η παρορμητικότητα, θεωρούνται συχνά κοινωνικά πιο αποδεκτές στα αγόρια και στους άνδρες. Έτσι, οι γυναίκες μπορεί να καταπιέζουν ή να κρύβουν συμπεριφορές που σχετίζονται με τη ΔΕΠΥ για να ενταχθούν ευκολότερα.

Αίτια της ΔΕΠΥ στις γυναίκες

Οι ειδικοί δεν κατανοούν πλήρως γιατί ή πώς εμφανίζεται η ΔΕΠΥ. Γνωρίζουν, όμως, ότι υπάρχει ισχυρή γενετική σύνδεση. Η πιθανότητα να έχετε ΔΕΠΥ είναι μεγαλύτερη αν την έχει τουλάχιστον ένας από τους γονείς σας. Αν έχετε ΔΕΠΥ, είναι επίσης πιθανότερο να εμφανίσουν την κατάσταση και τα παιδιά σας.

Τα άτομα με ΔΕΠΥ είναι νευροδιαφορετικά: ο εγκέφαλός τους αναπτύσσεται και λειτουργεί διαφορετικά από εκείνον των νευροτυπικών ατόμων, των οποίων ο εγκέφαλος έχει αναπτυχθεί και λειτουργεί με τον αναμενόμενο τρόπο.

Οι ερευνητές συνεχίζουν να μελετούν πώς οι διαφορές στην ανάπτυξη του εγκεφάλου συνδέονται με τη ΔΕΠΥ. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να εμπλέκονται διαφορές στη δομή ή στη χημεία του εγκεφάλου, ή και στα δύο. Εξετάζεται επίσης το ενδεχόμενο οι ορμόνες ή άλλα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το φύλο να επηρεάζουν τη ΔΕΠΥ και τα συμπτώματά της. Αυτό ενδέχεται να εξηγεί γιατί ορισμένα συμπτώματα είναι πιθανότερα στα αγόρια και στους άνδρες.

Διάγνωση της ΔΕΠΥ

Η διάγνωση μπορεί να γίνει από επαγγελματία υγείας, συνήθως ψυχολόγο ή ψυχίατρο, τόσο σε ενήλικες όσο και σε παιδιά. Η αξιολόγηση περιλαμβάνει συνήθως ερωτήσεις για τα τωρινά και τα παλαιότερα συμπτώματα, καθώς και ειδικά ερωτηματολόγια που βοηθούν στη διάγνωση. Δεν υπάρχουν εργαστηριακές ή άλλες ιατρικές εξετάσεις που να διαγιγνώσκουν τη ΔΕΠΥ.

Αντιμετώπιση και θεραπεία

Η ΔΕΠΥ δεν θεραπεύεται οριστικά, αλλά μπορεί να αντιμετωπιστεί. Τα φάρμακα αποτελούν βασική επιλογή θεραπείας, ενώ χρησιμοποιούνται συχνά και διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας. Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει παιδιά και ενήλικες να προσαρμοστούν στις επιπτώσεις της ΔΕΠΥ και να τις διαχειριστούν. Μπορεί επίσης να βοηθήσει στην αντιμετώπιση άλλων προβλημάτων ψυχικής υγείας, όπως το άγχος ή η κατάθλιψη, τα οποία εμφανίζονται συχνά μαζί με τη ΔΕΠΥ.

Υπάρχουν διάφορες κατηγορίες φαρμάκων για τη ΔΕΠΥ. Συχνά επηρεάζουν τα επίπεδα ορισμένων νευροδιαβιβαστών, δηλαδή χημικών ουσιών που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλος για την επικοινωνία μεταξύ των κυττάρων.

Οι πιθανές επιπλοκές και παρενέργειες εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες, κυρίως από το φάρμακο ή τα φάρμακα που λαμβάνετε. Ο επαγγελματίας υγείας που σας παρακολουθεί μπορεί να σας ενημερώσει για τις πιθανές παρενέργειες και για τον τρόπο αντιμετώπισής τους.

Μια παρενέργεια των διεγερτικών φαρμάκων που χρειάζεται προσοχή είναι η μειωμένη όρεξη. Τα φάρμακα αυτά συχνά μειώνουν το αίσθημα της πείνας, κάτι που μπορεί να είναι ανησυχητικό όταν συνυπάρχει διατροφική διαταραχή. Οι διατροφικές διαταραχές είναι συχνότερες στις γυναίκες από ό,τι στα αγόρια και στους άνδρες. Αν παρατηρήσετε αυτή την παρενέργεια ή ανησυχείτε γι’ αυτήν, συζητήστε το με τον παιδίατρο του παιδιού σας ή με τον επαγγελματία υγείας που σας παρακολουθεί.

Πορεία και επιπτώσεις της ΔΕΠΥ

Η ΔΕΠΥ δεν είναι επικίνδυνη κατάσταση, μπορεί όμως να επηρεάσει πολλούς τομείς της ζωής, όπως τις σπουδές, την εργασία και τις σχέσεις. Πιθανές δυσκολίες περιλαμβάνουν:

• Εκφοβισμό, διά ζώσης ή μέσω διαδικτύου.
• Σωματικά συμπτώματα που σχετίζονται με την ψυχική υγεία, όπως πονοκεφάλους, στομαχόπονους, κόπωση και προβλήματα ύπνου.
• Συναφείς καταστάσεις ψυχικής υγείας, όπως άγχος και κατάθλιψη.
• Δυσκολία στη δημιουργία και τη διατήρηση φιλικών και ερωτικών σχέσεων. Οι γυναίκες συχνά προσπαθούν να κρύψουν τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ για να ενταχθούν ευκολότερα.

Η ΔΕΠΥ εμφανίζεται στην παιδική ηλικία, σχεδόν πάντα πριν από την ηλικία των 12 ετών, και θεωρείται διά βίου κατάσταση. Όσοι φαίνεται να την «ξεπερνούν» συνήθως εξακολουθούν να έχουν ορισμένα συμπτώματα, τα οποία όμως δεν είναι πλέον αρκετά έντονα ώστε να πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια.

Οι γυναίκες είναι λιγότερο πιθανό να ξεπεράσουν τη ΔΕΠΥ. Περίπου το 60% των γυναικών εξακολουθεί να έχει ΔΕΠΥ στην ενήλικη ζωή, σε σύγκριση με περίπου το 30% των ανδρών.

Με θεραπεία και εξάσκηση, είναι δυνατό να αξιοποιηθούν ορισμένες επιδράσεις της ΔΕΠΥ και να μετατραπούν σε πλεονεκτήματα. Οι ειδικοί και οι ερευνητές αναγνωρίζουν τη σύνδεση της ΔΕΠΥ με τη δημιουργικότητα, την επίλυση προβλημάτων και ισχυρότερες ικανότητες μνήμης. Πολλές μεγάλες εταιρείες αναζητούν ειδικά εργαζομένους με νευροδιαφορετικότητα, μεταξύ αυτών και άτομα με ΔΕΠΥ, επειδή ορισμένα χαρακτηριστικά μπορεί να αποτελούν πλεονέκτημα σε συγκεκριμένες επαγγελματικές δραστηριότητες.

Η ΔΕΠΥ είναι διαφορετική για κάθε άνθρωπο. Πολλοί ζουν με την κατάσταση για μεγάλο μέρος της ζωής τους χωρίς διάγνωση ή θεραπεία. Είναι δυνατό να προσαρμοστεί κανείς και να αξιοποιήσει ορισμένα συμπτώματα ως δυνατά σημεία, αλλά η ΔΕΠΥ συχνά δυσκολεύει την καθημερινότητα.

Πρόληψη της ΔΕΠΥ

Η ΔΕΠΥ εμφανίζεται απρόβλεπτα και οι λόγοι της δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητοί. Επομένως, δεν είναι δυνατό να προληφθεί ή να μειωθεί ο κίνδυνος εμφάνισής της.

Καθημερινή διαχείριση

Αν υποψιάζεστε ότι εσείς ή το παιδί σας έχετε ΔΕΠΥ, μπορείτε να ξεκινήσετε απευθυνόμενοι στον γιατρό σας ή στον παιδίατρο του παιδιού. Μπορούν να σας παραπέμψουν σε ειδικό με εμπειρία στη διάγνωση και την αντιμετώπιση της ΔΕΠΥ.

Ο ειδικός μπορεί να σας καθοδηγήσει σχετικά με τις επιλογές θεραπείας. Ορισμένα χρήσιμα βήματα είναι:

• Ακολουθείτε τις οδηγίες για τα φάρμακα: Λαμβάνετε τα φάρμακα ακριβώς όπως έχουν συνταγογραφηθεί, ώστε να περιορίσετε τις ανεπιθύμητες παρενέργειες.
• Πηγαίνετε στα προγραμματισμένα ραντεβού: Παρακολουθείτε τις συνεδρίες θεραπείας και τις υπόλοιπες επισκέψεις που σας έχουν συστήσει.
• Βρείτε τι λειτουργεί για εσάς: Εκτός από τις θεραπευτικές στρατηγικές, μπορείτε να προσαρμόσετε την καθημερινότητά σας. Η δημιουργία ρουτινών και συνηθειών, καθώς και η χρήση τεχνολογίας, όπως εφαρμογές για κινητά που βοηθούν στη διαχείριση της ΔΕΠΥ, μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη.

Δεν υπάρχει ένας ιδανικός τρόπος διαχείρισης της ΔΕΠΥ. Κάποιοι ωφελούνται από φάρμακα, άλλοι από θεραπεία και άλλοι από συνδυασμό των δύο. Ό,τι λειτουργεί για ένα άτομο μπορεί να μην λειτουργεί για κάποιο άλλο ή για το παιδί του. Και ο χρόνος μέχρι να φανούν αποτελέσματα διαφέρει. Είναι σημαντικό να βρείτε τι ταιριάζει σε εσάς ή στο παιδί σας και να αξιοποιήσετε όσο γίνεται όσα λειτουργούν.

Είναι οι γυναίκες πιθανότερο να έχουν τον απρόσεκτο τύπο ΔΕΠΥ;

Είναι διαδεδομένη η αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι πιθανότερο να έχουν συμπτώματα απροσεξίας ή να διαγνωστούν με τον απρόσεκτο τύπο ΔΕΠΥ. Ωστόσο, αρκετές μελέτες δείχνουν ότι αυτό δεν ισχύει.

Οι γυναίκες έχουν παρόμοια ποσοστά συμπτωμάτων απροσεξίας με τα αγόρια και τους άνδρες, αλλά είναι λιγότερο πιθανό να έχουν συμπτώματα υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας. Επομένως, είναι εξίσου πιθανό να έχουν απρόσεκτο τύπο ΔΕΠΥ, αλλά λιγότερο πιθανό να έχουν υπερκινητικό-παρορμητικό ή μικτό τύπο.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Οι γυναίκες με ΔΕΠΥ είναι πιθανότερο να μείνουν χωρίς διάγνωση ή να λάβουν λανθασμένη διάγνωση, κάτι που μπορεί να προκαλέσει απογοήτευση ή αίσθημα αδυναμίας. Οι δυσκολίες που προκαλεί η ΔΕΠΥ σχετίζονται με μια κατάσταση που επηρεάζει τη λειτουργία του εγκεφάλου και δεν αποτελούν ελάττωμα της προσωπικότητας ή του χαρακτήρα.

Αν υποψιάζεστε ότι εσείς ή το παιδί σας έχετε ΔΕΠΥ, απευθυνθείτε σε επαγγελματία υγείας με εμπειρία στη διάγνωση και την αντιμετώπισή της. Μαζί μπορείτε να καταρτίσετε ένα πλάνο για τη διαχείριση των συμπτωμάτων και να βρείτε τρόπους να αξιοποιήσετε τα δυνατά σας σημεία. Οι αποφάσεις για τη διάγνωση και τη θεραπεία πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.