Φυματίωση: συμπτώματα και θεραπεία

Τι είναι η φυματίωση

Η φυματίωση προκαλείται από το βακτήριο Mycobacterium tuberculosis. Συνήθως εγκαθίσταται στους πνεύμονες, αλλά μπορεί να προσβάλει και άλλα σημεία, όπως τους νεφρούς, τη σπονδυλική στήλη, τους λεμφαδένες ή τον εγκέφαλο. Μπορεί επίσης να επηρεάσει περισσότερα από ένα όργανα ταυτόχρονα. Η μόλυνση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αρρωστήσεις: τα βακτήρια μπορούν να παραμένουν στον οργανισμό χωρίς να προκαλούν συμπτώματα.

Όταν τα βακτήρια παραμένουν ανενεργά, μιλάμε για λανθάνουσα φυματίωση. Σε αυτή τη μορφή δεν αισθάνεσαι άρρωστος και δεν μεταδίδεις τη λοίμωξη. Αν όμως το ανοσοποιητικό δεν μπορεί να περιορίσει τον πολλαπλασιασμό τους, μπορεί να εμφανιστεί ενεργός νόσος, ακόμη και χρόνια μετά τη μόλυνση.

Η φυματίωση μπορεί να προληφθεί και να θεραπευτεί. Τα αντιβιοτικά χρησιμοποιούνται τόσο για την ενεργό νόσο όσο και για τη λανθάνουσα λοίμωξη, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος μελλοντικής νόσησης. Η σωστή ολοκλήρωση της αγωγής είναι απαραίτητη. Χωρίς κατάλληλη θεραπεία, η ενεργός φυματίωση μπορεί να γίνει σοβαρή και να αποβεί θανατηφόρα.

Μορφές και τύποι

• Λανθάνουσα φυματίωσηΤα βακτήρια υπάρχουν στον οργανισμό χωρίς να προκαλούν συμπτώματα ή μετάδοση. Μπορεί να εξελιχθεί σε ενεργό νόσο στο μέλλον.
• Ενεργός φυματίωσηΤα βακτήρια πολλαπλασιάζονται και προσβάλλουν τον οργανισμό. Όταν εντοπίζεται στους πνεύμονες ή στον λαιμό, μπορεί να μεταδοθεί σε άλλους.
• Ανθεκτική φυματίωσηΠροκαλείται από βακτήρια που δεν ανταποκρίνονται σε ορισμένα αντιφυματικά φάρμακα. Η πολυανθεκτική μορφή δεν ανταποκρίνεται στη ριφαμπικίνη και την ισονιαζίδη.

Πώς εξελίσσεται και αν θεραπεύεται

Η φυματίωση μπορεί να θεραπευτεί και η ενεργός νόσος σχεδόν πάντα ιάται όταν η κατάλληλη αγωγή λαμβάνεται σωστά. Η λανθάνουσα λοίμωξη μπορεί να παραμείνει για χρόνια χωρίς συμπτώματα ή να εξελιχθεί αργότερα σε ενεργό νόσο. Η ανθεκτική φυματίωση είναι δυσκολότερη στην αντιμετώπιση, αλλά υπάρχουν θεραπευτικές επιλογές. Η πρόωρη διακοπή της αγωγής μπορεί να οδηγήσει σε επανεμφάνιση της νόσου.

Συμπτώματα φυματίωσης

Τα συμπτώματα εξαρτώνται από το σημείο του σώματος που προσβάλλεται και συνήθως εμφανίζονται σταδιακά. Στη λανθάνουσα φυματίωση δεν υπάρχουν συμπτώματα.

• Επίμονος βήχας Μπορεί να διαρκεί περισσότερο από 3 εβδομάδες και να συνοδεύεται από φλέματα.
• Αίμα στον βήχα Μπορεί να βγάζεις αίμα ή φλέματα με αίμα.
• Πόνος στο στήθος Μπορεί να εμφανιστεί όταν η νόσος προσβάλλει τους πνεύμονες.
• Κόπωση ή αδυναμία Μπορεί να νιώθεις συνεχώς κουρασμένος.
• Πυρετός Μπορεί να συνοδεύεται από ρίγη.
• Νυχτερινές εφιδρώσεις Έντονη εφίδρωση κατά τη διάρκεια του ύπνου.
• Απώλεια βάρους Χάνεις βάρος χωρίς να το επιδιώκεις.
• Μειωμένη όρεξη Δεν πεινάς όσο συνήθως.
• Πρησμένοι λεμφαδένες Αν προσβληθούν οι λεμφαδένες, μπορεί να εμφανιστεί σκληρό, κόκκινο ή μωβ πρήξιμο κάτω από το δέρμα.
• Αίμα στα ούρα Μπορεί να εμφανιστεί όταν προσβάλλονται οι νεφροί.
• Πόνος στην πλάτη Μπορεί να σχετίζεται με προσβολή της σπονδυλικής στήλης.
• Πονοκέφαλος ή σύγχυση Μπορεί να εμφανιστούν σε φυματιώδη μηνιγγίτιδα, δηλαδή προσβολή των μεμβρανών γύρω από τον εγκέφαλο.

Τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια για πολλούς μήνες. Στα παιδιά μπορεί να υπάρχει δυσκολία στην αύξηση του βάρους ή στην ανάπτυξη. Ορισμένα άτομα με ενεργό νόσο μπορεί να μην έχουν συμπτώματα, αλλά να μεταδίδουν τη λοίμωξη.

Τα ίδια συμπτώματα μπορεί να έχουν και άλλες αιτίες. Αν σε ανησυχούν, συζήτησέ τα με τον γιατρό σου.

Αιτίες φυματίωσης και παράγοντες κινδύνου

Η φυματίωση προκαλείται κυρίως από το βακτήριο Mycobacterium tuberculosis. Μετά τη μόλυνση, το ανοσοποιητικό μπορεί να κρατά τα βακτήρια ανενεργά. Αν δεν μπορεί πλέον να περιορίσει την ανάπτυξή τους, μπορεί να εμφανιστεί ενεργός νόσος. Ο κίνδυνος έκθεσης στα βακτήρια και ο κίνδυνος νόσησης μετά τη μόλυνση δεν είναι το ίδιο. Η στενή επαφή αυξάνει την πιθανότητα μόλυνσης, ενώ ένα εξασθενημένο ανοσοποιητικό αυξάνει την πιθανότητα εξέλιξης σε ενεργό νόσο.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

• Στενή ή παρατεταμένη επαφή με άτομο με ενεργό φυματίωση.
• Γέννηση, διαμονή ή συχνά ταξίδια σε χώρες όπου η φυματίωση είναι συχνή.
• Διαμονή ή εργασία σε καταφύγια αστέγων, φυλακές ή μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων.
• Εργασία σε χώρους υγείας με πιθανή έκθεση στη φυματίωση.
• HIV, διαβήτης, καρκίνος ή σοβαρή νεφρική νόσος.
• Μεταμόσχευση οργάνου ή θεραπείες που εξασθενούν το ανοσοποιητικό.
• Ηλικία κάτω των 5 ετών ή προχωρημένη ηλικία.
• Μόλυνση με φυματίωση μέσα στα τελευταία 2 χρόνια.
• Υποσιτισμός ή χαμηλό σωματικό βάρος.
• Κάπνισμα, επιβλαβής χρήση αλκοόλ ή ενέσιμη χρήση ουσιών.
• Προηγούμενη φυματίωση που δεν αντιμετωπίστηκε σωστά.

Πώς μεταδίδεται η φυματίωση

Η φυματίωση μεταδίδεται μέσω του αέρα από άτομο με ενεργό νόσο στους πνεύμονες ή στον λαιμό. Η μετάδοση είναι πιθανότερη σε κλειστούς χώρους με κακό αερισμό και μεταξύ ανθρώπων που περνούν χρόνο μαζί καθημερινά. Η λανθάνουσα φυματίωση δεν μεταδίδεται.

• Εισπνοή βακτηρίων που απελευθερώνονται με τον βήχα ή το φτέρνισμα.
• Εισπνοή βακτηρίων που απελευθερώνονται όταν το άτομο μιλά ή τραγουδά.
• Στενή, επαναλαμβανόμενη επαφή, όπως στο ίδιο σπίτι ή στον χώρο εργασίας.

Πότε εμφανίζονται τα συμπτώματα και για πόσο κολλάει

Η ενεργός νόσος μπορεί να εμφανιστεί εβδομάδες έως χρόνια μετά τη μόλυνση. Τα βακτήρια μπορούν να παραμείνουν στον αέρα για αρκετές ώρες, ανάλογα με το περιβάλλον. Ο γιατρός σου θα αξιολογήσει με ελέγχους πότε δεν μεταδίδεις πλέον.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Ο έλεγχος για λοίμωξη γίνεται με ειδική εξέταση αίματος ή δερματική δοκιμασία. Ένα θετικό αποτέλεσμα χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση για να διαπιστωθεί αν πρόκειται για λανθάνουσα λοίμωξη ή ενεργό νόσο. Αν έχεις συμπτώματα, μπορεί να χρειαστούν επιπλέον εξετάσεις ακόμη και με αρνητικό αρχικό έλεγχο.

• Ειδική εξέταση αίματος IGRA, που μετρά την αντίδραση του ανοσοποιητικού στα βακτήρια.
• Δερματική δοκιμασία φυματίνης Mantoux, με έλεγχο της δερματικής αντίδρασης σε 2 έως 3 ημέρες.
• Ακτινογραφία θώρακος.
• Εξέταση πτυέλων, δηλαδή των φλεγμάτων που βγάζεις με τον βήχα.
• Ταχείες μοριακές εξετάσεις ή εξετάσεις βιοδεικτών για τη διάγνωση της νόσου.
• Εξέταση ούρων ή δειγμάτων ιστού, ανάλογα με το σημείο που προσβάλλεται.
• Υπερηχογράφημα, υπερηχοκαρδιογράφημα ή αξονική τομογραφία, ανάλογα με την περιοχή.
• Βιοψία για λήψη ιστού, κυττάρων ή υγρού από την προσβεβλημένη περιοχή.

Θεραπεία φυματίωσης

Η ενεργός και η λανθάνουσα φυματίωση αντιμετωπίζονται με αντιβιοτικά που επιλέγει ο γιατρός σου. Στη λανθάνουσα λοίμωξη, στόχος είναι να προληφθεί η ενεργός νόσος. Η ανθεκτική φυματίωση χρειάζεται διαφορετικά φάρμακα και στενή παρακολούθηση. Ακολούθησε ακριβώς την αγωγή που σου έχει δοθεί και ολοκλήρωσέ την, ακόμη κι αν αισθάνεσαι καλύτερα. Η πρόωρη διακοπή ή η ακανόνιστη λήψη μπορεί να οδηγήσει σε υποτροπή και αντοχή των βακτηρίων στα φάρμακα. Αν δυσκολεύεσαι να πάρεις την αγωγή, ενημέρωσε τον γιατρό σου.

• Αντιφυματικά αντιβιοτικάΣτα συχνότερα φάρμακα περιλαμβάνονται η ριφαμπικίνη, η ισονιαζίδη, η πυραζιναμίδη και η εθαμβουτόλη. Το κατάλληλο σχήμα καθορίζεται από τον γιατρό σου.
• Αγωγή ανθεκτικής φυματίωσηςΧρησιμοποιούνται διαφορετικά φάρμακα όταν τα βακτήρια δεν ανταποκρίνονται στη συνήθη θεραπεία. Χρειάζεται στενή παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας και των ανεπιθύμητων ενεργειών.
• ΚορτικοστεροειδήΜπορεί να χρειαστούν επιπλέον αν η φυματίωση έχει προσβάλει τον εγκέφαλο, τον νωτιαίο μυελό ή την περιοχή γύρω από την καρδιά.

Τη θεραπεία και τη δόση κάθε φαρμάκου τις ορίζει ο γιατρός σου. Μην ξεκινάς και μη σταματάς φάρμακα μόνος σου.

Τι μπορείς να κάνεις μόνος σου

• Κράτησε όλα τα προγραμματισμένα ραντεβού παρακολούθησης.
• Ενημέρωσε τον γιατρό σου για οποιοδήποτε πρόβλημα θεωρείς ότι σχετίζεται με την αγωγή.
• Αν έχεις μεταδοτική νόσο, μην επιστρέψεις στη δουλειά ή στο σχολείο μέχρι να σου πει ο γιατρός σου ότι είναι ασφαλές.

Πρόληψη: πώς προστατεύεσαι

Ο έγκαιρος έλεγχος και η θεραπεία βοηθούν να προληφθεί η ενεργός νόσος και να περιοριστεί η μετάδοση. Το εμβόλιο BCG προστατεύει τα παιδιά από σοβαρές μορφές φυματίωσης, αλλά δεν αποκλείει τη μόλυνση.

• Αν ήρθες σε επαφή με άτομο με ενεργό φυματίωση, συζήτησε με τον γιατρό σου για έλεγχο και πες του πότε έγινε η επαφή.
• Αν έχεις λανθάνουσα φυματίωση, ακολούθησε την προληπτική θεραπεία που θα σου συνταγογραφηθεί.
• Αν έχεις ενεργό μεταδοτική νόσο, απέφυγε τη στενή επαφή και κοιμήσου σε ξεχωριστό δωμάτιο.
• Κάλυπτε μύτη και στόμα όταν βήχεις ή φτερνίζεσαι και πέτα τα χρησιμοποιημένα χαρτομάντιλα σε κλειστή σακούλα.
• Φόρα μάσκα ως μέτρο περιορισμού της μετάδοσης αν έχεις φυματίωση.
• Αέριζε τον χώρο προς το εξωτερικό του κτιρίου.
• Συζήτησε με τον γιατρό σου αν ενδείκνυται εμβολιασμός BCG.

Επιπλοκές φυματίωσης

• Φυματιώδης μηνιγγίτιδα.
• Προσβολή των νεφρών, της σπονδυλικής στήλης ή άλλων οργάνων.
• Υποτροπή μετά από πρόωρη διακοπή της θεραπείας.
• Ανάπτυξη αντοχής στα αντιφυματικά φάρμακα.
• Θάνατος αν η ενεργός νόσος δεν αντιμετωπιστεί σωστά.

Πότε χρειάζεσαι άμεσα βοήθεια

Πότε να δεις γιατρό σύντομα

• Ζήτησε επείγουσα ιατρική αξιολόγηση αν βγάζεις αίμα ή φλέματα με αίμα στον βήχα.
• Κλείσε ραντεβού αν ο βήχας διαρκεί περισσότερο από 3 εβδομάδες.
• Ζήτησε έλεγχο αν έχεις ανεξήγητη επίμονη κόπωση, πυρετό ή νυχτερινές εφιδρώσεις που δεν υποχωρούν.
• Συζήτησε με τον γιατρό σου αν χάνεις βάρος χωρίς προσπάθεια ή έχεις συχνά μειωμένη όρεξη.
• Επικοινώνησε με τον γιατρό σου αν έχεις περάσει αρκετό χρόνο με άτομο με ενεργό φυματίωση, ακόμη και χωρίς συμπτώματα.

Ποιος γιατρός: Πνευμονολόγος, Λοιμωξιολόγος. Εφημερεύοντα νοσοκομεία σήμερα

Συχνές ερωτήσεις για τη φυματίωση