Το φαινόμενο της «υπερλειτουργίας», γνωστό και ως «σύνδρομο του καλού παιδιού», αφορά άτομα —κυρίως γυναίκες— που φορτώνονται υπερβολικές ευθύνες για να διατηρούν τις ισορροπίες γύρω τους, συχνά με κόστος την ψυχική και σωματική τους υγεία.
Η κοινωνία μπορεί να επιβραβεύει όσους θεωρεί «δυνατούς», όμως η διαρκής απαίτηση να είναι πάντα «καλά» οδηγεί σε εξάντληση και απομάκρυνση από τους άλλους.
Για να περιοριστεί η υπερλειτουργία και να ανακτηθεί η ουσιαστική δύναμη, οι ειδικοί εισηγούνται να επανεκτιμήσουμε την αξία μας, να δεχόμαστε βοήθεια και να αναγνωρίζουμε την ανάγκη για ανάπαυση.
Ποια γυναίκα θεωρείται αξιόπιστη και αξιοθαύμαστη; Εκείνη που μένει ψύχραιμη στις δύσκολες στιγμές, φροντίζει να καλύψει τα κενά πριν δημιουργηθεί πρόβλημα και είναι πάντα διαθέσιμη, παρότι έχει εξαντληθεί ψυχικά και σωματικά; Εκείνη που οργανώνει το πρόγραμμα, θυμάται γενέθλια και βρίσκει λύσεις; Δεν αφήνει τον εαυτό της να καταρρεύσει, καθώς νιώθει μεγάλη πίεση να κρατήσει τα πάντα ενωμένα.
Σας θυμίζει αυτή η εικόνα εσάς ή κάποιον άνθρωπο του περιβάλλοντός σας;
Ακόμη κι αν εξωτερικά όλα μοιάζουν να βρίσκονται υπό έλεγχο, η επίμονη πίεση να είστε διαρκώς καλά παραμένει. Πολύ πιθανόν να είστε από εκείνους που φορτώνονται περισσότερες ευθύνες από όσες τους αναλογούν και αδυνατούν να εγκαταλείψουν τον ρόλο του «δυνατού», ακόμη κι όταν αυτό τους πληγώνει.
Η υπερλειτουργία στην ψυχολογία και το «σύνδρομο του καλού παιδιού»
Στην οικογένεια, στην εργασία και στις σχέσεις, η συναισθηματική εργασία δεν κατανέμεται συνήθως ισότιμα. Ορισμένοι αποφεύγουν να αναλάβουν ευθύνες και περιμένουν από άλλους να πάρουν την πρωτοβουλία. Άλλοι, αντίθετα, συνεχίζουν να επωμίζονται τα βάρη.
Αυτός είναι ο άνθρωπος που υπερλειτουργεί: αντιλαμβάνεται και προλαβαίνει τις ανάγκες, αναπληρώνει όσα λείπουν και φροντίζει να προχωρούν τα πράγματα, συχνά χωρίς να του το ζητήσουν και με ελάχιστη αναγνώριση.
Σύμφωνα με τη θεωρία των οικογενειακών συστημάτων, η υπερλειτουργία περιγράφει ένα μοτίβο σχέσεων στο οποίο το ίδιο άτομο αναλαμβάνει επανειλημμένα ευθύνες πέρα από το μερίδιό του, ιδίως όταν υπάρχει πίεση. Όσο περισσότερα κάνει, τόσο λιγότερο αισθάνονται οι υπόλοιποι ότι χρειάζεται να συνεισφέρουν.
Δεν πρόκειται απλώς για υπερβολικό φόρτο εργασίας. Η υπερλειτουργία συνδέεται με την αίσθηση ότι πρέπει να αναλάβεις δράση, επειδή η καθυστέρηση μοιάζει επικίνδυνη και η άρνηση εγωιστική.
Και ο κόσμος το επιβραβεύει, τουλάχιστον στην επιφάνεια. Αλλά πίσω από τα χειροκροτήματα, υπάρχει εξάντληση και ο φόβος ότι αν σταματήσεις να είσαι δυνατός, δεν θα είσαι πλέον άξιος.
Οι ειδικοί εξηγούν το ψυχολογικό κόστος της υπερλειτουργίας
Η υπερλειτουργία είναι μια παγίδα που ενισχύεται έντονα κοινωνικά, ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Πολλές μαθαίνουν να συνδέουν την προσωπική τους αξία με τον όγκο των υποχρεώσεων που αναλαμβάνουν, κάτι που ενδέχεται να τις αφήσει εξαντλημένες και αποκομμένες από τους άλλους.
Αρχικά, ο ρόλος της δυνατής μπορεί να προσφέρει αίσθηση ελέγχου και υπερηφάνεια, ενώ γίνεται μέρος της ταυτότητάς σας: είστε εκείνη που τα καταφέρνει και δεν λυγίζει. Σταδιακά, όμως, αυτός ο ρόλος γίνεται παγίδα και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογείτε και ορίζετε τον εαυτό σας.
Όταν προσπαθούμε αδιάκοπα να «διορθώσουμε τα πάντα», το σώμα «κολλάει» σε υπερβολική εγρήγορση. Ακόμη κι αν δεν αισθανόμαστε άγχος, δεν καταφέρνει να ξεκουραστεί πραγματικά. Μια αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει από την πεποίθηση ότι η αξία μας δεν εξαρτάται από όσα κάνουμε. Δεν γινόμαστε πιο αγαπητοί όταν είμαστε λιγότερο παραγωγικοί και πιο ακατάστατοι, ούτε αποκτάμε μεγαλύτερη αξία όταν συγκρατούμε περισσότερο τον εαυτό μας.
Εντοπίστε τις καταστάσεις που πυροδοτούν την πίεση:
- Σας δημιουργείται ενοχή όταν κάνετε διάλειμμα;
- Ζητάτε συγγνώμη επειδή χρειάζεστε υποστήριξη;
- Φοβάστε ότι οι άλλοι θα απογοητευτούν αν καταλάβουν πως δεν έχετε τα πάντα υπό έλεγχο;
Πώς μπορείτε να δράσετε;
- Ορίστε ξανά τι σημαίνει για εσάς δύναμη.
- Πείτε «δεν μπορώ τώρα.»
- Δώστε σε κάποιον άλλον την ευκαιρία να αναλάβει την πρωτοβουλία.
- Επιτρέψτε στον εαυτό σας να ξεκουραστεί χωρίς ενοχές.
- Αναρωτηθείτε «Τι χρειάζομαι;» αντί «Τι πρέπει να γίνει;»
Η χρόνια υπερλειτουργία διατηρεί το νευρικό σύστημα σε κατάσταση άγχους και αυξημένης εγρήγορσης. Η πραγματική δύναμη προϋποθέτει ανάπαυση, υποστήριξη και αποσύνδεση της ταυτότητας από τη διαρκή απόδοση.
Συνοπτικά
- Το «σύνδρομο του καλού παιδιού» αφορά ανθρώπους, κυρίως γυναίκες, που φορτώνονται υπέρμετρες ευθύνες και τελικά βιώνουν ψυχική και σωματική εξάντληση.
- Όταν η κοινωνία επιβραβεύει εκείνους που θεωρούνται «δυνατοί», εντείνεται η πίεση να είναι διαρκώς «καλά», κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε αποξένωση.
- Για να περιοριστεί η υπερλειτουργία, οι ειδικοί εισηγούνται να επανεξετάσει κανείς την αυτοεκτίμησή του και να επιτρέψει στους άλλους να τον στηρίξουν.
- Η τάση για υπερλειτουργία συνδέεται τόσο με την επιθυμία ελέγχου όσο και με την αντίληψη πως η προσωπική αξία εξαρτάται από την παραγωγικότητα.
- Για την ψυχική υγεία είναι καθοριστικό να αλλάξει η πεποίθηση ότι η αξία μας προσδιορίζεται από το πλήθος των πραγμάτων που κάνουμε.
- Οι συστάσεις αφορούν την αναγνώριση της πίεσης, την ξεκούραση χωρίς ενοχές και την τοποθέτηση των προσωπικών αναγκών σε προτεραιότητα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/to-atheato-alla-epikindyno-timima-toy-kaloy-paidioy-mia-aorati-psychologiki-pagida/7899
