Η ψυχολόγος και επίκουρη ερευνήτρια Golnaz Tabibnia παρουσίασε μια νέα προσέγγιση για την αντιμετώπιση της επιθυμίας για κάπνισμα, με την ονομασία «επισήμανση ερεθισμάτων». Η μέθοδος βασίζεται στο να αναγνωρίζει κανείς λεκτικά τα ερεθίσματα που του προκαλούν την επιθυμία για τσιγάρο και έχει φανεί ότι περιορίζει τόσο την υποκειμενική αίσθηση της επιθυμίας όσο και τη σχετική εγκεφαλική δραστηριότητα.
Σύμφωνα με μελέτες, η τεχνική αποδίδει ιδιαίτερα σε ενήλικες άνω των 46 ετών και αποτελεί μια εύκολη παρέμβαση χωρίς κόστος, η οποία μπορεί να βοηθήσει στη διακοπή του καπνίσματος. Η Tabibnia εισηγείται να χρησιμοποιείται στην καθημερινότητα, ώστε να αντιμετωπίζονται οι επιθυμίες και τα αρνητικά συναισθήματα.
«Αν το ονομάσεις, μπορείς να το τιθασεύσεις». Η επίκουρη ερευνήτρια ψυχολόγος Golnaz Tabibnia περιγράφει με αυτά τα λόγια ένα νέο εργαλείο για την αντιμετώπιση της επιθυμίας για τσιγάρο.
Η μελέτη της, που δημοσιεύτηκε στο Neuropsychopharmacology, παρουσιάζει την «επισήμανση ερεθισμάτων» (cue labeling): τη νοητική απόδοση ονόματος στα ερεθίσματα που συνδέονται με την επιθυμία για κάπνισμα. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η τεχνική μπορεί να περιορίσει τόσο το πώς βιώνει κανείς την επιθυμία όσο και τη σχετική εγκεφαλική δραστηριότητα.
Η Tabibnia ανακοίνωσε τη δημοσίευση σε ανάρτησή της στο LinkedIn: «Ονόμασέ το για να το τιθασεύσεις. Η μετατροπή των συναισθημάτων σε λέξεις είναι εδώ και καιρό γνωστό ότι ηρεμεί τα συναισθήματα», έγραψε. «Η πιο πρόσφατη μελέτη μας δείχνει ότι το να βάζουμε σε λέξεις αυτό που επιθυμούμε μπορεί να βοηθήσει να κατευναστούν οι επιθυμίες».
Περίπου οι μισοί ενήλικες καπνιστές στις ΗΠΑ επιχειρούν κάθε χρόνο να κόψουν το κάπνισμα, σύμφωνα με μελέτες. Παρ’ όλα αυτά, λιγότεροι από ένας στους δέκα καταφέρνουν να απέχουν για τουλάχιστον έξι μήνες. Ένα από τα βασικά εμπόδια στην επιτυχή διακοπή είναι η έντονη επιθυμία για τσιγάρο, η οποία συχνά ενεργοποιείται από ερεθίσματα που σχετίζονται με το κάπνισμα.
Πάνω από δέκα χρόνια πριν, όταν εργαζόταν ως επίκουρη καθηγήτρια στο Carnegie Mellon University, η Tabibnia σχεδίασε τη μελέτη μαζί με τους συνεργάτες της και συγκέντρωσε τα δεδομένα. Αργότερα, όπως ανέφερε σε πρόσφατη συνέντευξη, οι συνθήκες της ζωής την ανάγκασαν να φύγει απροσδόκητα από την ακαδημαϊκή πορεία και να σταματήσει για αρκετά χρόνια. «Αναγκάστηκα απροσδόκητα να αποχωρήσω από την ακαδημαϊκή πορεία και να διακόψω για πολλά χρόνια», εξήγησε. Τα δεδομένα, ωστόσο, που δεν είχαν δημοσιευτεί, δεν έφυγαν από το μυαλό της.
Η επιστροφή στην επικοινωνία με τους παλιούς συνεργάτες της ήταν μια ιδιαίτερα θετική εμπειρία. «Κάποιοι ήταν τότε φοιτητές και τώρα είναι επίκουροι καθηγητές», σημείωσε. «Ήταν μια πραγματικά χαρούμενη επανένωση».
Η Tabibnia εργάζεται πλέον ξανά στο πανεπιστημιακό σύστημα της Καλιφόρνιας. Εκεί είχε σπουδάσει ψυχολογία στο UC Berkeley και ολοκληρώσει το διδακτορικό της στο UCLA. Στο UC Irvine έχει έναν ξεχωριστό ρόλο: είναι το μόνο μέλος ΔΕΠ του Τμήματος Ψυχολογίας που ασχολείται αποκλειστικά με την έρευνα.
Η λειτουργία της «επισήμανσης ερεθισμάτων»
Για να εξετάσει τη μέθοδο, η Tabibnia έβαλε 50 ενήλικες που κάπνιζαν καθημερινά να συμμετάσχουν σε μια δοκιμασία την ώρα που υποβάλλονταν σε απεικονιστικές εξετάσεις εγκεφάλου. Οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν εικόνες τσιγάρων και σκηνές καπνίσματος. Σε κάποιες δοκιμές αντιστοίχιζαν απλώς τις εικόνες, κάτι που προκαλούσε έντονη επιθυμία. Σε άλλες, επέλεγαν λέξεις για στοιχεία των εικόνων, όπως «ρουφηξιά» ή «πακέτο», «καπνός» ή «στόμα», «αναπτήρας» ή «τασάκι». Η φαινομενικά απλή αυτή διαφοροποίηση οδήγησε σε μετρήσιμα αποτελέσματα.
Οι συμμετέχοντες ανέφεραν μικρότερη επιθυμία, ενώ οι απεικονιστικές εξετάσεις κατέγραψαν χαμηλότερη δραστηριότητα στον προκούνιο (precuneus). Πρόκειται για περιοχή του μέσου βρεγματικού φλοιού, την οποία προηγούμενες μελέτες έχουν συσχετίσει με την επιθυμία για τσιγάρο και τις αρνητικές συναισθηματικές καταστάσεις.
Η Tabibnia εξήγησε ότι η λεκτική περιγραφή μπορεί να βοηθήσει στη ρύθμιση των συναισθημάτων και, ενδεχομένως, σε κάποιο βαθμό, της επιθυμίας: «Στο πλαίσιο της ρύθμισης των συναισθημάτων, και πιθανώς σε κάποιο βαθμό και της ρύθμισης της επιθυμίας, όταν βάζεις τα συναισθήματα σε λέξεις, ουσιαστικά τα μεταφέρεις από τα αυτόματα, λιγότερο συνειδητά τμήματα του εγκεφάλου στα πιο εκούσια τμήματα, όπου μπορείς να ασκήσεις έλεγχο».
Ο προκούνιος αποτελεί τμήμα του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας, όπως ονομάζουν οι νευροεπιστήμονες τις περιοχές του εγκεφάλου που δραστηριοποιούνται όταν περιπλανιέται ο νους. Η Tabibnia το περιέγραψε ως εξής: «Είναι κάτι σαν τον νοητικό θόρυβο στο παρασκήνιο, τον οποίο πολλές ψυχοθεραπείες προσπαθούν να βοηθήσουν να τεθεί υπό έλεγχο», είπε. «Υπάρχει ένα εμμονικό στοιχείο, ένας μηρυκασμός, μια επαναλαμβανόμενο νοητικό βρόχος».
Με την επισήμανση των ερεθισμάτων, οι συμμετέχοντες ενεργοποιούσαν τον προμετωπιαίο φλοιό, που λειτουργεί ως κέντρο ελέγχου του εγκεφάλου. Αυτό ενδέχεται να περιόριζε τον νοητικό θόρυβο.
«Κατά κάποιον τρόπο βγάζει νόημα», σημείωσε. «Είναι ένας από τους λόγους που οι άνθρωποι “πνίγουν” τις στενοχώριες τους στη δουλειά. Απασχολούν τον εαυτό τους, ενεργοποιούν τα εκτελεστικά τμήματα του προμετωπιαίου φλοιού και έτσι το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας τους ενοχλεί λιγότερο».
Μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας
Το πιο απρόσμενο εύρημα αφορούσε την επίδραση της ηλικίας. Τα άτομα άνω των 46,7 ετών αποκόμισαν σαφώς μεγαλύτερο όφελος από την επισήμανση ερεθισμάτων. Στους μεγαλύτερους ενήλικες η τεχνική περιόρισε την επιθυμία σε κλινικά σημαντικό βαθμό (μέγεθος επίδρασης 0,29), επαναφέροντας ουσιαστικά στα αρχικά επίπεδα την επιθυμία που προκαλούν τα ερεθίσματα.
«Η καλύτερη ρύθμιση της επιθυμίας στην ομάδα των μεγαλύτερων ηλικιών μπορεί να προέρχεται από κοινούς μηχανισμούς που διέπουν τη ρύθμιση της επιθυμίας και των αρνητικών συναισθημάτων», σημείωσε η Tabibnia στο άρθρο. «Οι μεγαλύτεροι ενήλικες συχνά αναφέρουν λιγότερα αρνητικά συναισθήματα και ενδέχεται να εμφανίζουν ενισχυμένη συναισθηματική ρύθμιση», πρόσθεσε, «όπως έχει δείξει έρευνα τόσο από το δικό μας τμήμα όσο και από άλλους».
Η επίδραση της ηλικίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα ποσοστά επιτυχίας στη διακοπή του καπνίσματος υποχωρούν μετά τα 45 έτη. «Χρειαζόμαστε προσβάσιμες παρεμβάσεις για άτομα στη μέση και μεγαλύτερη ηλικία», είπε. «Δεδομένου ότι η επισήμανση ερεθισμάτων είναι εύκολη, ουσιαστικά χωρίς κόστος και χωρίς ανεπιθύμητες ενέργειες, προσφέρει ένα πολύ καλό ισοζύγιο κόστους-οφέλους».
Η επισήμανση ερεθισμάτων διαφέρει αισθητά από άλλες γνωστικές παρεμβάσεις, όπως η γνωστική αναπλαισίωση, που προϋποθέτουν εκπαίδευση και μεγάλη νοητική προσπάθεια. «Όταν το γνωστικό απόθεμα μειώνεται, όπως στη μεγαλύτερη ηλικία ή κατά τη στέρηση νικοτίνης, η επισήμανση ερεθισμάτων μπορεί να αποτελεί μια πιο εφικτή, αποδεκτή και αποτελεσματική εναλλακτική», ανέφερε.
Εφαρμογή στην καθημερινή ζωή
Η Tabibnia πρότεινε: «Αν βρεθείτε να έχετε έντονη επιθυμία και δυσκολεύεστε, μπορείτε να δοκιμάσετε να ονομάσετε αυτό που σας την προκαλεί. Είναι η όψη του πακέτου ή η αίσθησή του στο χέρι σας; Είναι το χρώμα; Είναι η μυρωδιά; Οτιδήποτε λειτουργεί ως ερέθισμα, χρησιμοποιήστε μια λέξη για να το ονομάσετε».
Η τεχνική δεν έχει ως στόχο να εξαλείψει την επιθυμία, ούτε την εξαφανίζει πλήρως. «Δεν αλλάζει την επιθυμία δραματικά, αλλά μερικές φορές αυτή η μικρή μείωση μπορεί να είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεστε για να κάνετε ένα βήμα πίσω», εξήγησε.
Στη συνέχεια, η ίδια προτείνει συνεργασία με κλινικούς που παρέχουν συμπεριφορική θεραπεία για τη διακοπή του καπνίσματος. «Νομίζω ότι θα μπορούσε να ενσωματωθεί πολύ απλά», είπε. «Αν νιώθεις έντονη επιθυμία και δυσκολεύεσαι, απλώς ονόμασε το ερέθισμα».
Η αξιοποίηση της τεχνικής ενδέχεται να επεκτείνεται πέρα από το κάπνισμα. Η Tabibnia εκτιμά ότι η επισήμανση «θα μπορούσε να λειτουργήσει ως διαγνωστικά διατομεακή παρέμβαση για τη μείωση τόσο των αρνητικών συναισθημάτων όσο και της επιθυμίας, αντιμετωπίζοντας ενδεχομένως δύο βασικούς ψυχολογικούς παράγοντες που τροφοδοτούν το κάπνισμα».
Περισσότερες πληροφορίες: Golnaz Tabibnia et al, Cue labeling reduces cigarette craving and associated neural activity, Neuropsychopharmacology (2025). DOI: 10.1038/s41386-025-02297-8.
Συνοπτικά
- Η Golnaz Tabibnia παρουσίασε την τεχνική «επισήμανση ερεθισμάτων», η οποία περιορίζει την επιθυμία για τσιγάρο ονομάζοντας τα ερεθίσματα.
- Η μέθοδος είχε ιδιαίτερα θετικά αποτελέσματα σε ενήλικες άνω των 46 ετών και αποτελεί εύκολη παρέμβαση χωρίς κόστος.
- Η τεχνική μετατρέπει τα συναισθήματα σε λέξεις, συμβάλλοντας στη ρύθμιση της επιθυμίας και των αρνητικών συναισθημάτων.
- Στις μελέτες καταγράφηκε μειωμένη εγκεφαλική δραστηριότητα σε περιοχές που σχετίζονται με την επιθυμία για κάπνισμα.
- Η επισήμανση ερεθισμάτων μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες ψυχολογικές καταστάσεις, προσφέροντας υποστήριξη σε διάφορους τομείς της ψυχικής υγείας.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/epanastatiki-psychologiki-methodos-exafanizei-tin-epithymia-gia-tsigaro/19386
