Η σχέση ανάμεσα στην αυξημένη χρήση ψηφιακών μέσων και στα συμπτώματα της ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας) στα παιδιά βρίσκεται στο επίκεντρο του άρθρου. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η τεχνολογία δεν αποτελεί άμεση αιτία της ΔΕΠΥ, ενδέχεται όμως να ενισχύει συμπεριφορές που θυμίζουν τα χαρακτηριστικά της και να επηρεάζει τις γνωστικές λειτουργίες και την κοινωνικοποίηση των παιδιών.
Σε μελέτη με εφήβους, η συχνή ενασχόληση με ψηφιακά μέσα συσχετίστηκε με μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανιστούν συμπτώματα απροσεξίας και υπερκινητικότητας. Οι ειδικοί εισηγούνται να περιορίζεται ο χρόνος στις οθόνες και οι γονείς να συμμετέχουν ενεργά στη χρήση της τεχνολογίας, υπογραμμίζοντας πόσο σημαντική είναι η ισορροπία ανάμεσα στην ψηφιακή και την πραγματική ζωή.
Η τεχνολογία έχει ενσωματωθεί πλέον στην καθημερινότητα των παιδιών, τόσο στο σχολείο όσο και στην ψυχαγωγία τους. Παιχνίδια σε ηλεκτρονικές συσκευές, εφαρμογές, κοινωνικά δίκτυα και βίντεο απορροφούν ολοένα μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους, ακόμη και από τα 3 έτη.
Καθώς παρατηρούν τα παιδιά τους να περνούν πολλή ώρα μπροστά στις οθόνες, οι γονείς προβληματίζονται για το ενδεχόμενο να επηρεάζονται οι γνωστικές λειτουργίες, η προσοχή και η συμπεριφορά τους.
Τι αναφέρουν οι επιστήμονες
Όλο και περισσότερους επιστήμονες απασχολεί το ερώτημα κατά πόσο η υπερβολική χρήση ψηφιακών μέσων συνδέεται με συμπεριφορές που θυμίζουν συμπτώματα της ΔΕΠΥ, δηλαδή της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας. Δεν θεωρείται άμεση αιτία, αλλά πρόκειται για πιθανή επίδραση που χρειάζεται διερεύνηση.
Ο παιδοψυχολόγος δρ Μάικλ Μάνος (Michael Manos, PhD) της Cleveland Clinic περιγράφει την ΔΕΠΥ ως νευροαναπτυξιακή διαταραχή με γενετική βάση. Όπως εξηγεί, στα χαρακτηριστικά της περιλαμβάνονται η υπερκινητικότητα, η παρορμητικότητα και η δυσκολία στη συγκέντρωση.
Η τεχνολογία δεν προκαλεί τη διαταραχή. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο, η συχνή και έντονη χρήση ψηφιακών μέσων ενδέχεται να ενισχύσει ή να προκαλέσει συμπεριφορές που προσομοιάζουν στα χαρακτηριστικά της ΔΕΠΥ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρόκειται για το ίδιο πράγμα.
Τα ερευνητικά ευρήματα που προκαλούν προβληματισμό
Το 2018 δημοσιεύτηκε στο έγκριτο ιατρικό περιοδικό JAMA. Μία από τις σημαντικότερες μελέτες για τη σχέση ανάμεσα στην ψηφιακή τεχνολογία και στα συμπτώματα ΔΕΠΥ. Η ομάδα, με επικεφαλής τον Κ. Κ. Ρα (Kara C. Ra), εξέτασε στοιχεία από 2.587 εφήβους ηλικίας 15-16 ετών που φοιτούσαν σε δημόσια σχολεία της Καλιφόρνιας και δεν είχαν διαγνωστεί παλαιότερα με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ).
Οι ερευνητές επιδίωξαν να διαπιστώσουν αν η τακτική χρήση ψηφιακών μέσων –όπως τα κοινωνικά δίκτυα, τα βιντεοπαιχνίδια και οι υπηρεσίες streaming– σχετίζεται με συμπτώματα της ΔΕΠΥ σε εφήβους που έως τότε θεωρούνταν «υγιείς» σε ό,τι αφορά τη συγκεκριμένη διάγνωση.
Για 24 μήνες οι συμμετέχοντες παρακολουθούνταν και συμπλήρωναν ερωτηματολόγια για:
- πόσο συχνά χρησιμοποιούσαν 14 διαφορετικά ψηφιακά μέσα, όπως τα social media, τα βίντεο, τη μουσική, τα μηνύματα και τα διαδικτυακά παιχνίδια,
- καθώς και αν εμφάνιζαν συμπτώματα απροσεξίας και/ή υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας, με βάση τα διαγνωστικά κριτήρια της ΔΕΠΥ.
Οθόνες και ΔΕΠΥ: Τα αποτελέσματα της μελέτης
Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι έφηβοι που δήλωναν πως χρησιμοποιούσαν συχνά ή πολύ συχνά ψηφιακά μέσα είχαν 10%–11% μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν συμπτώματα που μοιάζουν με τα διαγνωστικά χαρακτηριστικά της ΔΕΠΥ, σε σύγκριση με συνομηλίκους που τα χρησιμοποιούσαν λιγότερο συχνά.
Ειδικότερα, οι ερευνητές εντόπισαν περισσότερες ενδείξεις για:
- απροσεξία, που μπορεί να εκδηλώνεται ως δυσκολία στην οργάνωση και στην ολοκλήρωση καθημερινών εργασιών,
- υπερκινητικότητα/παρορμητικότητα, όπως το να δυσκολεύεται κάποιος να παραμείνει καθιστός για πολλή ώρα ή να περιμένει τη σειρά του για να μιλήσει ή να κάνει μια εργασία.
Πώς ερμηνεύονται τα ευρήματα της μελέτης
Δεν προκύπτει από τη μελέτη αιτιακή σχέση· επομένως, δεν τεκμηριώνεται ότι η τεχνολογία προκαλεί ΔΕΠΥ. Τα στοιχεία καταδεικνύουν, ωστόσο, σαφή συσχέτιση: η μεγαλύτερη έκθεση σε ψηφιακά μέσα συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης συμπτωμάτων τύπου ΔΕΠΥ (δηλαδή συμπτωμάτων που της μοιάζουν), ιδίως σε εφήβους χωρίς προηγούμενη διάγνωση.
Οι ερευνητές θεωρούν πιθανό να παίζει ρόλο η υψηλή ένταση των ερεθισμάτων από τα ψηφιακά μέσα, όπως οι ειδοποιήσεις, οι εναλλαγές εικόνων και οι ανταμοιβές στα παιχνίδια. Αυτό ενδέχεται να δυσκολεύει τον εγκέφαλο να προσαρμόζεται σε λιγότερο γρήγορες και απαιτητικές δραστηριότητες συγκέντρωσης, όπως το σχολείο ή η μελέτη.
Γιατί χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία
Παρά το ενδιαφέρον των ευρημάτων, οι ειδικοί τονίζουν ότι χρειάζεται προσοχή κατά την ερμηνεία τους. Ο παιδοψυχολόγος δρ Μάικλ Μάνος της Cleveland Clinic επισημαίνει ότι δεν είναι σωστό να καταλήγουμε σε βιαστικά συμπεράσματα:
«Το ότι ένα παιδί παίζει πολλές ώρες με παιχνίδια ή περνά χρόνο στα social δεν σημαίνει ότι θα αναπτύξει ΔΕΠΥ. Όμως, τέτοιες συμπεριφορές μπορεί να αναδείξουν λανθάνουσες δυσκολίες προσοχής», επισημαίνει.
Η υπερβολική χρήση ψηφιακών μέσων δεν προκαλεί τη ΔΕΠΥ, μπορεί όμως να πυροδοτήσει συμπεριφορές που της μοιάζουν. Αυτό αφορά κυρίως παιδιά με κάποια προδιάθεση για προβλήματα συγκέντρωσης ή ρύθμισης της προσοχής.
Η υπερδιέγερση της προσοχής αποτελεί τον βασικό παράγοντα. Τα βίντεο, τα μηνύματα και οι επαναλαμβανόμενες ειδοποιήσεις διακόπτουν διαρκώς τη συγκέντρωση. Ακόμη και η δόνηση του κινητού στην τσέπη, όσο το παιδί βρίσκεται στην τάξη, μπορεί να δυσκολέψει την προσήλωσή του. Η αίσθηση αυτή αρκεί για να αποσπάσει τη σκέψη του από το μάθημα.
Οι κοινωνικές δεξιότητες και η επίδραση της τεχνολογίας
Πέρα από την προσοχή, η τεχνολογία μπορεί να επηρεάσει και την κοινωνικοποίηση των παιδιών. Όταν οι περισσότερες επαφές τους γίνονται ψηφιακά, απουσιάζουν σημαντικά στοιχεία της ανθρώπινης επικοινωνίας, όπως οι εκφράσεις του προσώπου, ο τόνος της φωνής και η σωματική γλώσσα. «Αυτά είναι τα σημεία που μας βοηθούν να κατανοούμε τις σχέσεις», λέει ο Δρ. Μάνος. Ένα chat ή ένα βιντεοπαιχνίδι δεν μπορεί να διδάξει αυτά τα στοιχεία.
Η συναισθηματική εξάρτηση από τις οθόνες είναι ένα ακόμη ανησυχητικό ζήτημα. Όταν οι γονείς απομακρύνουν τη συσκευή, πολλά παιδιά παρουσιάζουν σημάδια άγχους αποχωρισμού. «Κάποια παιδιά κάνουν πραγματικά κρίσεις θυμού», αναφέρει χαρακτηριστικά ο ειδικός.
Η προσμονή για νέες ειδοποιήσεις μπορεί επίσης να προκαλεί ένταση και ανυπομονησία, κρατώντας το παιδί σε διαρκή εγρήγορση και επιβαρύνοντας το νευρικό σύστημα. Ορισμένα παιδιά εμφανίζουν ευερεθιστότητα, νευρικότητα και αϋπνία χωρίς να υπάρχει προφανής λόγος.
Πώς μπορεί να βρεθεί λύση;
Η Αμερικανική Παιδιατρική Ακαδημία (AAP) προτείνει να μην χρησιμοποιούν καθόλου οθόνες τα παιδιά κάτω των 3 ετών. Για παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας, η σύσταση είναι έως μία ώρα ημερησίως.
Ο δρ Μάνος υπογραμμίζει ότι οι γονείς χρειάζεται να συμμετέχουν σταθερά στη χρήση της τεχνολογίας. Η κοινή παρακολούθηση, μαζί με συζήτηση και σχολιασμό, μπορεί να ενισχύσει τον δεσμό με το παιδί. Πρωτίστως, όμως, οι γονείς καλούνται να δίνουν οι ίδιοι το παράδειγμα. Όπως λέει:
«Τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από την πραγματική αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους, όχι από προσχεδιασμένα σενάρια και εικονικούς χαρακτήρες.»
Η τεχνολογία μπορεί να αξιοποιηθεί για εκπαίδευση, ψυχαγωγία και επικοινωνία. Ωστόσο, η υπερβολική χρήση θολώνει τα όρια της πραγματικής ζωής. Για τα παιδιά, που ακόμη διαμορφώνουν τον εαυτό τους, είναι απαραίτητο να υπάρχει ισορροπία.
Φωτογραφία: istock
Συνοπτικά
- Πρόσφατη μελέτη συνδέει την αυξημένη χρήση ψηφιακών μέσων με συμπτώματα που θυμίζουν ΔΕΠΥ, όπως η απροσεξία και η υπερκινητικότητα.
- Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η τεχνολογία δεν προκαλεί άμεσα τη ΔΕΠΥ, αλλά ενδέχεται να ενισχύσει συμπεριφορές που σχετίζονται με αυτήν.
- Σύμφωνα με μελέτη του 2018, οι έφηβοι που χρησιμοποιούσαν συχνά ψηφιακά μέσα είχαν 10-11% μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν συμπτώματα ΔΕΠΥ.
- Η υπερδιέγερση από τα ψηφιακά μέσα μπορεί να δυσκολεύει την προσαρμογή των παιδιών σε συνθήκες που απαιτούν συγκέντρωση, όπως το σχολικό περιβάλλον.
- Οι ειδικοί προτείνουν να περιορίζεται ο χρόνος χρήσης οθονών και οι γονείς να συμμετέχουν ενεργά, ώστε να διατηρείται ισορροπία ανάμεσα στην ψηφιακή και την πραγματική ζωή.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/paidi-goneis/depy-pos-oi-othones-xypnoyn-symptomata-tis-diatarachis-sta-paidia-ta-sygklonistika-ereynitika-dedomena/17303
