Η επαγγελματική εξουθένωση, ή burnout, αφορά περίπου έναν στους τέσσερις εργαζόμενους. Πρόκειται για σύνθετο φαινόμενο, το οποίο σχετίζεται κυρίως με το χρόνιο εργασιακό στρες και όχι με την εργασία από μόνη της. Οι παρανοήσεις για το burnout —όπως ότι αρκούν οι διακοπές για να αντιμετωπιστεί ή ότι εμφανίζεται μόνο σε αδύναμους ανθρώπους— οδηγούν σε εσφαλμένη αντίληψη και εμποδίζουν την κατανόησή του.
Η συναισθηματική απομάκρυνση και η αίσθηση ότι κάποιος δεν είναι αρκετά ικανός συγκαταλέγονται στα αρχικά σημάδια. Μπορεί να περνούν απαρατήρητα στον χώρο της εργασίας, επηρεάζοντας όμως και τις προσωπικές σχέσεις. Οι ειδικοί επισημαίνουν πως η αποτελεσματική αντιμετώπιση του burnout προϋποθέτει την κατανόηση των πραγματικών αιτίων και τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών.
Η επαγγελματική εξουθένωση (burnout) είναι ένα σύγχρονο σύνδρομο που ταλαιπωρεί τη μεγάλη πλειονότητα των εργαζομένων, με αποτέλεσμα να απασχολεί ολοένα περισσότερο τη δημόσια συζήτηση.
Έχουν διαδοθεί, ωστόσο, επιβλαβείς αντιλήψεις για το σύνδρομο: ότι «αντιμετωπίζεται με διακοπές», ότι «ξεπερνιέται με θέληση» ή ότι «το επικαλούνται οι τεμπέληδες». Στην ουσία, η σύνδεσή του είναι ισχυρότερη με το χρόνιο και κακώς διαχειρισμένο στρες παρά με την ίδια τη δουλειά.
«Όλοι νομίζουν ότι είναι κάποιου είδους ασθένεια», αναφέρει η Κριστίνα Μάσλαχ, καθηγήτρια ψυχολογίας και η πρώτη που μελέτησε το σύνδρομο, τη δεκαετία του 1970. Η ίδια διευκρινίζει: «Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για μια αντίδραση σε χρόνιο εργασιακό στρες».
Η εξουθένωση δεν οφείλεται απλώς στο ότι κάποιος εργάζεται, αλλά στις συνθήκες οργάνωσης και εκτέλεσης της δουλειάς. Στους παράγοντες περιλαμβάνονται ο φόρτος που διαρκεί πολύ, ο περιορισμένος έλεγχος στον ρυθμό και στις αποφάσεις, καθώς και η ανεπαρκής υποστήριξη στον εργασιακό χώρο.
Τα πρώτα συμπτώματα του burnout
Το burnout δεν περιορίζεται στην επίδοση ή στην παραγωγικότητα: μεταβάλλει ουσιαστικά το πώς οι άνθρωποι αισθάνονται, σκέφτονται και συνδέονται με τους γύρω τους. Το σύνδρομο μπορεί να εξελίσσεται πέρα από την επαγγελματική κούραση, με σταδιακή συναισθηματική αποσύνδεση από την καθημερινή ζωή, η οποία συχνά προηγείται της σωματικής κατάρρευσης.
Αρκετοί εργαζόμενοι περιγράφουν ότι αισθάνονται σαν να έχουν χάσει τον εαυτό τους, καθώς εμφανίζουν συμπεριφορές που δεν τους χαρακτηρίζουν. Εκτός από κούραση και απελπισία, μπορεί να νιώθουν απάθεια και κυνισμό, να δείχνουν λιγότερη ανοχή και να αποτραβιούνται από τους άλλους.
Τα αρχικά συμπτώματα ενδέχεται να φανούν πρώτα εκτός δουλειάς: στο σπίτι, στις προσωπικές σχέσεις ή ως απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που κάποτε είχαν σημασία. Αυτή η «σιωπηρή φθορά» συχνά εκλαμβάνεται λανθασμένα ως κακή διάθεση ή ως προσωπική δυσκολία.
Η επιμονή των μύθων για το burnout εξηγείται εν μέρει από το ότι η εξουθένωση δεν είναι πάντα εμφανής και έτσι μπορεί εύκολα να θεωρηθεί έλλειψη αντοχής ή διάθεσης. Οι ειδικοί στους οποίους αναφέρεται ο Guardian τονίζουν πως πρόκειται για σύνθετη αντίδραση του οργανισμού και ότι η κατανόησή της είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς την αντιμετώπιση. Ας ξεχωρίσουμε, λοιπόν, τι ισχύει και τι αποτελεί μύθο.
Οι συνηθέστερες παρανοήσεις για το burnout
Το burnout είναι μόνο κούραση – ΛΑΘΟΣ. Η εξάντληση δεν είναι το μοναδικό βασικό σύμπτωμα· σημαντικότερο είναι το αίσθημα συναισθηματικής αποστασιοποίησης και κυνισμού. Οι εργαζόμενοι ενδέχεται να καταλάβουν ότι νοιάζονται λιγότερο από πριν για τους συναδέλφους και τη δουλειά τους, κάτι που μπορεί να τους προκαλεί εκνευρισμό, αναφέρει η Κλαούντια Χάμοντ, συγγραφέας του Overwhelmed: Ways to Take the Pressure Off.
Η σύμβουλος για το burnout Άννα Κ. Σάφνερ αναφέρει ως ακόμη μία ένδειξη το αίσθημα ανεπάρκειας, είτε ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα είτε όχι. «Κάνεις όλο και λιγότερα πράγματα, κάτι που συχνά καταλήγει σε έντονα αισθήματα ντροπής ή ενοχής», εξηγεί.
Το burnout σημαίνει κατάθλιψη ή άγχος – ΛΑΘΟΣ. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) δεν περιλαμβάνει το σύνδρομο στις ψυχικές διαταραχές ή στις νόσους. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Χάμοντ, το άγχος και η κατάθλιψη μπορεί να αποτελούν ενδείξεις burnout. Παρ’ όλα αυτά, «δεν νιώθουν όλοι όσοι έχουν burnout τόσο απελπισμένοι όσο οι άνθρωποι που πάσχουν από κατάθλιψη».
Το burnout αφορά μόνο αδύναμους ή αδιάφορους ανθρώπους – ΛΑΘΟΣ. «Αν η σκληρή δουλειά θεράπευε το burnout, πολλοί από εμάς θα ήμασταν ήδη καλά», λέει η Αμέλια Ναγκρόσκι, συνσυγγραφέας του Burnout: The Secret to Unlocking the Stress Cycle. Η ίδια νοσηλεύτηκε δύο φορές εξαιτίας ασθένειας που προκλήθηκε από το στρες.
Στην πραγματικότητα, το σύνδρομο μπορεί να δείχνει ότι κάποιος έχει επενδύσει υπερβολικά στη δουλειά του. «Οι άνθρωποι συχνά δυσκολεύονται να απομακρυνθούν… Αν δεν σε ένοιαζε, δεν θα εξουθενωνόσουν», εξηγεί η καθηγήτρια Γκέιλ Κίνμαν από την Εταιρεία Επαγγελματικής Ιατρικής.
Δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία – ΣΩΣΤΟ. Η Κίνμαν εξηγεί ότι «Δεν είναι η ίδια η δουλειά που προκαλεί burnout», αλλά συχνά ευθύνονται «ο τρόπος με τον οποίο διοικείται η επιχείρηση και η υποστήριξη που λαμβάνουν οι εργαζόμενοι». Μελέτες σε υγειονομικούς καταδεικνύουν ότι οι οργανωτικοί παράγοντες επηρεάζουν το burnout πολύ περισσότερο από το ίδιο το άτομο. Ανάμεσά τους είναι ο υπερβολικός φόρτος, οι πολλές ώρες εργασίας και η περιορισμένη ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις.
Από την πλευρά της, η Μάσλαχ τονίζει πως για να αντιμετωπιστεί πραγματικά το πρόβλημα πρέπει να επανεξεταστούν οι εργασιακές συνθήκες. Όπως λέει, «Πολύ συχνά η αντίδραση είναι να βρούμε πώς θα διαχειριστούμε το burnout – αντί να αντιμετωπίσουμε τους χρόνιους εργασιακούς στρεσογόνους παράγοντες».
Οι διακοπές δεν αρκούν για να αντιμετωπιστεί το burnout – ΛΑΘΟΣ. Η Χάμοντ χαρακτηρίζει μύθο την άποψη ότι ένα πολύ σύντομο διάλειμμα αρκεί για να αλλάξει κάτι. Η Κίνμαν συνιστά «ένα εύλογο χρονικό διάστημα μακριά», διευκρινίζοντας ότι ο απαιτούμενος χρόνος διαφέρει ανάλογα με τη βαρύτητα του burnout.
Η σωματική ανάπαυση έχει σημασία, ωστόσο προειδοποιεί να αποφύγετε την απομόνωση και την απομάκρυνση από τους άλλους: «Μην αφήσετε τη ζωή σας να συρρικνωθεί – φροντίστε να επανεισάγετε καλά πράγματα». Όσοι δεν μπορούν να πάρουν άδεια, μπορούν να δοκιμάσουν να ενσωματώσουν «μικρο-ανακάμψεις» στην καθημερινότητά τους, ώστε να ρυθμίσουν το νευρικό σύστημα και τα επίπεδα στρες.
Η αρκετή προσπάθεια αρκεί για να το ξεπεράσεις – ΛΑΘΟΣ. Η Μάσλαχ θυμίζει ότι παλαιότερα περιέγραφαν ανθρώπους τύπου Α, που δούλευαν ασταμάτητα και πάθαιναν καρδιακά επεισόδια στα 40 τους. «Πλέον γνωρίζουμε γιατί». Η συνέχιση της δουλειάς με σκυμμένο το κεφάλι μπορεί να προκαλέσει γαστρεντερικές, μυοσκελετικές και καρδιαγγειακές δυσκολίες.
Η δρ Αντίτι Νερουρκάρ, γιατρός του Χάρβαρντ και συγγραφέας του The 5 Resets, πέρασε αντίστοιχη εμπειρία, όταν παρουσίασε καρδιακά προβλήματα στην ιατρική της εκπαίδευση. «Σκεφτόμουν: ‘Το στρες δεν συμβαίνει σε ανθρώπους σαν εμένα, είμαι ανθεκτική’». Η επιστημονική γνώση πλέον δείχνει ότι αυτή η πεποίθηση δεν ευσταθεί.
Το burnout χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για αποφυγή της δουλειάς – ΛΑΘΟΣ. Η Ναγκρόσκι αναγνωρίζει ότι «Το burnout έχει γίνει λέξη-κλισέ», ωστόσο επισημαίνει πως, δεκαετίες μετά την πρώτη καταγραφή του από τη Μάσλαχ, «υπάρχουν συντριπτικές αποδείξεις ότι γίνεται όλο και πιο συχνό».
Η TUC, σε έρευνά της, αποδίδει το burnout σε μια «τέλεια καταιγίδα» συνθηκών: αυξημένες απαιτήσεις στην εργασία, χρόνιες ελλείψεις προσωπικού, χειρότερη ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, καθώς και τεχνολογίες επιτήρησης που καταγράφουν την παραγωγικότητα. Η Σάφνερ σημειώνει: «Οι άνθρωποι βιώνουν επίσης τις συνέπειες ενός οικονομικά και πολιτικά ασταθούς, εμμονικού με τις οθόνες κόσμου».
Η Μάσλαχ απορρίπτει κατηγορηματικά τον ισχυρισμό ότι το burnout έχει «εργαλειοποιηθεί» για την αποφυγή της εργασίας. «Είναι πιο εύκολο [για τους εργοδότες] να πουν ότι κάτι δεν πάει καλά με το προσωπικό, ότι είναι αδύναμο και τεμπέλικο και δεν θέλει να δουλέψει, παρά να αναρωτηθούν: ‘Τι θα έκανε τη δουλειά πιο βιώσιμη;’».
Τα σωματικά σημάδια δεν περιλαμβάνονται στο burnout – ΛΑΘΟΣ. Εκτός από άλλα συμπτώματα, το burnout ενδέχεται να συνοδεύεται από μυϊκή ένταση, πονοκεφάλους, αρρυθμίες και αυξημένη αρτηριακή πίεση. Αυτό σχετίζεται με το γεγονός ότι το στρες αποτελεί μια αρχέγονη βιολογική αντίδραση, που μας έχει προετοιμάσει να αποφεύγουμε κινδύνους, όπως όταν τρέχουμε για να ξεφύγουμε από έναν θηρευτή.
Η Κίνμαν εξηγεί πως το πρόβλημα εμφανίζεται όταν το σώμα εκτίθεται διαρκώς σε στρες: «Αυτές οι προσαρμοστικές αντιδράσεις τείνουν να γίνονται δυσπροσαρμοστικές και να προκαλούν κάθε είδους προβλήματα».
Όλοι είναι κάπως εξουθενωμένοι – ΛΑΘΟΣ. Η Νερουρκάρ αναφέρει ότι «Τα δεδομένα αυτή τη στιγμή δείχνουν ότι περίπου το 76% των ανθρώπων βιώνει burnout». Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει πως κάθε άτομο το βιώνει τόσο έντονα ώστε να χρειάζεται να μείνει εκτός εργασίας για μήνες.
Η Σάφνερ περιγράφει το πραγματικό burnout ως «μια εξαιρετικά σοβαρή και υπαρξιακά απειλητική κατάσταση». Οι πάσχοντες, λέει, «είναι χρόνια κουρασμένοι, αλλά συνεχίζουν να λειτουργούν σε υψηλό επίπεδο στη δουλειά, με τεράστιο κόστος». Στις πιο βαριές περιπτώσεις, προσθέτει, «μερικές φορές δεν μπορούν καν να σηκωθούν από το κρεβάτι και υποφέρουν από εγκεφαλική ομίχλη, με αποτέλεσμα να μην μπορούν πλέον να διαβάσουν ή να γράψουν».
Μείωση των ωρών εργασίας: μπορεί να βοηθήσει;
Η απάντηση εξαρτάται από την περίπτωση. Λιγότερες ώρες ενδέχεται να περιορίσουν τα πρώιμα συμπτώματα, αλλά όχι όταν ταυτόχρονα αναμένεται να ολοκληρώνεται ο ίδιος όγκος εργασίας.
Η ελάφρυνση του φόρτου μπορεί να προσφέρει κάποια βοήθεια, προειδοποιούν οι ειδικοί, εφόσον οι άνθρωποι αξιοποιήσουν αυτόν τον χρόνο για να ξανασυνδεθούν με όσα και όσους αγαπούν πραγματικά. Αν, αντίθετα, επιστρέψουν απλώς σε ένα ανθυγιεινό εργασιακό περιβάλλον, το αποτέλεσμα δεν θα είναι το αναμενόμενο.
Παράλληλα με την εξάλειψη των χρόνιων στρεσογόνων παραγόντων στη δουλειά, μπορούν να βοηθήσουν και ορισμένες μικρότερες αλλαγές για την αντιμετώπιση του συνδρόμου: προστατέψτε τον ύπνο σας, περιορίστε τον χρόνο μπροστά σε οθόνες και προσθέστε κάποια μορφή κίνησης στην καθημερινότητά σας. Οι ειδικοί παροτρύνουν τους πελάτες τους να ξαναβρούν ανθρώπους και εμπειρίες που τους έκαναν πιο ευτυχισμένους.
Για να ηρεμήσει ένα νευρικό σύστημα που έχει υπερφορτωθεί, μπορούν επίσης να συμβάλουν πρακτικές όπως η γιόγκα, ο διαλογισμός και οι ασκήσεις αναπνοής.
Η συζήτηση για το burnout δεν αφορά μόνο την «κούραση» της σύγχρονης ζωής, αλλά και τα όρια της ανθρώπινης αντοχής σε ένα περιβάλλον διαρκούς πίεσης. Πρώτο βήμα είναι να αναγνωριστούν οι μύθοι και στη συνέχεια να εξεταστούν κατάματα οι συνθήκες που τους τροφοδοτούν. Όσο η εξουθένωση αποδίδεται σε ατομική αδυναμία, το πρόβλημα θα παραμένει συλλογικό. Και όσο αντιμετωπίζεται ως «φυσιολογική», θα βαθαίνει σιωπηρά.
ΠΗΓΗ: in.gr
Συνοπτική παρουσίαση
- Περίπου ένας στους τέσσερις εργαζόμενους βιώνει burnout, το οποίο σχετίζεται κατά κύριο λόγο με το χρόνιο εργασιακό στρες και όχι με την εργασία από μόνη της.
- Στα αρχικά σημάδια συγκαταλέγονται η συναισθηματική απομάκρυνση και η αίσθηση ότι κάποιος δεν είναι επαρκής, καταστάσεις που συχνά επιβαρύνουν και τις προσωπικές σχέσεις.
- Παρανοήσεις για το burnout —όπως ότι αρκούν οι διακοπές για να αντιμετωπιστεί ή ότι πλήττει μόνο όσους είναι αδύναμοι— οδηγούν σε εσφαλμένη εικόνα και εμποδίζουν την κατανόηση του φαινομένου.
- Για την ουσιαστική αντιμετώπιση του burnout, καθοριστικό ρόλο έχουν η κατανόηση των αιτίων του και η αναβάθμιση των εργασιακών συνθηκών.
- Το burnout ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρές σωματικές επιπτώσεις και η αντιμετώπισή του χρειάζεται συλλογική δράση, αντί να θεωρείται αποτέλεσμα ατομικής αδυναμίας.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/1-stoys-4-vionei-burnout-anagnoriste-ta-prota-symptomata/20231
