Το gaslighting είναι μια μορφή συναισθηματικής χειραγώγησης, η οποία μπορεί να κάνει τα θύματα να αμφιβάλλουν για την πραγματικότητα και τις σκέψεις τους. Ακολουθούν έξι φράσεις που χρησιμοποιούν χειριστικοί άνθρωποι για να τα ελέγξουν και να τα αποδυναμώσουν, μεταξύ των οποίων «Δεν έγινε ποτέ αυτό που λες» και «Είσαι υπερβολικά ευαίσθητος/-η».
Η κατάθλιψη, το άγχος και η δυσπιστία συγκαταλέγονται στις πιθανές επιπτώσεις του gaslighting. Για την αντιμετώπιση αυτών των συμπεριφορών προτείνονται στρατηγικές όπως η αυτογνωσία, η καταγραφή συνομιλιών και η στήριξη από ανθρώπους εμπιστοσύνης ή επαγγελματίες.
Επειδή το gaslighting συχνά δεν γίνεται άμεσα αντιληπτό, μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα επιβλαβές. Με τον καιρό κλονίζει την αντίληψη της πραγματικότητας, κάνοντάς σας να αμφιβάλλετε για τις σκέψεις, τις αναμνήσεις και τα συναισθήματά σας. Ποιες έξι φράσεις χρησιμοποιούν συχνά όσοι θέλουν να σας χειραγωγήσουν;
Τι σημαίνει gaslighting και ποιες εκφράσεις χρησιμοποιούν συχνά οι χειριστικοί άνθρωποι;
Το gaslighting αποτελεί μια διακριτική, αλλά ισχυρή μορφή συναισθηματικής χειραγώγησης. Σταδιακά, κάνει το άτομο να αμφισβητεί όσα σκέφτεται και θυμάται, καθώς και την αντίληψή του για την πραγματικότητα. Συνήθως το εφαρμόζουν χειριστικά άτομα, ενώ είναι δύσκολο να αναγνωριστεί την ώρα που συμβαίνει, γεγονός που το κάνει ιδιαίτερα επιζήμιο.
«Άνθρωποι που δεν μπορούν αυθεντικά να υπερασπιστούν την άποψή τους ή να στηρίξουν τα λόγια τους στρέφονται στο gaslighting ως εργαλείο», αναφέρει η Shannon Thomas, Αμερικανή θεραπεύτρια και συγγραφέας, σύμφωνα με το HuffPost. «Καταφεύγουν σε τακτικές που δημιουργούν σύγχυση — και αυτό είναι ένδειξη αδυναμίας χαρακτήρα».
Υπονομεύοντας την αυτοπεποίθηση του άλλου και κάνοντάς τον να αμφιβάλλει για όσα έχει βιώσει, οι κακοποιητές μπορούν να επιβάλουν τον έλεγχό τους στη σχέση. Ο όρος προέρχεται από το θεατρικό έργο Gaslight, που γράφτηκε το 1938: σε αυτό, ένας άντρας χειραγωγεί τη γυναίκα του ώστε να πιστεύει πως χάνει το μυαλό της.
Η Beverly Engel, Αμερικανή ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας, επισημαίνει πως το gaslighting συχνά αποσκοπεί στο να στρέψει αλλού την προσοχή από την πραγματική ενοχή. «Για παράδειγμα, το να σας κατηγορεί ότι φλερτάρετε ή είστε άπιστοι μπορεί να είναι στάχτη στα μάτια για το γεγονός ότι εκείνος το κάνει».
Gaslighting και οι επιπτώσεις του στη συναισθηματική υγεία
Το gaslighting είναι συναισθηματική χειραγώγηση που κάνει κάποιον να αμφιβάλλει για τις αναμνήσεις ή τις σκέψεις του και ενδέχεται να έχει σοβαρές συνέπειες για την ψυχική υγεία:
- Κατάθλιψη και χαμηλή αυτοεκτίμηση: Μελέτες δείχνουν ότι άνθρωποι που βιώνουν gaslighting συχνά εμφανίζουν περισσότερα καταθλιπτικά συναισθήματα και μειωμένη αυτοπεποίθηση.
- Άγχος και πανικός: Τα θύματα μπορεί να νιώθουν νευρικότητα και άγχος, ενώ σκέφτονται εμμονικά πώς θα αποφύγουν μια νέα χειραγώγηση.
- Δυσπιστία και παράνοια: Ακόμη και αν ληφθούν υπόψη τα γνωρίσματα της προσωπικότητας, όσοι βιώνουν gaslighting συχνά γίνονται καχύποπτοι.
- Άλλες μακροχρόνιες επιπτώσεις: Μπορεί να αποδυναμωθεί η αίσθηση του εαυτού, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται κανείς να παίρνει αποφάσεις ή να εμπιστεύεται τον εαυτό του, ακόμη και μετά την απομάκρυνση από την κακοποιητική κατάσταση.
Μελέτη του 2024 με τίτλο Gaslighting Experience, Psychological Health, and Well‑being: The Role of Self‑Compassion and Social Support διαπίστωσε ότι γυναίκες που ανέφεραν περισσότερη αυτοσυμπόνια και ισχυρότερη υποστήριξη από οικογένεια και συντρόφους τους, είχαν βιώσει λιγότερο gaslighting. Αυτό συνδέθηκε με καλύτερη ψυχολογική υγεία και εντονότερη αίσθηση σκοπού στη ζωή.
Έξι φράσεις που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι στο gaslighting
1. «Δεν έγινε ποτέ αυτό που λες»
Οι gaslighters προβαίνουν σε κακοποιητικές πράξεις ή λένε κάτι κακοποιητικό και στη συνέχεια το αρνούνται εντελώς, ώστε να φυτέψουν αμφιβολίες στο θύμα, εξήγησε η αδειούχος κλινική κοινωνική λειτουργός Lisa Ferentz, ειδική στη θεραπεία τραύματος.
«Το θύμα αρχίζει να αμφισβητεί το ένστικτό του και βασίζεται όλο και περισσότερο στην “πραγματικότητα” που δημιουργείται και χειραγωγείται από τον κακοποιητή», είπε. «Αυτό εντείνει και την αίσθηση εξάρτησης από τον κακοποιητή».
2. «Είσαι υπερβολικά ευαίσθητος/-η»
Όταν εκφράσετε τη στεναχώρια ή την απογοήτευσή σας για κάτι που είπε το κακοποιητικό άτομο — όπως ένα προσβλητικό σχόλιο για την εμφάνισή σας μπροστά σε φίλους, το οποίο εκείνο ισχυρίζεται ότι ήταν προφανώς ένα αστείο για όλους — θα υποβαθμίσει τα συναισθήματά σας. Ίσως σας πει ότι είστε υπερβολικά ευαίσθητοι ή ότι δίνετε σημασία σε κάτι ασήμαντο. Στόχος είναι να σας κάνει να αισθανθείτε ανόητοι επειδή επιχειρήσατε να υπερασπιστείτε τον εαυτό σας.
Η Engel είπε ότι «Μόλις ο κακοποιητικός σύντροφος καταρρίψει την ικανότητα του θύματος να εμπιστεύεται τις αντιλήψεις του, είναι πιο πιθανό το θύμα να ανεχθεί την κακοποιητική συμπεριφορά και να παραμείνει στη σχέση».
3. «Δεν πας καλά — και δεν το λέω μόνο εγώ»
Όσο περνά ο καιρός, οι ψευδείς ισχυρισμοί και η παραποίηση της πραγματικότητας από τον gaslighter οδηγούν το θύμα να αμφιβάλλει έντονα για τη διανοητική του υγεία. Το άτομο που το κακοποιεί αξιοποιεί αυτή την αμφιβολία προς όφελός του.
Η Ferentz ανέφερε ότι «Αφού έχει κλονιστεί η αυτοπεποίθησή του, ο gaslighter “επιβεβαιώνει” τον χειρότερο φόβο του θύματος: ότι όντως είναι τρελός/ή».
Επιπλέον, ο κακοποιητής ενδέχεται να επιχειρήσει να πείσει φίλους και συγγενείς σας πως έχετε ψυχική αστάθεια. Με αυτόν τον τρόπο προσπαθεί να σας υπονομεύσει και να σας απομακρύνει από τους ανθρώπους που αγαπάτε.
Η Ferentz είπε ότι «Οι gaslighters επίσης διαδίδουν σκόπιμα αυτή την προπαγάνδα στους φίλους και την οικογένεια του θύματος με σκοπό να τους απομονώσουν και να κάνουν τους άλλους να ταχθούν με το μέρος του κακοποιητή», και πρόσθεσε: «Αυτό μειώνει την πιθανότητα να πιστέψουν τις ιστορίες του θύματος και τους αποκόπτει από τους πόρους που θα τους επέτρεπαν να φύγουν».
4. «Δεν θυμάσαι τίποτα»
Η Thomas επισήμανε: «Όλοι έχουμε στιγμές που ξεχνάμε λεπτομέρειες από μια συζήτηση», και συνέχισε: «Αυτό είναι φυσιολογικό. Όμως ένας gaslighter θα εστιάσει στο να κάνει το θύμα να αμφιβάλλει για τη μνήμη του σε πολλές καταστάσεις. Το κάνουν αυτό γιατί το να κάνουν το θύμα να αμφισβητεί τον εαυτό του είναι ο πυρήνας του gaslighting. Όταν το θύμα δεν εμπιστεύεται πια τις εκτιμήσεις του, ο κακοποιητής έχει τον πλήρη έλεγχο».
5. «Λυπάμαι που νομίζεις ότι σε πλήγωσα»
Η φράση ενδέχεται αρχικά να ακούγεται σαν συγγνώμη, στην πραγματικότητα όμως δεν αποτελεί τέτοια. Όπως εξήγησε η Αμερικανή κλινική ψυχολόγος B. Nilaja Green, ο κακοποιητής αποφεύγει να αναλάβει την ευθύνη για τον πόνο που προκάλεσε και μεταθέτει σε εσάς την ευθύνη επειδή ερμηνεύσατε λάθος την κατάσταση.
Όπως είπε, «Αυτό μπορεί να οδηγήσει τον έναν σύντροφο να μην εμπιστεύεται την κρίση του και τις αντιδράσεις του», και συμπλήρωσε: «Μπορεί πραγματικά να αρχίσει να πιστεύει ότι είναι “πολύ ευαίσθητος/η”, ή “παράλογος/η”, γεγονός που μπορεί να τον κάνει να βασίζεται περισσότερο στην ερμηνεία των γεγονότων από το άλλο άτομο ως πιο ακριβή ή λογική».
6. «Θα έπρεπε να ήξερες πώς θα αντιδρούσα»
Πρόκειται για άλλη μία περίπτωση στην οποία ο gaslighter επιχειρεί να μεταφέρει στο θύμα τη δική του ευθύνη. Αντί να λογοδοτήσει για τη δική του συμπεριφορά, κατηγορεί εσάς.
Η Thomas εξήγησε ότι «Το gaslighting περιλαμβάνει τη διαστρέβλωση των γεγονότων ώστε να αποφύγουν την προσωπική ευθύνη για τις συμπεριφορές τους», και είπε: «Λέγοντας στο θύμα ότι έπρεπε να ξέρει καλύτερα, ο gaslighter ρίχνει το φταίξιμο στο θύμα, όχι μόνο για το ότι μίλησε, αλλά και για την αντίδραση του κακοποιητή».
Τι μπορείτε να κάνετε όταν κάποιος σας χειραγωγεί μέσω gaslighting
- Η αποχώρηση από μια σχέση όπου υπάρχει gaslighting είναι δυνατόν να γίνει, παρότι μπορεί να είναι «αφόρητα δύσκολο», όπως επισημαίνει η Robin Stern. Η Beverly Engel είπε ότι «Το αντίδοτο στο gaslighting είναι να αποκτήσετε μεγαλύτερη αυτογνωσία» και πρόσθεσε: «Όσο καλύτερα γνωρίζετε τον εαυτό σας, τόσο πιο ικανοί θα είστε στο να αποκρούετε ανακριβείς δηλώσεις για εσάς».
- Ακολουθήστε το ένστικτό σας, ακόμη κι αν δεν είστε βέβαιοι ότι πρέπει να το εμπιστευτείτε. Η B. Nilaja Green είπε: «Όταν αισθάνεστε εκείνη την ένταση στο στομάχι ή μια αίσθηση ανησυχίας σε μια κατάσταση, μην την απορρίψετε αμέσως επειδή κάποιος άλλος πιστεύει ότι θα έπρεπε». Συνέστησε επίσης: «Ερευνήστε τι μπορεί να σας λέει αυτό το συναίσθημα και συλλέξτε περισσότερες πληροφορίες πριν προχωρήσετε στην επόμενη σας κίνηση».
- Κρατήστε καταγραφή των συνομιλιών μέσω μηνυμάτων ή email, καθώς και προσωπικές σημειώσεις. Η Shannon Thomas ανέφερε ότι «είναι χρήσιμο στην αντιμετώπιση της σύγχυσης που προκαλεί ο gaslighter». Η Stern έγραψε: «Πού ακριβώς ξεφεύγει η συζήτηση από την πραγματικότητα προς την εκδοχή του άλλου ατόμου;… γράψτε πώς νιώσατε. Ψάξτε για σημάδια επαναλαμβανόμενης άρνησης της δικής σας εμπειρίας».
- Εφόσον δεν κινδυνεύετε, εξετάστε το ενδεχόμενο να ονομάσετε τη συμπεριφορά. Η Thomas συμβούλευσε: «Ενημερώστε το άλλο άτομο ότι βλέπετε το παιχνίδι χειραγώγησης». Η Engel προτείνει να απαντήσετε: «Όχι, δεν είμαι υπερβολικά ευαίσθητος/η. Αντιδρώ όπως θα αντιδρούσε οποιοσδήποτε. Tο πρόβλημα είναι ότι εσύ δεν είσαι αρκετά ευαίσθητος/-η».
- Μην προσδοκάτε ότι ο gaslighter θα αλλάξει. Η Lisa Ferentz δήλωσε: «Συνήθως δεν έχουν καμία πρόθεση να αλλάξουν» και προειδοποίησε: «Αν περιμένετε από αυτούς να αναλάβουν την ευθύνη, πιθανότατα θα οδηγηθείτε σε περισσότερη κακοποίηση και θα γίνει λιγότερο πιθανό να μπορέσετε να φύγετε».
- Ζητήστε βοήθεια από έμπιστο πρόσωπο ή θεραπευτή. Η Green έθεσε το ερώτημα: «Μήπως νιώθετε ότι μικραίνετε κοντά τους, συμφωνείτε με όλα όσα λένε, ακόμα και με πράγματα που δεν συμφωνούν με τις αξίες σας;» Η Engel υπογράμμισε: «Σε αυτή την κατάσταση, μπορεί να είναι ο μόνος τρόπος για να διατηρήσετε τη λογική σας».
Συνοπτικά
- Με τον όρο gaslighting περιγράφεται μια μορφή συναισθηματικής χειραγώγησης, η οποία κάνει τα θύματα να αμφιβάλλουν για τις σκέψεις τους και για όσα θεωρούν πραγματικότητα.
- Για να αποδυναμώσουν τα θύματά τους, οι χειριστικοί άνθρωποι καταφεύγουν σε χαρακτηριστικές εκφράσεις, όπως «Δεν έγινε ποτέ αυτό που λες» και «Είσαι υπερβολικά ευαίσθητος/-η».
- Οι συνέπειες του gaslighting περιλαμβάνουν κατάθλιψη, άγχος, δυσπιστία και υποβάθμιση της αυτοεκτίμησης.
- Για την αντιμετώπιση του gaslighting προτείνονται η ενίσχυση της αυτογνωσίας, η καταγραφή των συνομιλιών και η υποστήριξη από ανθρώπους εμπιστοσύνης.
- Οι χειριστικοί άνθρωποι συχνά δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις πράξεις τους και μεταθέτουν την ευθύνη στα θύματα.
- Η αναγνώριση της χειραγώγησης και η εμπιστοσύνη στο ένστικτό σας είναι σημαντικές για την προστασία της ψυχικής υγείας.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/gaslighting-oi-6-ypoyles-fraseis-poy-apokalyptoyn-ti-cheiragogisi/12413
