Το άρθρο διερευνά γιατί οι γυναίκες έχουν διπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν τη νόσο Αλτσχάιμερ σε σχέση με τους άνδρες. Η μεγαλύτερη διάρκεια ζωής τους ενδέχεται να συμβάλλει, ωστόσο οι ερευνητές υπογραμμίζουν τη σημασία βιολογικών παραγόντων, όπως τα χρωμοσώματα και οι ορμονικές μεταβολές της εμμηνόπαυσης.
Στις γυναίκες υπάρχουν περισσότερα χρωμοσώματα Χ, τα οποία φέρουν γονίδια που συνδέονται με τη λειτουργία του εγκεφάλου και το ανοσοποιητικό σύστημα. Παράλληλα, η υγεία του εγκεφάλου επηρεάζεται από τις ορμονικές αλλαγές της εμμηνόπαυσης. Τα ευρήματα της έρευνας ενδέχεται να συμβάλουν στην ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων για τη θεραπεία και την πρόληψη της νόσου.
Ένα στοιχείο της νόσου Αλτσχάιμερ που δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς βρίσκεται πλέον όλο και περισσότερο στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας: για ποιον λόγο οι γυναίκες έχουν διπλάσιες πιθανότητες να νοσήσουν σε σύγκριση με τους άνδρες;
Η μεγαλύτερη διάρκεια ζωής των γυναικών θα μπορούσε να θεωρηθεί μια εύλογη εξήγηση για αυτή την απόκλιση. Ωστόσο, οι επιστήμονες που μελετούν τη νόσο εκτιμούν ότι αυτός ο παράγοντας δεν αρκεί για να δικαιολογήσει τόσο μεγάλη διαφορά.
Πολλοί παράγοντες ενδέχεται να συμβάλλουν, όμως οι ερευνητές εστιάζουν σε δύο σαφείς βιολογικές διαφορές ανάμεσα στα φύλα: στα χρωμοσώματα και στην εμμηνόπαυση.
Βιολογικές διαφορές που επηρεάζουν τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ
Στο γενετικό υλικό των γυναικών υπάρχουν δύο χρωμοσώματα Χ, ενώ των ανδρών περιλαμβάνει ένα Χ και ένα Υ. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι διαφορές ανάμεσα στα γονίδια των χρωμοσωμάτων Χ και Υ ίσως συνδέονται με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης της νόσου Αλτσχάιμερ στις γυναίκες.
Μια ακόμη διαφορά ανάμεσα στα φύλα είναι η εμμηνόπαυση, κατά την οποία περιορίζεται η παραγωγή οιστρογόνων και προγεστερόνης. Οι ορμόνες αυτές είναι γνωστές για τη συμμετοχή τους στο αναπαραγωγικό σύστημα, αλλά, όπως σημειώνουν οι ερευνητές, τα οιστρογόνα έχουν δράση και στον εγκέφαλο.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι παράγοντες που ενδέχεται να συμβάλλουν συνδέονται πιθανότατα με βαθύτερες νευρολογικές διεργασίες. Ως ένδειξη αναφέρουν αντίστοιχες διαφορές ανά φύλο σε άλλες παθήσεις: τόσο η σκλήρυνση κατά πλάκας όσο και η ημικρανία εμφανίζονται συχνότερα στις γυναίκες.
Αντίθετα, στους άνδρες είναι συχνότερα η νόσος Πάρκινσον, οι όγκοι στον εγκέφαλο και η επιληψία. Σε κάποιες περιπτώσεις, η μεγαλύτερη συχνότητα συνοδεύεται και από βαρύτερη νόσο, όπως συμβαίνει με την ημικρανία στις γυναίκες και τη νόσο Πάρκινσον στους άνδρες.
«Επιδημιολογικά, βλέπουμε ότι για σχεδόν όλες τις νευρολογικές ασθένειες, υπάρχουν διαφορές στον αριθμό των βιολογικών γυναικών και ανδρών που επηρεάζονται», δήλωσε η Anna Bonkhoff, ερευνήτρια νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ και στο Γενικό Νοσοκομείο Μπρίγκαμ της Μασαχουσέτης. «Υπάρχει μια τάση, για παράδειγμα, στην σκλήρυνση κατά πλάκας και την ημικρανία να επηρεάζονται περισσότερες γυναίκες, ενώ ισχύει το αντίθετο για τους όγκους του εγκεφάλου και τη νόσο Πάρκινσον. Απλώς με βάση αυτούς τους αριθμούς, έχετε την αίσθηση ότι κάτι πρέπει να κρύβεται πίσω από αυτές τις διαφορές όσον αφορά τη βιολογία».
Χρωμοσώματα Χ και γονίδια για τον εγκέφαλο και το ανοσοποιητικό
Τα γονίδια αποτελούν τα βασικά δομικά στοιχεία και στους ανθρώπους κατανέμονται σε 46 χρωμοσώματα, τα οποία σχηματίζουν 23 ζεύγη. Ένα ζεύγος από αυτά —XX στις γυναίκες και XY στους άνδρες— φέρει γονίδια που καθορίζουν τα χαρακτηριστικά τα οποία σχετίζονται με το φύλο, αποτελώντας βασικό πεδίο έρευνας.
Η Bonkhoff ανέφερε ότι τα χρωμοσώματα Χ και Υ παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές. Το Χ περιλαμβάνει πολλά γονίδια, ενώ το Υ έχει χάσει αρκετά στη διάρκεια χιλιετιών. Η παρουσία δύο χρωμοσωμάτων Χ στις γυναίκες, πάντως, δεν οδηγεί σε διπλάσια παραγωγή πρωτεϊνών ή άλλων προϊόντων των γονιδίων τους, καθώς το ένα Χ απενεργοποιείται. Η διαδικασία αυτή δεν είναι πλήρης, εξήγησε η Bonkhoff, και ορισμένα γονίδια του ανενεργού χρωμοσώματος εξακολουθούν να λειτουργούν. Μελέτες συνδέουν γονίδια του Χ με το ανοσοποιητικό σύστημα, τη λειτουργία του εγκεφάλου και τη νόσο Αλτσχάιμερ.
«Γνωρίζουμε ότι οι βιολογικοί άνδρες και οι γυναίκες διαφέρουν ως προς τον αριθμό των χρωμοσωμάτων Χ», δήλωσε η Bonkhoff, πρώτη συγγραφέας πρόσφατης ανασκόπησης στο περιοδικό Science Advances για τις διαφορές ανά φύλο στη νόσο Αλτσχάιμερ και το εγκεφαλικό επεισόδιο. «Πολλά γονίδια για το ανοσοποιητικό σύστημα και τη ρύθμιση της δομής του εγκεφάλου βρίσκονται στο χρωμόσωμα Χ, επομένως οι δοσολογίες διαφέρουν σε ορισμένους βαθμούς μεταξύ ανδρών και γυναικών. Αυτό φαίνεται να έχει κάποιο αποτέλεσμα».
Εμμηνόπαυση και ορμόνες: η επίδραση στην υγεία του εγκεφάλου
Μία ακόμη ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα αφορά τις ορμόνες. Και οι τρεις ορμόνες φύλου —τα οιστρογόνα, η προγεστερόνη και η τεστοστερόνη— υπάρχουν σε όλους τους ανθρώπους. Ωστόσο, στις γυναίκες υπερισχύουν τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη, ενώ στους άνδρες η τεστοστερόνη. Η εμμηνόπαυση αποτελεί σημαντικό σταθμό στη διάρκεια της ζωής, όταν εξετάζονται οι διαφορές στην επίδραση των ορμονών και της γήρανσης σε άνδρες και γυναίκες.
«Η εμμηνόπαυση είναι μέρος του παζλ, πιθανώς ένας από τους μεγαλύτερους», δήλωσε η Bonkhoff. «Δεν λέω ότι είναι το μόνο -η γήρανση είναι σχετική από μόνη της, και υπάρχουν πολλές ενδιαφέρουσες έρευνες που εξετάζουν τι κάνει η γήρανση στο ανοσοποιητικό σύστημα που φαίνεται να έχει επιπτώσεις στις γνωστικές αλλαγές».
Η μετάβαση στην εμμηνόπαυση γίνεται συνήθως στις γυναίκες από τα μέσα της δεκαετίας των 40 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας των 50. Τότε οι ωοθήκες παύουν να παράγουν οιστρογόνα και προγεστερόνη, γεγονός που συνδέεται με τα συνήθη συμπτώματα: εξάψεις, μεταβολές στη διάθεση, διακοπή της περιόδου και προβλήματα ύπνου, μεταξύ άλλων.
Ορμονοθεραπεία, πρωτεΐνη tau και νόσος Αλτσχάιμερ
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο, η Rachel Buckley, αναπληρώτρια καθηγήτρια νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, μαζί με συνεργάτες της, εξέτασε τη σχέση της ορμονοθεραπείας με τη συγκέντρωση της πρωτεΐνης tau στον εγκέφαλο —ένα βασικό γνώρισμα της νόσου Αλτσχάιμερ. Η Buckley είναι επίσης ερευνήτρια νευρολογίας στο Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης. Διαπίστωσε ότι οι γυναίκες που άρχισαν να λαμβάνουν ορμονοθεραπεία σε μεγαλύτερη ηλικία, μετά τα 70, παρουσίαζαν σημαντικά περισσότερη συσσώρευση tau και εντονότερη γνωστική έκπτωση.
Όπως ανέφερε, τα ευρήματα ενισχύουν τη λεγόμενη προσέγγιση του «χρονισμού» της ορμονοθεραπείας: η θεραπεία μπορεί να χρησιμοποιείται για την ανακούφιση των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης, αλλά δεν είναι σκόπιμο να συνεχίζεται μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Η θεωρία του χρονισμού διαμορφώθηκε μετά τη μελέτη της Women’s Health Initiative, στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Εκείνη είχε καταγράψει συσχέτιση ανάμεσα στη λήψη ορμονοθεραπείας από γυναίκες και στην αυξημένη γνωστική έκπτωση. Το εύρημα αυτό δεν συμφωνούσε με τις προσδοκίες προηγούμενων μελετών, σύμφωνα με τις οποίες τα οιστρογόνα είχαν προστατευτική επίδραση στη γνωστική λειτουργία. Αργότερα, όμως, άλλες μελέτες έδειξαν ότι η ορμονοθεραπεία φαινόταν να προστατεύει τις νεότερες γυναίκες, ενώ στις γυναίκες 65 ετών και άνω συνδεόταν με χειρότερη γνωστική λειτουργία.
Βήτα αμυλοειδής, tau και φλεγμονή στον εγκέφαλο
Η Buckley συνέδεσε αυτή την εργασία με τις φυσιολογικές μεταβολές που συμβαίνουν στον εγκέφαλο. Στη νόσο Αλτσχάιμερ, η βήτα αμυλοειδής σχηματίζει χαρακτηριστικές πλάκες στον εγκέφαλο, οι οποίες αποτελούν σημαντικό γνώρισμα της πάθησης. Οι πλάκες αυτές ευνοούν την ανάπτυξη συσσωματωμάτων της πρωτεΐνης tau, που στη συνέχεια πυροδοτούν καταστροφική φλεγμονή.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της Buckley, στις ηλικιωμένες γυναίκες η ορμονοθεραπεία συνδεόταν με περισσότερη tau και γνωστική εξασθένηση. Δεν διαπιστώθηκε, ωστόσο, συσχέτιση με αύξηση της βήτα αμυλοειδούς, η οποία αποτελεί σήμερα συνηθισμένο στόχο θεραπευτικών παρεμβάσεων.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science Advances. Τα ευρήματά της έδωσαν στην Buckley, στην Gillian Coughlan —πρώτη συγγραφέα και καθηγήτρια νευρολογίας— και στους συνεργάτες τους τη δυνατότητα να αναδείξουν τον ρόλο της ορμονικής υποκατάστασης στη συσσώρευση συστάδων tau σε γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας. Η Buckley σημείωσε, ωστόσο, ότι παραμένουν σημαντικά ερωτήματα προς διερεύνηση.
Περιορισμοί της μελέτης για την ορμονοθεραπεία
Η βάση δεδομένων της μελέτης δεν περιλάμβανε στοιχεία για πιθανούς σημαντικούς παράγοντες. Ανάμεσά τους ήταν το αναπαραγωγικό ιστορικό των γυναικών, η ηλικία ή η χρονική στιγμή έναρξης της θεραπείας υποκατάστασης και το διάστημα κατά το οποίο έκαναν ορμονοθεραπεία.
Η Buckley ανέφερε ότι η αναγνώριση της σημασίας των δεδομένων που λείπουν αποτελεί πρόοδο, παρότι η απουσία τους περιορίζει τα συμπεράσματα της συγκεκριμένης μελέτης. Για να καλύψει αυτό το κενό, σχεδιάζει δική της έρευνα, στην οποία θα συγκεντρώσει, όπως πιστεύει, όλα τα σχετικά στοιχεία, μεταξύ των οποίων το αναπαραγωγικό ιστορικό και λεπτομέρειες για τη χρήση ορμονοθεραπείας.
Η Buckley σημείωσε ότι η αξιοποίηση των πολλών διαθέσιμων δευτερογενών δεδομένων είναι πολύτιμη, αλλά δεν επιτρέπει να διερευνηθούν όλα τα ερωτήματα. «Εργαζόμαστε με πολλά δευτερογενή δεδομένα που ήδη υπάρχουν, και αυτό είναι εξαιρετικό, αλλά υπάρχουν περιορισμοί σε ό,τι μπορούμε να κάνουμε με αυτά», είπε η Buckley. «Προσπαθούμε να δούμε αν μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα νέο σχέδιο μελέτης όπου μπορούμε πραγματικά να εξετάσουμε την εποχή της εμμηνόπαυσης, τι αλλάζει στο αίμα, τι αλλάζει στον εγκέφαλο, τι αλλάζει στη γνωστική λειτουργία και πώς αυτό μπορεί να σχετίζεται με τον κίνδυνο αργότερα στη ζωή».
Η μελέτη της επίδρασης του βιολογικού φύλου στον κίνδυνο για τη νόσο Αλτσχάιμερ θα μπορούσε, σύμφωνα με τις Bonkhoff και Buckley, να φωτίσει ευρύτερα τη νόσο Αλτσχάιμερ. Όπως ανέφεραν, τα ευρήματα ενδέχεται να συμβάλουν στην αναζήτηση νέων θεραπευτικών και προληπτικών προσεγγίσεων για μια ασθένεια που παραμένει ελάχιστα κατανοητή, παρά τις δεκαετίες έρευνας και τις ενθαρρυντικές πρόσφατες εξελίξεις.
Συνοπτική εικόνα για τους παράγοντες που συνδέονται με τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ στις γυναίκες
- Σε σύγκριση με τους άνδρες, οι γυναίκες έχουν διπλάσιο κίνδυνο να εμφανίσουν Αλτσχάιμερ· σημαντικοί παράγοντες είναι βιολογικές διαφορές, όπως τα χρωμοσώματα και οι ορμονικές αλλαγές.
- Στις γυναίκες υπάρχουν περισσότερα χρωμοσώματα Χ, τα οποία φέρουν γονίδια συνδεδεμένα με την εγκεφαλική λειτουργία και το ανοσοποιητικό σύστημα.
- Κατά την εμμηνόπαυση, μεταβολές όπως η πτώση των επιπέδων οιστρογόνων και προγεστερόνης έχουν επίσης επίδραση στην υγεία του εγκεφάλου.
- Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως οι βιολογικές διαφορές μπορεί να συμβάλλουν στην εξήγηση και άλλων νευρολογικών παθήσεων, μεταξύ αυτών η σκλήρυνση κατά πλάκας και η ημικρανία, οι οποίες εμφανίζονται συχνότερα στις γυναίκες.
- Νεότερες μελέτες δείχνουν ότι οι επιδράσεις της ορμονοθεραπείας στη γνωστική λειτουργία μπορεί να διαφοροποιούνται με βάση την ηλικία και το πότε ξεκινά η αγωγή.
- Η καλύτερη γνώση των βιολογικών διαφορών ενδέχεται να προσφέρει νέες κατευθύνσεις για τη θεραπεία και την πρόληψη της νόσου Αλτσχάιμερ.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/altschaimer-giati-oi-gynaikes-antimetopizoyn-diplasia-apeili-sygkritika-me-toys-andres/13997
