Μνήμη: Πώς ορισμένοι άνθρωποι στα 80 έχουν επιδόσεις αντίστοιχες με άτομα στα 50

Την τελευταία δεκαετία, η κατανόησή μας για τη γνωστική έκπτωση έχει αλλάξει σημαντικά. Παλαιότερα θεωρούσαμε ότι η γήρανση του εγκεφάλου είναι αναπόφευκτη και ότι η έκπτωση των νοητικών λειτουργιών αποτελεί φυσική κατάληξη, προκαθορισμένη από τα γονίδια.

Ωστόσο, ορισμένοι άνθρωποι ανέκαθεν διέψευδαν αυτές τις προσδοκίες. Διατηρούσαν εξαιρετική πνευματική διαύγεια σε προχωρημένη ηλικία και συχνά πετύχαιναν σε τεστ μνήμης επιδόσεις αντίστοιχες με εκείνες ανθρώπων 30 χρόνια νεότερων. Αυτά τα άτομα έχουν προσελκύσει εδώ και καιρό το ενδιαφέρον των ερευνητών.

Εδώ και 25 χρόνια, ερευνητές του Northwestern University μελετούν μια ομάδα αυτών των ανθρώπων, που είναι γνωστοί ως SuperAgers, για να κατανοήσουν τι κάνει τον εγκέφαλό τους διαφορετικό.

Μια σημαντική νέα μελέτη του ερευνητικού προγράμματος αναδεικνύει δύο διαφορετικές οδούς προς την εξαιρετική γνωστική γήρανση, καθώς και έναν παράγοντα του τρόπου ζωής που έχουν κοινό σχεδόν όλοι οι SuperAgers.

Η 25ετής έρευνα που έκανε τη μελέτη δυνατή

Ο όρος «SuperAger» επινοήθηκε το 2008 από το Mesulam Center for Cognitive Neurology and Alzheimer’s Disease του Northwestern για να περιγράψει ενήλικες ηλικίας 80 ετών και άνω, οι οποίοι διατηρούν επιδόσεις μνήμης αντίστοιχες με εκείνες ανθρώπων στα 50 και στα 60 τους.

Από το 2000, το SuperAging Research Program παρακολουθεί 290 συμμετέχοντες και καταγράφει τη γνωστική τους λειτουργία με την πάροδο του χρόνου. Για να χαρακτηριστούν SuperAger, οι συμμετέχοντες πρέπει να συγκεντρώσουν τουλάχιστον 9 βαθμούς στους 15 σε μια δοκιμασία ανάκλησης λέξεων μετά από καθυστέρηση — επίδοση που συνήθως παρατηρείται σε ανθρώπους δεκαετίες νεότερους.

Σημαντικό στοιχείο της έρευνας είναι η δωρεά εγκεφάλου. Από τους 290 συμμετέχοντες, οι 77 δώρισαν τον εγκέφαλό τους για ανάλυση μετά θάνατον, προσφέροντας στους ερευνητές μια σπάνια ευκαιρία να μελετήσουν τους βιολογικούς μηχανισμούς της εξαιρετικής γήρανσης.

Αυτού του είδους η μακροχρόνια έρευνα, που συνδυάζει τη μελέτη του εγκεφάλου με πραγματικές επιδόσεις στην καθημερινή ζωή, είναι εξαιρετικά σπάνια και ουσιαστική. Επιτρέπει στους επιστήμονες να συνδέσουν τη γνωστική λειτουργία με όσα συμβαίνουν σωματικά στον εγκέφαλο και να σχηματίσουν σαφέστερη εικόνα για το πώς μπορεί να διατηρηθεί η μνήμη επί δεκαετίες.

Τι διαπίστωσε η μελέτη

Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι σε ορισμένους εγκεφάλους συσσωρεύονται πρωτεΐνες που προκαλούν βλάβες και συνδέονται με διαταραχές της γνωστικής λειτουργίας, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί αργότερα να εμφανιστούν νόσος Αλτσχάιμερ ή άνοια. Ωστόσο, η συσσώρευση αυτών των πρωτεϊνών δεν οδηγεί πάντα σε νόσο.

Το SuperAging Research Program μελετά ακριβώς αυτή τη διαφορά, προσπαθώντας να κατανοήσει γιατί η γνωστική λειτουργία ορισμένων ανθρώπων φθίνει, ενώ άλλων όχι. Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association, περιγράφει δύο διακριτές οδούς για τη διατήρηση της μνήμης.

Η πρώτη είναι η αντίσταση: ορισμένοι SuperAgers φαίνεται ότι απέφυγαν φυσικά τη συσσώρευση πλακών αμυλοειδούς και νευροϊνιδιακών συμπλεγμάτων πρωτεΐνης ταυ, τα οποία συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Στους εγκεφάλους τους εντοπίστηκαν ελάχιστες από αυτές τις επιβλαβείς εναποθέσεις, γεγονός που ενδέχεται να τους καθιστά λιγότερο επιρρεπείς στη γνωστική έκπτωση.

Η δεύτερη οδός είναι η ανθεκτικότητα. Ορισμένοι SuperAgers είχαν σημαντική συσσώρευση πλακών και συμπλεγμάτων, σε επίπεδα που συνήθως θα προκαλούσαν γνωστική έκπτωση, αλλά διατήρησαν τη μνήμη τους. Οι εγκέφαλοί τους φαίνεται ότι ανέχονταν τη βλάβη χωρίς να χάνουν τη λειτουργικότητά τους.

Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης ιδιαίτερα δομικά χαρακτηριστικά στους εγκεφάλους των SuperAgers: παχύτερο πρόσθιο φλοιό του προσαγωγίου, μια περιοχή που σχετίζεται με την προσοχή και τη λήψη αποφάσεων· περισσότερους νευρώνες von Economo, εξειδικευμένα κύτταρα που συνδέονται με την κοινωνική νόηση· και μεγαλύτερους νευρώνες στον ενδορινικό φλοιό, μια περιοχή σημαντική για τη μνήμη, η οποία συχνά είναι από τις πρώτες που επηρεάζονται από τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Γιατί η ανθεκτικότητα μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία από την αντίσταση

Το εύρημα αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γήρανση του εγκεφάλου. Δεν χρειάζεται ο εγκέφαλος να είναι «τέλειος» για να διατηρηθεί εξαιρετική μνήμη: ορισμένοι SuperAgers είχαν παθολογικές αλλοιώσεις αντίστοιχες με εκείνες που παρατηρούνται στη νόσο Αλτσχάιμερ, αλλά δεν εμφάνιζαν συμπτώματα. Η οδός της ανθεκτικότητας δείχνει ότι η ικανότητα του εγκεφάλου να αντισταθμίζει τις βλάβες μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την πρόληψή τους.

Για τους ερευνητές, το εύρημα ανοίγει νέους δρόμους για πιθανές παρεμβάσεις. Οι μελλοντικές θεραπείες ίσως δεν εστιάζουν μόνο στην πρόληψη της συσσώρευσης πλακών, αλλά και στην ικανότητα του εγκεφάλου να συνεχίζει να λειτουργεί παρά την παρουσία τους, στοχεύοντας ορισμένα από τα δομικά χαρακτηριστικά που περιγράφηκαν παραπάνω.

Ο παράγοντας του τρόπου ζωής που είχαν κοινό σχεδόν όλοι οι SuperAgers

Όταν οι ερευνητές εξέτασαν τι είχαν κοινό οι SuperAgers, ξεχώρισε ένας παράγοντας: οι κοινωνικές σχέσεις. Οι συνήθειες άσκησης, η διατροφή και άλλες επιλογές του τρόπου ζωής διέφεραν σημαντικά, αλλά οι περισσότεροι ήταν ιδιαίτερα κοινωνικοί και διατηρούσαν στενές, ουσιαστικές σχέσεις σε όλη τη ζωή τους.

Το εύρημα αυτό συνάδει με ολοένα περισσότερες έρευνες που συνδέουν την κοινωνική συμμετοχή με τη γνωστική υγεία. Οι ισχυρές σχέσεις ενδέχεται να προστατεύουν τον εγκέφαλο, μειώνοντας το χρόνιο στρες, ενισχύοντας την πνευματική διέγερση και υποστηρίζοντας τη συναισθηματική ευεξία.

Μερικοί τρόποι για να δώσετε προτεραιότητα στις κοινωνικές επαφές:

• Καλλιεργήστε τις σχέσεις που ήδη έχετε: Η τακτική επικοινωνία με στενούς φίλους ή συγγενείς —ακόμη και ένα σύντομο τηλεφώνημα— δυναμώνει τους δεσμούς με τον χρόνο. Έρευνες δείχνουν συστηματικά ότι η αγάπη για τον σύντροφο, την οικογένεια και τους φίλους συνδέεται με καλύτερη λειτουργία του εγκεφάλου.
• Αναζητήστε νέες ευκαιρίες κοινωνικής επαφής: Γραφτείτε σε ένα μάθημα, μια λέσχη ή μια εθελοντική ομάδα που σχετίζεται με τα ενδιαφέροντά σας, διευρύνοντας τον κοινωνικό σας κύκλο. Έρευνες έχουν διαπιστώσει ότι τέτοιες δραστηριότητες συνδέονται όχι μόνο με καλύτερη μακροπρόθεσμη γνωστική λειτουργία, αλλά και με καλύτερη ψυχική υγεία και περισσότερη σωματική δραστηριότητα.
• Πιάστε κουβέντα με ανθρώπους της καθημερινότητάς σας: Οι βαθιές και μακροχρόνιες σχέσεις έχουν σημασία, αλλά ρόλο μπορεί να παίζουν και οι σύντομες καθημερινές επαφές. Για παράδειγμα, μια πρωινή κουβέντα με τον barista, η συζήτηση για τα σχέδια του Σαββατοκύριακου στο ταμείο του σούπερ μάρκετ ή μια σύντομη συνομιλία με συναδέλφους στη δουλειά.

Τι κρατάμε

Η 25ετής μελέτη δείχνει ότι η εξαιρετική μνήμη στα 80 μπορεί να διατηρείται με δύο τρόπους: είτε ο εγκέφαλος αντιστέκεται στις αλλοιώσεις είτε παραμένει ανθεκτικός απέναντί τους. Το κοινό στοιχείο των SuperAgers δεν είναι μια τέλεια διατροφή ή μια συγκεκριμένη ρουτίνα άσκησης, αλλά η διατήρηση στενών κοινωνικών δεσμών. Με άλλα λόγια, η μακροχρόνια υγεία του εγκεφάλου ίσως εξαρτάται λιγότερο από το να τα κάνουμε όλα «σωστά» και περισσότερο από το να επενδύουμε σταθερά στις σχέσεις που μας κρατούν πνευματικά και συναισθηματικά ενεργούς.

Ένα τηλεφώνημα, ένας καφές με φίλους ή μια εκδρομή με αγαπημένα πρόσωπα μπορεί να είναι ένας τρόπος να δώσετε προτεραιότητα στις ουσιαστικές σχέσεις, οι οποίες ενδέχεται να συμβάλλουν στη μακροχρόνια υγεία του εγκεφάλου.