Η εφηβική βία αυξάνεται και οι γονείς χρειάζεται να αναγνωρίζουν έγκαιρα τις ενδείξεις της, ώστε να δράσουν εγκαίρως. Η παιδοψυχίατρος Φρίντα Κωνσταντοπούλου αναφέρει ότι το φαινόμενο συνδέεται συχνά με κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες, συναισθηματική παραμέληση και παράγοντες του περιβάλλοντος, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της οικογένειας στην πρόληψη.
Χρειάζεται οι γονείς να παρατηρούν προσεκτικά τη συμπεριφορά των παιδιών και να επικοινωνούν ανοιχτά μαζί τους, ώστε να εντοπίζουν εγκαίρως πιθανές βίαιες τάσεις. Καθοριστική για την πρόληψη και την αντιμετώπισή τους είναι τόσο η έγκαιρη παρέμβαση όσο και η ενίσχυση της ενσυναίσθησης.
Τα περιστατικά παιδικής και εφηβικής βίας που γίνονται γνωστά έχουν αυξηθεί το τελευταίο διάστημα, προκαλώντας πολλά ερωτήματα για ένα φαινόμενο που αποκτά ανησυχητικές διαστάσεις.
Κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες και ανεργία, ανάμεσα σε άλλους παράγοντες, φαίνεται να εντείνουν τα αρνητικά συναισθήματα, τα οποία μπορεί τελικά να εκφραστούν με βίαιη συμπεριφορά. Οι κρατικές παρεμβάσεις έχουν ασφαλώς μεγάλη σημασία, ωστόσο η οικογένεια αποτελεί τον βασικό πυρήνα της πρόληψης.
«Τα περιστατικά βίας παρουσιάζουν αύξηση, ενώ μειώνεται η μέση ηλικία όσων εμπλέκονται σε αυτά.
»Επιπλέον, εμφανίζονται πλέον συχνότερα παιδιά με εναντιωματική διαταραχή, που αντιδρούν και αντιστέκονται σε κάθε τι, εκδηλώνοντας λεκτική ή σωματική επιθετικότητα. Τα δύο αυτά φαινόμενα συνδέονται», λέει η Φρίντα Κωνσταντοπούλου, Παιδοψυχίατρος – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια και Επιστημονική Συνεργάτης Παίδων ΜΗΤΕΡΑ.
Εφηβική βία: Αίτια και τρόποι αντιμετώπισης
Η υπερπροσφορά
Στην εναντίωση επιδρούν κυρίως περιβαλλοντικοί παράγοντες, αν και ορισμένες διαταραχές μπορεί να κάνουν τα παιδιά πιο ευάλωτα σε ανάλογες αντιδράσεις. Καθοριστική παραμένει η επίδραση του οικογενειακού περιβάλλοντος: εκεί συχνά διαμορφώνεται αυτή η συμπεριφορά, αλλά μέσα στην οικογένεια μπορεί και να αντιμετωπιστεί.
«Η απουσία ορίων και η παροχή των πάντων στα παιδιά προκαλούν την εναντίωσή τους, με αποτέλεσμα να αρνούνται κάθε υποχρέωση από πολύ μικρή ηλικία, είτε πρόκειται για το ντύσιμο, το μπάνιο ή το διάβασμα. Έτσι εκφράζουν αντίσταση στους κανόνες και σε όσα “πρέπει” να κάνουν, η οποία στην εφηβεία παίρνει πολύ μεγάλες διαστάσεις.
»Τα παιδιά που μεγαλώνουν με αυτόν τον τρόπο στερούνται κινήτρων και αργότερα θα χειραγωγηθούν σε διάφορες εκφάνσεις βίας, όπως η οπαδική, η ρατσιστική ή η πολιτική. Τα αρνητικά συναισθήματά τους εκδηλώνονται ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο θα βρεθούν. Η βία εκφράζει ακραία αρνητικά συναισθήματα, όπως στενοχώρια, θυμό και απελπισία», εξηγεί η ειδικός.
Η συναισθηματική παραμέληση
Στην ίδια κατεύθυνση, αλλά ξεκινώντας από μια εντελώς διαφορετική αφετηρία, μπορεί να κινηθούν και παιδιά που έχουν βιώσει συναισθηματική παραμέληση ή βία μέσα στην οικογένεια ή στο ευρύτερο περιβάλλον τους.
Σε συνθήκες ενδοοικογενειακής βίας ή/και κακοποίησης, τα παιδιά μπορεί να υιοθετήσουν ανάλογους τρόπους συμπεριφοράς. Παιδιά με ιδιαιτερότητες ή δυσκολίες, που έχουν δεχθεί βία στο σχολείο, θα συμπεριφερθούν αντίστοιχα όταν βρεθούν σε περιβάλλον που τους προσφέρει άνεση.
Τα παιδιά συνηθίζουν να ζουν με τη βία και την ανέχονται σε περιπτώσεις όπου αδυνατούν να την αντιμετωπίσουν, ενώ μπορεί να την εκδηλώσουν εκεί όπου έχουν τη δυνατότητα. Έτσι αναπαράγεται ο φαύλος κύκλος της βίας.
Η βία γεννά βία και η συναισθηματική παραμέληση δημιουργεί αρνητικά συναισθήματα. Παράλληλα, χρειάζεται μέτρο σε όσα προσφέρουμε στα παιδιά, ώστε να έχουν κίνητρα να ονειρεύονται και να προχωρούν στη ζωή. Αν δεν έχουν τέτοια κίνητρα, αναζητούν άλλους τρόπους για να βρουν νόημα στη ζωή και στην ύπαρξή τους, με αποτέλεσμα να γίνονται συχνά ευάλωτα στη χειραγώγηση, εξηγεί η κ. Κωνσταντοπούλου.
Η ίδια σημειώνει πως, όταν τα παιδιά μαθαίνουν να βρίσκονται στο επίκεντρο της οικογένειας, αναμένεται να διεκδικήσουν αντίστοιχη θέση και στο σχολείο ή σε οποιοδήποτε άλλο κοινωνικό περιβάλλον.
Αυτή η αίσθηση παντοδυναμίας μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματικό κενό, καθώς τίποτα δεν μοιάζει να έχει νόημα. Έτσι, η εκδήλωση βίας και οι παράνομες ή προκλητικές πράξεις αποτελούν μια πρόκληση για τη ζωή τους.
Ο φανατισμός
Όταν ένας γονέας ή μια οικογένεια είναι φανατικά προσκολλημένοι σε μια ομάδα, για παράδειγμα, ενδέχεται να ενισχύσουν τη βίαιη συμπεριφορά των παιδιών, τα οποία μιμούνται τα πρότυπα του περιβάλλοντός τους.
Η ειδικός σημειώνει ότι κάθε είδους φανατισμός δυσκολεύει την προσωπική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Αντίθετα, η ενασχόληση με ένα άθλημα —και κυρίως η συμμετοχή τους σε αυτό— έχει θετική επίδραση: ο αθλητισμός καλλιεργεί την πειθαρχία και προσφέρει νόημα στη ζωή τους.
Η υγιής παρακολούθηση ενός αθλήματος ή μιας ομάδας μπορεί να έχει θετική συμβολή και σε μεγαλύτερη ηλικία. Το ίδιο ισχύει για τη συμμετοχή σε υγιή ανταγωνισμό, που ωφελεί την εξέλιξη των παιδιών και την ομαλή κοινωνικοποίησή τους.
Η εξοικείωση των παιδιών με τη βία
Ένας ακόμη παράγοντας που συμβάλλει στην εμφάνιση βίαιων συμπεριφορών είναι η εξοικείωση των παιδιών με τη βία.
Για να διατηρήσουν το ενδιαφέρον, τα video games και οι ταινίες συχνά περιέχουν εκτεταμένες σκηνές βίας, φέρνοντας τα παιδιά σε συχνή επαφή μαζί της. Τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι όσα βλέπουν είναι φαντασία και ότι η βία δεν γίνεται κοινωνικά αποδεκτή. Ωστόσο, η εξοικείωση μπορεί να δρα υποσυνείδητα, δημιουργώντας απάθεια απέναντι σε δυσάρεστα συμβάντα που αφορούν τους συνανθρώπους τους.
Προειδοποιητικά σημάδια βίαιης συμπεριφοράς στα παιδιά
Οι γονείς χρειάζεται να είναι σε εγρήγορση, ώστε να εντοπίσουν εγκαίρως ενδείξεις βίαιης συμπεριφοράς στα παιδιά τους και να παρέμβουν προτού η κατάσταση καταστεί μη αναστρέψιμη.
«Από μικρή ηλικία, όταν βλέπουν ότι υπάρχει έντονη εκδήλωση συναισθημάτων πρέπει να θορυβούνται. Η επιθετικότητα προς τα ζώα είναι μία από τις πρώτες εκδηλώσεις εναντιωματικής διαταραχής και παραβατικής συμπεριφοράς. Η παρενόχληση των πιο αδύναμων ή “διαφορετικών” συνομηλίκων είναι επίσης ένα “καμπανάκι”.
»Μπαίνοντας στην εφηβεία, τα χαρακτηριστικά αυτά γίνονται πιο έντονα, ενώ οι εκδηλώσεις βίας μπορεί να επεκταθούν και μέσα στο σπίτι», αναφέρει η ειδικός, υπογραμμίζοντας ότι «οι γονείς δεν πρέπει να δείχνουν καμία ανοχή και στρουθοκαμηλισμό στις βίαιες συμπεριφορές».
Πώς μπορούν να δράσουν οι γονείς
Τα παιδιά που ασκούν βία αντιμετωπίζουν συναισθηματικές, ακαδημαϊκές ή άλλες δυσκολίες. Η κ. Κωνσταντοπούλου εξηγεί σε ποια σημεία πρέπει να εστιάσουν οι γονείς για να προλάβουν ή να εντοπίσουν τις δυσκολίες που οδηγούν στη βίαιη συμπεριφορά. Αν αυτή δεν αντιμετωπιστεί στην παιδική ηλικία, θα συνεχίσει να εμφανίζεται και στην ενήλικη ζωή:
- Από πολύ νωρίς, οι γονείς χρειάζεται να είναι δίπλα στα παιδιά τους, να συζητούν μαζί τους και να παρακολουθούν διακριτικά τη ζωή τους. Η επικοινωνία μπορεί να βοηθήσει στην επίλυση των δυσκολιών και να διαμορφώσει ηθικούς φραγμούς απέναντι στη βία, ακόμη κι όταν υπάρχει σχετική τάση. Καθοριστική για τη διαπαιδαγώγηση είναι επίσης η ενίσχυση της ενσυναίσθησης, δηλαδή της ικανότητας των παιδιών να συμμερίζονται τα συναισθήματα των ανθρώπων γύρω τους.
- Όταν η επιθετικότητα και η αντιδραστικότητα των παιδιών εντείνονται, οι γονείς ενδέχεται να απαντήσουν με επιθετικότητα για να επιβληθούν. Αν όμως και οι δύο πλευρές κλιμακώνουν τη σύγκρουση, κάποια στιγμή αυτή θα σπάσει, με δυσάρεστες συνέπειες για όλους. Αυτό αποτελεί το μεγαλύτερο λάθος: τα παιδιά αντιδρούν ακόμη περισσότερο και η επικοινωνία μαζί τους χάνεται εντελώς.
- Αν οι δυσκολίες δεν γίνουν αντιληπτές στην παιδική ηλικία, θα εμφανιστούν στην εφηβεία, όταν λαμβάνουν μεγαλύτερες διαστάσεις. Οι γονείς χρειάζεται να προσεγγίζουν τους εφήβους με ηρεμία και θετικό τρόπο και να διατηρούν την καθημερινή επικοινωνία, ώστε να εντοπίζουν και να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα. Παρά τη φαινομενικά αντίθετη στάση τους, τα παιδιά παραμένουν διαθέσιμα και ένα κομμάτι τους περιμένει αυτή την προσέγγιση.
- Όταν οι γονείς δεν μπορούν να παρέμβουν αποτελεσματικά, το παιδί μπορεί να προσεγγιστεί, να υποστηριχθεί και να ενισχυθεί συναισθηματικά από κάποιο άλλο πρόσωπο, είτε από το οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον είτε από τις εξωσχολικές δραστηριότητές του. Τον ίδιο ρόλο έχει και ο ψυχοθεραπευτής: ακούει χωρίς να κατακρίνει, προσφέρει στήριξη και βοηθά το παιδί να ωριμάσει. Ένα παιδί που χάνει το ενδιαφέρον του ή εκδηλώνει επιθετικότητα, ακόμη και στο σπίτι, χρειάζεται υποστήριξη.
«Όσο πιο νωρίς εντοπιστούν τα συμπτώματα και αντιμετωπιστούν, τόσο το καλύτερο. Πολλές φορές οι γονείς αγνοούν και υποτιμούν τα συμπτώματα. Η πεποίθηση ότι το παιδί θα μεγαλώσει και θα αλλάξει συνήθως αποδεικνύεται λανθασμένη» καταλήγει η κ. Κωνσταντοπούλου.
Φωτογραφία: istock
Συνοπτικά
- Η αύξηση της εφηβικής βίας συνδέεται με παράγοντες όπως οι κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες, η συναισθηματική παραμέληση και οι συνθήκες στο οικογενειακό περιβάλλον.
- Για να εντοπίζουν έγκαιρα πιθανές βίαιες τάσεις, οι γονείς χρειάζεται να παρατηρούν τη συμπεριφορά των παιδιών τους και να διατηρούν ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας.
- Καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση και την πρόληψη βίαιων συμπεριφορών έχουν η έγκαιρη παρέμβαση και η ενίσχυση της ενσυναίσθησης.
- Μεταξύ των σοβαρών ενδείξεων κινδύνου συγκαταλέγονται η επιθετική συμπεριφορά απέναντι σε ζώα και η παρενόχληση άλλων παιδιών.
- Οι γονείς θα πρέπει να αποφεύγουν την επιθετικότητα και να προσεγγίζουν τα παιδιά με ψυχραιμία, ώστε να αναγνωρίσουν και να διαχειριστούν τυχόν προβλήματα.
- Η αποδοχή και η υποστήριξη από τρίτους, όπως οι ψυχοθεραπευτές και οι εκπαιδευτικοί, ενδέχεται να είναι καθοριστικές για την ανάπτυξη των παιδιών.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/paidi-goneis/efiviki-via-ta-krisima-simadia-synagermoy-gia-goneis-kai-pos-na-antidrasoyn-apokalyptei-eidikos/16926
