Άτμισμα: Παιδιά ακόμη και 9 ετών με σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα και φόβοι ότι οδηγεί στο κάπνισμα

Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, γνωστά και ως vapes, έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας των εφήβων στη Βρετανία: είναι φθηνά, πολύχρωμα και παράγουν ατμό με γλυκές γεύσεις. Καθώς αυξάνονται οι ενδείξεις ότι το άτμισμα συνδέεται με χρόνια προβλήματα υγείας στους νέους, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι μπορεί να λειτουργήσει και ως πύλη προς το συμβατικό κάπνισμα.

Οι εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν μαθητές που εξαρτώνται τόσο από τη νικοτίνη ώστε χρειάζεται να βγαίνουν από την τάξη κάθε 20 λεπτά. Ορισμένα σχολεία χρησιμοποιούν ανιχνευτές μετάλλων στις εισόδους ή κόβουν τους θάμνους όπου κρύβονται οι μαθητές. Ένας διευθυντής σχολείου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Greater Manchester εγκατέστησε ειδικούς αισθητήρες ατμίσματος στις τουαλέτες. Όπως είπε, οι συναγερμοί ενεργοποιήθηκαν περισσότερες από 100 φορές την πρώτη ημέρα.

Παρότι το άτμισμα απαγορεύεται σε άτομα κάτω των 18 ετών, έρευνες δείχνουν ότι περισσότερα από 1,1 εκατομμύρια έφηβοι στη Βρετανία έχουν χρησιμοποιήσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ ένας στους δέκα δηλώνει ότι το κάνει συχνά. Το ποσοστό αυτό έχει τριπλασιαστεί τα τελευταία τρία χρόνια.

Το φαινόμενο είναι σχετικά πρόσφατο. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 ως βοήθημα για τη διακοπή του καπνίσματος, αλλά έγιναν δημοφιλή στους νέους στα τέλη της δεκαετίας του 2010, όταν κυκλοφόρησαν στα καταστήματα τα μιας χρήσης προϊόντα σε έντονα χρώματα και πολλές γεύσεις. Μέχρι σήμερα, οι κίνδυνοι θεωρούνταν κυρίως θεωρητικοί. Προηγούμενες μελέτες είχαν υποδείξει ότι το άτμισμα δεν συνδέεται με σημαντικούς κινδύνους για την υγεία, ενώ ορισμένοι επιστήμονες το έχουν χαρακτηρίσει «95% ασφαλέστερο από το κάπνισμα».

Ωστόσο, ειδικοί υποστηρίζουν ότι συγκεντρώνονται ολοένα περισσότερα στοιχεία πως το άτμισμα προκαλεί χρόνια προβλήματα υγείας στους νέους. Έρευνες έχουν συνδέσει τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου με αυξημένη φλεγμονή στους πνεύμονες, συχνότερες λοιμώξεις του αναπνευστικού και μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας (ΧΑΠ), μιας πάθησης που μπορεί να οδηγήσει σε ανεπάρκεια οργάνων.

Τι είναι η πνευμονική βλάβη που συνδέεται με το άτμισμα

Οι γιατροί χρησιμοποιούν πλέον τον όρο EVALI για το φάσμα των πνευμονικών παθήσεων που βλέπουν στα τμήματα επειγόντων περιστατικών. Η ονομασία προέρχεται από το «e-cigarette or vaping product use-associated injury», δηλαδή πνευμονική βλάβη που σχετίζεται με τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου ή προϊόντων ατμίσματος.

Περισσότεροι από τους μισούς ασθενείς που διαγιγνώσκονται με EVALI εισάγονται σε μονάδα εντατικής θεραπείας. Η διάγνωση μπορεί να περιλαμβάνει από υγρό στους πνεύμονες μέχρι χρόνια ουλοποίηση, γνωστή ως «πνεύμονας ποπ κορν», και μπορεί να αποβεί θανατηφόρα.

Τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα, καθώς οι πνεύμονές τους εξακολουθούν να αναπτύσσονται. Είναι επίσης πιθανότερο από τους ενήλικες να εμφανίσουν νευρολογικές επιπτώσεις από την εξάρτηση στη νικοτίνη, μια ιδιαίτερα εθιστική ουσία που μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου στην εφηβεία. Έρευνες δείχνουν ότι οι νέοι που ατμίζουν έχουν περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν κατάθλιψη, διαταραχή πανικού και άγχος, ενώ είναι σχεδόν δύο φορές πιθανότερο να έχουν αυτοκτονικές σκέψεις σε σύγκριση με όσους δεν ατμίζουν.

Έκθεση του Royal College of Paediatrics and Child Health (RCPCH), του Βασιλικού Κολεγίου Παιδιατρικής και Υγείας των Παιδιών, υποδεικνύει ότι για ορισμένους νέους στη Βρετανία το άτμισμα έχει γίνει πύλη προς τα συμβατικά τσιγάρα. Τα ποσοστά καπνίσματος στους νέους μειώνονταν επί χρόνια, αλλά το 2025 περισσότερο από ένα στα πέντε παιδιά ηλικίας 11 έως 17 ετών ανέφερε ότι είχε καπνίσει τσιγάρο — το υψηλότερο ποσοστό εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία.

Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές βραχυπρόθεσμα. Στοιχεία του NHS, του εθνικού συστήματος υγείας της Αγγλίας, δείχνουν ότι 164 παιδιά ηλικίας 19 ετών και κάτω νοσηλεύτηκαν τα τελευταία πέντε χρόνια για ασθένειες που σχετίζονται με το άτμισμα. Από αυτά, 46 ήταν κάτω των εννέα ετών.

Η εμπειρία του Freddie Janman

Ο Freddie Janman, 18 ετών, μεταφέρθηκε στα επείγοντα με χαμηλά επίπεδα οξυγόνου έπειτα από σοβαρή κρίση άσθματος που πυροδότησε το άτμισμα. Ξεκίνησε στα 12 του και εκτιμά ότι ξόδεψε χιλιάδες λίρες ατμίζοντας καθημερινά επί έξι χρόνια. Όπως λέει, τότε «ήσουν ο περίεργος αν δεν άτμιζες».

Ο μουσικός από το Woking γνώρισε τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μέσω φίλων του από το σχολείο. «Στην αρχή θυμάμαι ότι με έκανε να νιώθω λίγο άρρωστος», λέει. «Αλλά τελικά πήρα κι εγώ ένα. Ένα ύποπτο κατάστημα στη γωνία μάς τα πουλούσε. Κάποια στιγμή ένιωθες ότι ήσουν ο περίεργος αν δεν άτμιζες».

Με τον καιρό, ο Freddie χρειαζόταν να ατμίσει μόλις ξυπνούσε. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης που χρησιμοποιούσε ήταν τόσο μικρά ώστε μπορούσε εύκολα να τα κρύβει από τους γονείς του. Στα 18 του υπέστη σοβαρή κρίση άσθματος και μεταφέρθηκε στα επείγοντα. Προς έκπληξή του, χρειάστηκε να παραμείνει σε νοσοκομειακό θάλαμο για δύο εβδομάδες.

«Μου είπαν ότι τα επίπεδα οξυγόνου μου ήταν εξαιρετικά χαμηλά», λέει. «Δεν είχα καταλάβει ότι ήταν τόσο σοβαρό, αλλά μου είπαν ότι πιθανότατα ζούσα έτσι επί δύο χρόνια. Κοιτάζοντας πίσω, συχνά λαχάνιαζα και είχα πάθει πολλές λοιμώξεις στο στήθος όλα αυτά τα χρόνια. Απλώς δεν το συνέδεα με το άτμισμα».

Από τότε που νοσηλεύτηκε, ο Freddie λέει ότι δεν έχει ξαναπιάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο. Τώρα χρησιμοποιεί τη μουσική του, με το όνομα FredStar, για να αποτρέψει άλλους νέους από τη συνήθεια. «Νόμιζα ότι το άτμισμα δεν θα με επηρέαζε», λέει. «Με στενοχωρεί, όμως, που άνθρωποι που γνώριζαν τι έκαναν τα πουλούσαν σε παιδιά σαν εμένα».

Οι κίνδυνοι για τους πνεύμονες, την καρδιά και την ψυχική υγεία

Τα αναπνευστικά προβλήματα μπορεί να είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου, λένε οι ειδικοί. «Έχει διαπιστωθεί ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα περιέχουν διάφορες επιβλαβείς ουσίες, μεταξύ των οποίων βαρέα μέταλλα, τοξικές χημικές ουσίες και μικροπλαστικά», λέει ο καθηγητής Will Carroll, σύμβουλος παιδίατρος στο Staffordshire Children’s Hospital at Royal Stoke.

«Δεν γνωρίζουμε ποιες θα είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της τακτικής εισπνοής στους πνεύμονες, από την παιδική ηλικία, αυτού του θερμαινόμενου μείγματος. Έχουμε, όμως, δείξει ότι αυτές οι ουσίες είναι γνωστό πως προκαλούν φλεγμονή, καταστέλλουν το ανοσοποιητικό σύστημα και είναι καρκινογόνες, ενώ είναι και ιδιαίτερα εθιστικές.

«Βλέπουμε να επαναλαμβάνονται οι ίδιες τακτικές που ακολουθήθηκαν από τη βιομηχανία καπνού: απλώς περιμένουμε 30 χρόνια μέχρι να συμβεί κάτι τρομερό. Θέλουμε πραγματικά να επαναλάβουμε αυτό το πείραμα;»

Ο Dr Aran Singanayagam, σύμβουλος αναπνευστικής ιατρικής στο Guy’s and St Thomas’, συμφωνεί. «Πολλοί από τους ανθρώπους που βλέπουμε στα ιατρεία με ΧΑΠ άρχισαν να καπνίζουν όταν οι βλάβες δεν ήταν ακόμη γνωστές», λέει.

«Μου λένε ότι τότε όλοι το έκαναν όταν ήταν νέοι, αλλά τώρα πληρώνουν το τίμημα. Το ίδιο μπορεί να ισχύει για τους νέους που άρχισαν να ατμίζουν τα τελευταία χρόνια. Τα παιδιά έχουν γίνει πειραματόζωα για τους κινδύνους».

Οι μελέτες δείχνουν ότι το άτμισμα είναι ασφαλέστερο από το κάπνισμα, το οποίο αποτελεί την κύρια αιτία καρκίνου του πνεύμονα — του πιο θανατηφόρου καρκίνου στη Βρετανία, που σκοτώνει 33.000 ανθρώπους τον χρόνο. Ωστόσο, οι ειδικοί λένε ότι τα στοιχεία για το πόσο ασφαλή είναι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα και αμφισβητούν τον ισχυρισμό ότι το άτμισμα είναι κατά 95% ασφαλέστερο από το κάπνισμα.

«Γνωρίζουμε σίγουρα ότι η εισπνοή οποιασδήποτε επιβλαβούς ουσίας ή τοξίνης στους πνεύμονες είναι πιθανό να προκαλέσει βλάβη», λέει ο Dr Singanayagam. «Υπάρχουν, όμως, ολοένα περισσότερα στοιχεία ότι το άτμισμα προκαλεί ειδική βλάβη στο ανοσοποιητικό σύστημα των πνευμόνων. Με την πάροδο του χρόνου, μπορεί να σας κάνει πιο επιρρεπείς σε συχνότερες λοιμώξεις του αναπνευστικού, είτε ιογενείς είτε βακτηριακές».

Μακροπρόθεσμα, σύμφωνα με έρευνες, οι χρόνιες και παρατεταμένες λοιμώξεις των πνευμόνων μπορούν να προκαλέσουν μη αναστρέψιμες δομικές και λειτουργικές βλάβες στο αναπνευστικό σύστημα, οδηγώντας σε απειλητικές για τη ζωή επιπλοκές, όπως κατάρρευση ή αιμορραγία των πνευμόνων. Στα παιδιά, οι συνέπειες μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρές.

«Σε αυτή τη φάση οι πνεύμονες αναπτύσσονται. Γνωρίζουμε ότι όταν καπνίζει κανείς τσιγάρα σε αυτή την κρίσιμη περίοδο, έχει πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσει αργότερα προβλήματα υγείας, όπως ΧΑΠ ή ακόμη και καρκίνο του πνεύμονα», λέει ο Dr Singanayagam. «Και είναι πιθανό να ισχύει το ίδιο και για το άτμισμα».

Σε συνέδριο πέρυσι, η Νορβηγίδα καρδιολόγος καθηγήτρια Maja-Lisa Lochen διατύπωσε ανάλογη προειδοποίηση. Εξήγησε ότι, επειδή το άτμισμα αυξάνει τον καρδιακό ρυθμό και προκαλεί συστολή των αιμοφόρων αγγείων, μπορεί με τον καιρό να οδηγήσει σε υψηλή αρτηριακή πίεση, αυξάνοντας τον κίνδυνο αρρυθμίας, εγκεφαλικού επεισοδίου και εμφράγματος. «Ανησυχώ ότι το άτμισμα μπορεί να προκαλεί μη αναστρέψιμη βλάβη στον εγκέφαλο και την καρδιά των παιδιών», πρόσθεσε.

Το άτμισμα μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις και στην ψυχική υγεία, λέει ο καθηγητής Carroll. Ως επικεφαλής ερευνητής που συγκέντρωσε τα στοιχεία για την έκθεση του RCPCH, περίμενε ότι το άτμισμα στην παιδική ηλικία θα συνδεόταν σταθερά με βήχα, δυσφορία στο στήθος και συριγμό. Δεν τον εξέπληξε ιδιαίτερα ούτε η σύνδεσή του με περισσότερα προβλήματα στο στόμα και στα δόντια, όπως έλκη και ξηροστομία, ούτε με συμπτώματα στα μάτια, όπως κνησμό και κοκκίνισμα.

Αυτό που εξέπληξε την ερευνητική ομάδα, λέει, ήταν η έκταση της σύνδεσης του ατμίσματος στους νέους με την κακή ψυχική υγεία. «Ίσως περιμέναμε ότι η νικοτίνη —ένα ισχυρό διεγερτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος— θα είχε επιπτώσεις πέρα από το αναπνευστικό. Το ότι οι νεαροί χρήστες ηλεκτρονικού τσιγάρου είχαν σχεδόν διπλάσιες πιθανότητες να έχουν αυτοκτονικά σχέδια ή να έχουν αποπειραθεί να αυτοκτονήσουν ήταν πολύ ανησυχητικό», λέει.

Η σύνδεση πιθανότατα οφείλεται στο ότι η νικοτίνη προκαλεί προσωρινή αύξηση της ντοπαμίνης, της ορμόνης της ευχαρίστησης, στον εγκέφαλο και στη συνέχεια τα επίπεδά της πέφτουν χαμηλότερα από το συνηθισμένο. Η ουσία προκαλεί επίσης την απελευθέρωση ορμονών του στρες, ενώ η συχνή χρήση μπορεί να οδηγήσει σε κακή διάθεση και άγχος. Έρευνες δείχνουν ακόμη ότι, αυξάνοντας τον καρδιακό ρυθμό, την αρτηριακή πίεση και την εγρήγορση, το άτμισμα μπορεί να προκαλέσει διακεκομμένο ύπνο και να επιδεινώσει ήδη υπάρχοντα προβλήματα ψυχικής υγείας.

Το άτμισμα μπορεί να οδηγήσει στο συμβατικό κάπνισμα

Ίσως το πιο ανησυχητικό εύρημα της έκθεσης, λέει ο καθηγητής Carroll, είναι «τα ισχυρά στοιχεία ότι το άτμισμα από παιδιά που δεν έχουν καπνίσει ποτέ αυξάνει την πιθανότητα να αρχίσουν αργότερα το συμβατικό κάπνισμα».

Οι έφηβοι που χρησιμοποιούσαν ηλεκτρονικά τσιγάρα είχαν συνήθως δύο έως 12 φορές περισσότερες πιθανότητες να αρχίσουν αργότερα το κάπνισμα σε σύγκριση με όσους δεν τα χρησιμοποιούσαν. «Το άτμισμα είναι πύλη προς τον εθισμό στη νικοτίνη», λέει ο καθηγητής Carroll. «Οι ασθενείς που φροντίζω έχουν σοβαρό άσθμα και εξακολουθούν να χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα με υγρό, κάτι που επιδεινώνει την κατάσταση. Είναι λογικοί άνθρωποι, αλλά συνεχίζουν να ατμίζουν, γιατί όταν αρχίσεις είναι πολύ δύσκολο να σταματήσεις».

Τα παιδιά βιώνουν ήδη τις καταστροφικές, ακόμη και θανατηφόρες, συνέπειες του εθισμού. Ο αριθμός των ατόμων κάτω των 19 ετών στην Αγγλία που εισήχθησαν σε νοσοκομείο για προβλήματα σχετικά με το άτμισμα υπερτετραπλασιάστηκε από το 2021 έως το 2024, από 11 σε 46.

Τα συμπτώματα της EVALI περιλαμβάνουν συνήθως δύσπνοια, πόνο στο στήθος, ταχυκαρδία και πυρετό, αλλά μπορεί να επιδεινωθούν ξαφνικά και, αν δεν αντιμετωπιστούν, να προκαλέσουν ανεπάρκεια οργάνων. Έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα κάτω των 35 ετών είναι πιθανότερο να εμφανίσουν EVALI.

Ανησυχία για τα πρόσθετα και τα συστατικά των ηλεκτρονικών τσιγάρων

Τα πρόσθετα στα ηλεκτρονικά τσιγάρα αποτελούν ακόμη μία σημαντική πηγή ανησυχίας. Μελέτη του University of Bristol διαπίστωσε ότι ένα στα οκτώ ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης περιείχε κάνναβη. Επίσης, έλεγχοι σε ηλεκτρονικά τσιγάρα που κατασχέθηκαν από μαθητές στο University of Worcestershire το 2023 αποκάλυψαν επικίνδυνα επίπεδα μολύβδου, νικελίου και χρωμίου.

«Δεν έχουμε επαρκή έλεγχο για το τι περιέχουν αυτά τα προϊόντα», λέει ο καθηγητής Carroll. «Πόσο βέβαιοι είμαστε ότι το υγρό περιέχει όσα αναγράφονται; Δεν πρόκειται για φάρμακα· είναι μια αγορά που χρειάζεται περισσότερη ρύθμιση».

Άλλοι ειδικοί εμφανίζονται πιο αισιόδοξοι για το μέλλον. Πέρυσι απαγορεύτηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης, με το σκεπτικό ότι αυτά τα φθηνά και εύχρηστα προϊόντα είναι ελκυστικά για τους νέους.

Η ψήφιση του Tobacco and Vapes Act, που αύξησε το κόστος μέσω ενός νέου φόρου από την 1η Οκτωβρίου, αναμένεται επίσης να περιορίσει την πρόσβαση των νέων στα ηλεκτρονικά τσιγάρα, λέει ο Dr Nicholas Hopkinson, καθηγητής αναπνευστικής ιατρικής στο Imperial College London.

«Ο νόμος θα επιτρέψει την εντατικότερη εφαρμογή των κανόνων», λέει. «Το σχέδιο είναι να θεσπιστεί άδεια λειτουργίας για τα καταστήματα λιανικής και, αν ένα κατάστημα πουλήσει σε ανήλικο, θα χάσει την άδειά του».

«Οι νέοι θα πρέπει να είναι θυμωμένοι που μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων προσπάθησε να τους εθίσει από παιδιά σε ένα εθιστικό προϊόν και που επιτρέψαμε να συμβεί αυτό».