Επαγγελματική εξουθένωση (burnout): Συμπτώματα, αίτια και αντιμετώπιση

Η επαγγελματική εξουθένωση, γνωστή και ως burnout, είναι αντίδραση σε έντονο και συνήθως χρόνιο στρες. Συνδέεται συχνότερα με την εργασία, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλους ρόλους, όπως η γονεϊκότητα ή η φροντίδα ενός ανθρώπου. Τα συμπτώματα μπορεί να επηρεάσουν την εργασία, τις σχέσεις, καθώς και τη σωματική και συναισθηματική ευεξία.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) αναγνωρίζει το burnout ως «φαινόμενο που σχετίζεται με την εργασία» στην 11η αναθεώρηση της Διεθνούς Ταξινόμησης Νοσημάτων. Πολλοί διαγνωστικοί οδηγοί, μεταξύ των οποίων και το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών, 5η έκδοση (DSM-5), δεν το αναγνωρίζουν ως διάγνωση. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, δεν αποτελεί ιατρική πάθηση, μπορεί όμως να προκαλέσει σωματικά συμπτώματα.

Το burnout συνήθως δεν είναι απλώς ατομικό ζήτημα. Συχνά συνδέεται με συστημικά ή οργανωτικά προβλήματα, όπως ένα κακοποιητικό ή χαοτικό εργασιακό περιβάλλον. Μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε εξαιρετικά πιεστικές συνθήκες, όπως εκείνες που αντιμετώπισαν κατά την πανδημία COVID-19 οι επαγγελματίες υγείας και οι γονείς ή οι φροντιστές που δεν είχαν επαρκή υποστήριξη.

Η αναγνώριση των συμπτωμάτων μπορεί να βοηθήσει κάποιον να ζητήσει υποστήριξη, να αντιμετωπίσει τα προβλήματα στην εργασία ή στον ρόλο του και να προστατεύσει την υγεία του.

Τι είναι το burnout

Το burnout είναι μια μορφή στρες που σχετίζεται με μια εργασία ή έναν ρόλο και κάνει το άτομο να αισθάνεται εξαντλημένο, καταβεβλημένο ή ανήμπορο. Μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ενδιαφέροντος, στην αίσθηση ότι δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί και στην απώλεια του σκοπού που έδινε ο συγκεκριμένος ρόλος. Σε αρκετές περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να μη θέλει πια να συνεχίσει τη δουλειά του.

Η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την απόδοση, αλλά και τη σωματική και ψυχική υγεία. Ανασκόπηση ερευνών του 2020 σε νοσηλευτές με burnout διαπίστωσε ότι συνδεόταν με περισσότερες αποχωρήσεις από την εργασία, ασθένειες και απουσίες.

Οι συνέπειες μπορεί να αφορούν και άλλους ανθρώπους, όχι μόνο εκείνον που βιώνει το στρες. Η απόδοση στην εργασία μπορεί να μειωθεί και να αυξηθεί ο κίνδυνος λαθών, με πιθανές σοβαρές συνέπειες. Η ίδια ανασκόπηση διαπίστωσε ότι στους νοσηλευτές το burnout συσχετιζόταν με περισσότερα σφάλματα στη χορήγηση φαρμάκων, χειρότερη ασφάλεια και εμπειρία των ασθενών, χαμηλότερη ποιότητα φροντίδας, περισσότερες λοιμώξεις και πτώσεις ασθενών.

Συμπτώματα burnout

Τα συμπτώματα διαφέρουν από άτομο σε άτομο και δεν τα εμφανίζουν όλοι. Μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Κόπωση συμπόνιας, δηλαδή μειωμένη ικανότητα να αισθανθεί κάποιος συμπόνια για όσους εξαρτώνται από τη φροντίδα του.
• Κόπωση και εξάντληση, σωματική ή ψυχική.
• Μειωμένη αίσθηση επάρκειας και επίτευξης στην εργασία.
• Περισσότερα σωματικά ενοχλήματα, όπως πονοκέφαλοι ή πόνοι στις αρθρώσεις.
• Προβλήματα ύπνου.
• Συμπτώματα κατάθλιψης, θλίψης ή απελπισίας.
• Χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών ως τρόπου διαχείρισης.
• Σκέψεις ή φαντασιώσεις για αποχώρηση από την εργασία ή τον ρόλο.
• Κακή μεταχείριση άλλων, όπως όταν ένας γονέας ή φροντιστής φέρεται άσχημα σε ένα παιδί ή ένας προϊστάμενος σε υφιστάμενό του.
• Απουσία αίσθησης σκοπού, χαράς ή ταυτότητας που να συνδέεται με τον ρόλο.

Ανασκόπηση του 2018 για το burnout στους γιατρούς διαπίστωσε ότι η συναισθηματική εξάντληση ήταν το συχνότερο σύμπτωμα: το ανέφερε το 72% των συμμετεχόντων.

Τα συμπτώματα μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με την αιτία. Ανασκόπηση του 2020 δύο μελετών υποδεικνύει ότι η γονεϊκή εξουθένωση μπορεί να έχει ορισμένα διαφορετικά χαρακτηριστικά. Εκτός από τα τυπικά συμπτώματα burnout, οι γονείς αναφέρουν επίσης παραμέληση και βίαιη συμπεριφορά προς τα παιδιά τους. Αντίθετα, τα άτομα με επαγγελματικό burnout ήταν πιθανότερο να αναφέρουν ότι σκόπευαν να εγκαταλείψουν τη δουλειά τους.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Κάθε άτομο που βρίσκεται σε συνθήκες υψηλών απαιτήσεων μπορεί να εμφανίσει burnout, ακόμη κι αν η εργασία του είναι άμισθη, όπως συμβαίνει με τη φροντίδα ενός ανθρώπου ή την ανατροφή παιδιών. Παράγοντες κινδύνου είναι:

• Οι πολλές ώρες εργασίας.
• Η μη ικανοποιητική γραφειοκρατική ή διοικητική εργασία.
• Η δυσκολία ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής. Αυτό μπορεί να συμβεί, για παράδειγμα, όταν μια απαιτητική δουλειά συνοδεύεται από ελάχιστη υποστήριξη στο σπίτι ή όταν κάποιος εργάζεται πολλές ώρες και ξυπνά συχνά τη νύχτα για ένα μωρό.
• Η περιορισμένη ευελιξία ή ο ανεπαρκής έλεγχος της εργασίας και του εργασιακού περιβάλλοντος.
• Η έλλειψη υποστήριξης από τον προϊστάμενο ή τη διοίκηση.
• Μια εργασία που έρχεται σε σύγκρουση με τις αξίες του ατόμου.
• Ένα τοξικό ή μη υποστηρικτικό εργασιακό περιβάλλον.

Αντιμετώπιση του burnout

Επειδή η επαγγελματική εξουθένωση εμφανίζεται συχνότερα σε δυσλειτουργικά ή κακοποιητικά εργασιακά περιβάλλοντα, η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση εστιάζει στην υποκείμενη αιτία και στην πρόληψη.

Το άτομο μπορεί να χρειαστεί να αποχωρήσει από τον ρόλο του, να πάρει άδεια ή να ζητήσει αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον. Άλλες παρεμβάσεις που μπορεί να βοηθήσουν στη διαχείριση του στρες περιλαμβάνουν:

• Στρατηγικές ενίσχυσης της ανθεκτικότητας, όπως η ψυχοθεραπεία.
• Χρόνο μακριά από την εργασία.
• Μέτρα που ενισχύουν την ευεξία, όπως η άσκηση και ο διαλογισμός.
• Πρακτικές αυτοφροντίδας.
• Τρόπους βελτίωσης της ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής.
• Αντιμετώπιση τυχόν υποκείμενων προβλημάτων σωματικής ή ψυχικής υγείας.
• Πρακτικές ενσυνειδητότητας, οι οποίες μπορούν να βελτιώσουν τη διαχείριση του στρες.

Η πιθανότητα ανάρρωσης από το burnout είναι υψηλή όταν το άτομο ζητά βοήθεια και έχει θεσμική υποστήριξη στην εργασία.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Χωρίς αντιμετώπιση, το burnout μπορεί να επιβαρύνει τη σωματική και ψυχική υγεία. Σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές, όπως εξάρτηση, ακόμη και αυτοκτονία. Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας μπορεί να περιορίσει τις αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία.

Ζητήστε βοήθεια αν:

• Έχετε συμπτώματα που σχετίζονται με το στρες, όπως πονοκεφάλους ή χρόνιο πόνο.
• Αισθάνεστε καταβεβλημένοι, δυστυχισμένοι ή δυσαρεστημένοι στην εργασία.
• Εμφανίζετε κατάθλιψη ή άγχος που σχετίζεται με την εργασία.
• Χρησιμοποιείτε ουσίες ή αλκοόλ για να αντιμετωπίσετε το εργασιακό στρες.

Μερικές φορές μπορεί να χρειαστεί να αναζητήσετε άλλη εργασία ή περισσότερη υποστήριξη σε έναν διαφορετικό ρόλο. Για παράδειγμα, ένας οικογενειακός φροντιστής μπορεί να χρειαστεί βοήθεια από επαγγελματία κατ’ οίκον φροντίδας για έναν γονέα που χρειάζεται καθημερινή υποστήριξη. Αντίστοιχα, κάποιος μπορεί να χρειαστεί τη βοήθεια συγγενή, φίλου ή μπέιμπι σίτερ για τη φροντίδα των παιδιών.

Αν εσείς ή κάποιος που γνωρίζετε σκέφτεται να αυτοκτονήσει ή να βλάψει τον εαυτό του, αναζητήστε άμεσα βοήθεια. Αν βρίσκεστε στην Ελλάδα, σε επείγουσα κατάσταση καλέστε το 166 ή το 112. Αν καλείτε για κάποιον άλλο, μείνετε μαζί του μέχρι να φτάσει βοήθεια. Αν είναι ασφαλές, απομακρύνετε όπλα ή ουσίες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν βλάβη. Αν δεν βρίσκεστε στο ίδιο σπίτι, μείνετε μαζί του στο τηλέφωνο μέχρι να φτάσει βοήθεια.

Πρόληψη

Πολλές στρατηγικές πρόληψης του burnout εμπίπτουν στις αρμοδιότητες εργοδοτών και προϊσταμένων. Περιλαμβάνουν:

• Τη δημιουργία συνεργατικών και υποστηρικτικών περιβαλλόντων.
• Την παροχή υποστήριξης από τη διοίκηση στους εργαζομένους.
• Τη διασφάλιση ότι ο φόρτος εργασίας είναι λογικός και διαχειρίσιμος.
• Την αναγνώριση και επιβράβευση της σκληρής δουλειάς.
• Την προσφορά προγραμμάτων ευεξίας.
• Την παροχή μεγαλύτερης ευελιξίας.
• Την υποστήριξη μιας καλής ισορροπίας μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής.
• Την παροχή μεγαλύτερου ελέγχου στους εργαζομένους ως προς την εργασία και τον φόρτο τους.
• Την ανάπτυξη οργανωτικής κουλτούρας που αντανακλά τις αξίες των εργαζομένων.

Τι να θυμάστε

Το burnout μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία των εργαζομένων, να κάνει τη γονεϊκότητα ή τη φροντίδα ενός ανθρώπου να φαίνεται δυσβάσταχτη και να βλάψει όσους εξαρτώνται από την υποστήριξη οργανισμών ή άλλων ανθρώπων. Δεν είναι αναπόφευκτο μέρος κάθε εργασίας, ακόμη κι όταν αυτή είναι δύσκολη.

Με την κατάλληλη θεσμική υποστήριξη, μπορεί να αποφευχθεί η επαγγελματική εξουθένωση. Ακόμη και χωρίς αυτήν, στρατηγικές για καλύτερη διαχείριση του στρες και ενίσχυση της ανθεκτικότητας μπορεί να βοηθήσουν. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδίως όταν δεν υπάρχει δυνατότητα βελτίωσης των συνθηκών, μπορεί να χρειαστεί η αποχώρηση από ένα τοξικό ή εξαντλητικό εργασιακό περιβάλλον.

Οι αποφάσεις για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και τυχόν προβλημάτων υγείας πρέπει να λαμβάνονται σε συνεννόηση με τον γιατρό σας.