Τις τελευταίες δεκαετίες, οι άνθρωποι γίνονται γονείς για πρώτη φορά σε μεγαλύτερη ηλικία. Στην Αγγλία και την Ουαλία, για παράδειγμα, άνδρες και γυναίκες αποκτούν παιδιά αργότερα από κάθε άλλη περίοδο. Η μέση ηλικία των ανδρών όταν γίνονται πατέρες είναι πλέον τα 34 έτη, ενώ στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ήταν περίπου 29. Στην Ελλάδα, το 70% των γεννήσεων αφορά μητέρες άνω των 30 ετών, ποσοστό που πριν από 60 χρόνια ανερχόταν στο 35%. Πολλοί παράγοντες εξηγούν γιατί οι γονείς είναι σήμερα μεγαλύτεροι, μεταξύ των οποίων και τα περισσότερα χρόνια σπουδών για γυναίκες και άνδρες, καθώς και ο επιπλέον χρόνος που χρειάζονται για να αρχίσουν την επαγγελματική τους πορεία.
Στις γυναίκες γίνεται συχνά λόγος για το βιολογικό ρολόι και για το ότι η γονιμότητά τους αρχίζει να υποχωρεί μετά τα 35. Πολλοί άνδρες, αντίθετα, δεν νιώθουν ανάλογη πίεση να κάνουν νωρίς οικογένεια, εν μέρει επειδή θεωρούν ότι έχουν άφθονο χρόνο. Το 2012, ο Ινδός Ραματζίτ Ραγκάβ βρέθηκε στα πρωτοσέλιδα παγκοσμίως, όταν έγινε πατέρας σε ηλικία 96 ετών. Δύο χρόνια πριν, στα 94 του, είχε καταρρίψει ο ίδιος το ρεκόρ του γηραιότερου πατέρα στον κόσμο. Πράγματι, ηλικιωμένοι άνδρες μπορούν να αποκτήσουν παιδιά, κάτι που παρατηρείται συχνότερα μεταξύ διασήμων: ο Ροντ Στιούαρτ απέκτησε το όγδοο παιδί του στα 66, ο Μικ Τζάγκερ στα 72, ενώ ο Μπέρνι Έκλεστοουν έγινε ξανά πατέρας τον Ιούλιο του 2020, σε ηλικία 89 ετών. Οι άνδρες παράγουν σπέρμα από την εφηβεία έως και τα βαθιά γεράματα, όμως η ποιότητά του δεν παραμένει ίδια.
Η γονιμότητα σε άνδρες και γυναίκες
Σε αντίθεση με τους άνδρες, οι γυναίκες έχουν συγκεκριμένο χρονικό διάστημα γονιμότητας. Μετά τα 51, τη μέση ηλικία της εμμηνόπαυσης, σταματά η απελευθέρωση ωαρίων, ενώ μετά τα 40 οι βιολογικές πιθανότητες απόκτησης παιδιού είναι περιορισμένες. Με την πάροδο των χρόνων λιγοστεύουν τόσο τα ωάρια όσο και η ποιότητά τους. Το σύνολο των ωαρίων που θα διαθέτει μια γυναίκα καθορίζεται πριν από τη γέννησή της, μέσα από τη διαδικασία της ωογένεσης. Κατά την 20ή εβδομάδα της εγκυμοσύνης, το θηλυκό έμβρυο έχει περίπου 6-7 εκατομμύρια γεννητικά κύτταρα, τα οποία μπορούν όλα να εξελιχθούν σε ωάρια· στη συνέχεια, όμως, ο αριθμός τους μειώνεται απότομα. Όσα απομένουν μετατρέπονται σε ανώριμα ωάρια και υφίστανται αλλαγές, σχηματίζοντας αρχέγονα ωοθυλάκια, καθένα με ένα ωάριο. Παραμένουν σε αυτή την κατάσταση ως την εφηβεία, όταν έχουν απομείνει το πολύ 500.000. Από την έναρξη της εφηβείας έως την εμμηνόπαυση, ομάδες αυτών των ωοθυλακίων ενεργοποιούνται και αρχίζουν να ωριμάζουν. Κάθε μήνα, ένα ώριμο ωάριο έχει ωορρηξία και απελευθερώνεται στη σάλπιγγα.
Στους άνδρες, η γονιμότητα δεν διακόπτεται τόσο απότομα όσο στις γυναίκες, και ορισμένοι συνεχίζουν να παράγουν σπερματοζωάρια ακόμη και στα 90 τους. Ωστόσο, η ηλικία εξακολουθεί να την επηρεάζει. Έχει διαπιστωθεί ότι όσο μεγαλώνει ο άνδρας όταν αποκτά παιδιά, τόσο επιβαρύνεται η ποιότητα του σπέρματος και μειώνεται η γονιμότητα. Η ηλικία συνδέεται επίσης με αυξημένη πιθανότητα αποβολής και ορισμένων παθήσεων στα παιδιά, ιδίως αυτισμού, σχιζοφρένειας, διπολικής διαταραχής και παιδικής λευχαιμίας. Τα ευρήματα αυτά, όμως, σπάνια συζητούνται και πολλοί άνδρες δεν γνωρίζουν ότι η γονιμότητά τους υποχωρεί καθώς μεγαλώνουν. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μειωμένη γονιμότητα αντιμετωπίζει ένα στα επτά ζευγάρια, με συχνότερη αιτία τη δυσλειτουργία του σπέρματος.
Παρά τη συνεχιζόμενη παραγωγή σπέρματος, η ποιότητά του δεν παραμένει σταθερή. Με την ηλικία μεταβάλλονται, όπως είναι γνωστό, η συγκέντρωση των σπερματοζωαρίων, η κινητικότητά τους και η μορφολογία τους, παράγοντες που έχουν σημαντικό ρόλο στη γονιμοποίηση. Σε κάθε εκσπερμάτιση απελευθερώνονται περίπου 55 εκατομμύρια σπερματοζωάρια, όμως γύρω στα 15 καταφέρνουν να διασχίσουν τη γυναικεία αναπαραγωγική οδό. Η διαδρομή μέχρι τη γονιμοποίηση του ωαρίου είναι δύσκολη, καθώς περιλαμβάνει ένα σύνθετο χημικό και φυσικό περιβάλλον. Το σπερματοζωάριο χρειάζεται να επιβιώσει από τα θανατηφόρα οξέα του κόλπου, να περάσει μέσα από την παχιά τραχηλική βλέννα, να αποφύγει την παγίδευση σε αυχενική κρύπτη και να εντοπίσει το πολύ μικρό άνοιγμα προς τους ωοαγωγούς, τον σωλήνα από τον οποίο διέρχεται το ωάριο από την ωοθήκη.
Τα ερευνητικά δεδομένα που αυξάνονται δείχνουν ότι η ηλικία επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα του σπέρματος και, κατ’ επέκταση, την ανδρική γονιμότητα. Σε μελέτη 5.081 ανδρών από 16,5 έως 72,3 ετών, ο όγκος της εκσπερμάτισης, η συγκέντρωση, η κινητικότητα και η μορφολογία δεν παρουσίασαν μεταβολές έως τα 34. Μετά τα 40 μειώθηκαν η συγκέντρωση και το ποσοστό των σπερματοζωαρίων με φυσιολογική μορφολογία, ενώ η κινητικότητα άρχισε να υποχωρεί μετά τα 43 και ο όγκος της εκσπερμάτισης μετά τα 45. Παράλληλα, μετα-ανάλυση 90 μελετών συσχέτισε την αυξημένη ηλικία των ανδρών με χαμηλότερο όγκο και αριθμό σπερματοζωαρίων, μειωμένη κινητικότητα και μικρότερο ποσοστό φυσιολογικής μορφολογίας.
Η ηλικία των γονέων σχετίζεται με την υγεία των παιδιών
Σήμερα είναι γνωστό ότι οι γονείς σε μικρότερη ηλικία δεν έχουν μόνο υψηλότερη γονιμότητα, αλλά και παιδιά με καλύτερη υγεία. Στις γυναίκες η γονιμότητα μειώνεται πιο απότομα μετά τα 35, ηλικία κατά την οποία υπάρχουν περίπου 25.000 ωάρια στις ωοθήκες. Όταν φτάσουν στην εμμηνόπαυση, απομένουν μόλις 1.000. Τα ωοθυλάκια λιγοστεύουν από τη γέννηση και τα ωάρια που παραμένουν ανώριμα μπορεί να μείνουν σε αυτή την κατάσταση περίπου 50 χρόνια. Στο διάστημα αυτό είναι δυνατό να συσσωρευτούν χρωμοσωμικά σφάλματα καθώς τα ωάρια γερνούν, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο παθήσεων στους απογόνους, όπως το σύνδρομο Down.
Και η προχωρημένη ηλικία του πατέρα συνδέεται με δυσμενείς συνέπειες για το παιδί. Στους μεγαλύτερους άνδρες μπορεί να συσσωρεύονται βλάβες και μεταλλάξεις στο DNA των σπερματοζωαρίων, οι οποίες ενδέχεται να αυξήσουν τον κίνδυνο αποτυχημένων ή μη φυσιολογικών κυήσεων. Στα παιδιά μεγαλύτερων σε ηλικία πατέρων καταγράφεται υψηλότερος επιπολασμός γενετικών ανωμαλιών, παιδικών καρκίνων και νευροψυχιατρικών διαταραχών, όπως ο αυτισμός, η ψύχωση και οι διπολικές διαταραχές. Σε μελέτη στο British Medical Journal, οι άνδρες ηλικίας 45 ετών και άνω είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες να αποκτήσουν πρόωρα βρέφη, παιδιά με χαμηλό βάρος γέννησης ή χαμηλή βαθμολογία Apgar, του τεστ που αξιολογεί την υγεία του νεογέννητου, σε σχέση με νεότερους πατέρες. Επιπρόσθετα, τα νεογνά πατέρων άνω των 55 ετών ήταν πιθανότερο να χρειαστούν υποβοηθούμενο αερισμό και εισαγωγή σε μονάδα εντατικής θεραπείας.
Έρευνες δείχνουν ότι η κακή διατροφή, το υπερβολικό βάρος, το κάπνισμα, οι λοιμώξεις και η περιβαλλοντική ρύπανση αυξάνουν τον κατακερματισμό του DNA στα σπερματοζωάρια. Επειδή αυτά δεν έχουν τη δυνατότητα να επιδιορθώσουν το DNA τους, τα υψηλά επίπεδα κατακερματισμού θεωρούνται η κύρια αιτία ανδρικής στειρότητας. Επιπλέον, ο έντονος κατακερματισμός του DNA συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο αποβολής. Ερευνητές του Imperial College στο Λονδίνο εξέτασαν την ποιότητα του σπέρματος ανδρών των οποίων οι σύντροφοι είχαν επανειλημμένες αποβολές και τη συνέκριναν με εκείνη ανδρών των οποίων οι σύντροφοι δεν είχαν αποβάλει. Διαπίστωσαν ότι ο κατακερματισμός του DNA στο σπέρμα ήταν διπλάσιος στην πρώτη ομάδα ανδρών.
Πολλές γυναίκες, πριν προσπαθήσουν να μείνουν έγκυες, εξετάζουν τις συνήθειές τους και κάνουν αλλαγές, όπως να μειώσουν το αλκοόλ ή το κάπνισμα, ώστε να υποστηρίξουν μια υγιή εγκυμοσύνη. Συχνά, όμως, παραγνωρίζεται η κατάσταση της υγείας του πατέρα κατά τη σύλληψη. Η ποιότητα του σπέρματος μπορεί να επηρεαστεί από παράγοντες όπως η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, το κάπνισμα, το άγχος ή ακόμη και το είδος του εσωρούχου. Στους σχετικούς παράγοντες περιλαμβάνεται και η παχυσαρκία. Σε αρκετές χώρες, τα ποσοστά παχυσαρκίας ανεβαίνουν την ώρα που η ανδρική γονιμότητα υποχωρεί. Μελέτες σε άνδρες και ποντίκια δείχνουν ότι τα σπερματοζωάρια υπέρβαρων αρσενικών έχουν μικρότερη κινητικότητα.
Έχει πλέον τεκμηριωθεί η σύνδεση ανάμεσα στην ηλικία του άνδρα και στην ποιότητα του σπέρματός του. Παραμένει, ωστόσο, ανάγκη για περισσότερη έρευνα σχετικά με τις σχέσεις της ανδρικής υγείας και της ποιότητας του σπέρματος με την ευημερία των παιδιών του. Μέχρι σήμερα, μεγάλο μέρος της βασικής έρευνας έχει γίνει σε ζώα, γι’ αυτό είναι κρίσιμο να διαπιστωθεί αν ισχύουν τα ίδια ευρήματα και στους ανθρώπους. Είναι, πάντως, σαφές ότι και οι δύο μελλοντικοί γονείς χρειάζεται να επανεξετάσουν τις καθημερινές συνήθειές τους, ώστε να αυξήσουν τις πιθανότητες για μια υγιή εγκυμοσύνη.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/i-gonimotita-ton-andron-meionetai-me-tin-ilikia-ti-prepei-na-gnorizete/2948
