Ορμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση: μορφές, οφέλη, κίνδυνοι και εναλλακτικές

Η ορμονική θεραπεία μπορεί να ανακουφίσει συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, όπως οι εξάψεις και η κολπική ξηρότητα. Η ηλικία, το ατομικό και οικογενειακό ιατρικό ιστορικό και η ένταση των συμπτωμάτων είναι παράγοντες που επηρεάζουν την απόφαση για τη λήψη της. Συζητήστε με τον γιατρό σας τα οφέλη και τους κινδύνους, τις διαθέσιμες μορφές και τις εναλλακτικές επιλογές.

Τι είναι η ορμονική θεραπεία για την εμμηνόπαυση

Η ορμονική θεραπεία, γνωστή και ως θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης (HRT), χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης. Καθώς πλησιάζει η εμμηνόπαυση, οι ωοθήκες σταματούν να παράγουν υψηλά επίπεδα οιστρογόνων και προγεστερόνης. Η έλλειψη αυτών των ορμονών μπορεί να προκαλέσει ενοχλητικά συμπτώματα. Η θεραπεία αναπληρώνει τις ορμόνες που δεν παράγει πλέον ο οργανισμός σε επαρκή ποσότητα και, όταν τα επίπεδά τους αυξηθούν, οι περισσότεροι άνθρωποι βρίσκουν ανακούφιση.

Η HRT μπορεί επίσης να βοηθήσει στην απώλεια οστικής μάζας, όπως στην οστεοπόρωση και την οστεοπενία, που είναι συχνότερη σε γυναίκες με χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων. Ωστόσο, η ορμονική θεραπεία έχει και κινδύνους. Η απόφαση για τη λήψη της χρειάζεται να λαμβάνεται σε συνεργασία με τον γιατρό, αφού σταθμιστούν τα οφέλη και οι κίνδυνοι στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Οι όροι «ορμονική θεραπεία» (HT) και «θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης» (HRT) χρησιμοποιούνται συχνά εναλλακτικά όταν γίνεται αναφορά στην εμμηνόπαυση, αλλά έχουν ορισμένες διαφορές. Η HT είναι ευρύτερος όρος και μπορεί να αφορά κάθε θεραπεία με ορμόνες, όπως ορμονική θεραπεία για τον καρκίνο ή για ορισμένες ορμονικές διαταραχές. Η HRT συνήθως αναφέρεται στην αναπλήρωση ορμονών που ο οργανισμός δεν παράγει πλέον, ιδίως σε άτομα στα 30 ή στις αρχές των 40 ετών. Η ηλικία μπορεί να επηρεάζει τους κινδύνους της θεραπείας. Όταν κάποιος βρίσκεται πιο κοντά στη φυσική ηλικία της εμμηνόπαυσης, ο γιατρός μπορεί να χρησιμοποιήσει τον όρο HT.

Οι δύο βασικοί τύποι ορμονικής θεραπείας

Υπάρχουν δύο κύριοι τύποι: η θεραπεία μόνο με οιστρογόνα και η συνδυαστική θεραπεία με οιστρογόνα και προγεστερόνη. Ο γιατρός θα συζητήσει τις επιλογές και θα προτείνει την καταλληλότερη μορφή με βάση τα συμπτώματα, το ιατρικό ιστορικό και τις προτιμήσεις σας.

Θεραπεία μόνο με οιστρογόνα

Η θεραπεία αυτή περιλαμβάνει μόνο οιστρογόνα. Συνήθως αρχίζει με χαμηλή δόση, ενώ διατίθεται σε διάφορες μορφές:

• Έμπλαστρο που κολλά στο δέρμα.
• Γέλη που εφαρμόζεται στο δέρμα.
• Κρέμα που εφαρμόζεται στον κόλπο.
• Δισκία που τοποθετούνται μέσα στον κόλπο.
• Σπρέι που εφαρμόζεται στο χέρι.

Αν έχει γίνει υστερεκτομή, δηλαδή χειρουργική αφαίρεση της μήτρας, ο γιατρός συνήθως προτείνει θεραπεία μόνο με οιστρογόνα. Αυτό συμβαίνει κυρίως επειδή η λήψη οιστρογόνων χωρίς προγεστερόνη έχει λιγότερους μακροπρόθεσμους κινδύνους από τη συνδυαστική θεραπεία.

Συνδυαστική θεραπεία με οιστρογόνα και προγεστερόνη

Η συνδυαστική θεραπεία περιλαμβάνει οιστρογόνα και προγεστερόνη. Ο όρος προγεσταγόνο αναφέρεται σε όλες τις ορμόνες που δρουν όπως η προγεστερόνη, συμπεριλαμβανομένων των συνθετικών μορφών της. Όσοι έχουν μήτρα χρειάζονται προγεσταγόνο μαζί με τα οιστρογόνα.

Τα προγεσταγόνα συμβάλλουν στη μείωση του κινδύνου καρκίνου της μήτρας, ο οποίος είναι αυξημένος όταν λαμβάνονται μόνο οιστρογόνα. Κατά την αναπαραγωγική ηλικία, τα κύτταρα του ενδομητρίου αποβάλλονται με την έμμηνο ρύση. Όταν σταματήσει η περίοδος και το ενδομήτριο δεν αποβάλλεται πλέον, τα οιστρογόνα μπορεί να οδηγήσουν σε υπερβολική ανάπτυξη κυττάρων στη μήτρα, κάτι που μπορεί να προκαλέσει καρκίνο.

Η συνδυαστική θεραπεία χορηγείται συνήθως ως χάπι ή έμπλαστρο, ενώ μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ενδομήτρια συσκευή (IUD).

Συστηματική και τοπική ορμονική θεραπεία

• Συστηματική θεραπεία: Το φάρμακο περνά στην κυκλοφορία του αίματος και μεταφέρεται στα όργανα και στους ιστούς όπου χρειάζεται. Παραδείγματα είναι τα χάπια, τα επιθέματα, τα σπρέι και οι γέλες. Αυτές οι μορφές χρησιμοποιούνται για τις εξάψεις, τις νυχτερινές εφιδρώσεις και πολλά από τα συνηθισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης.
• Τοπική θεραπεία: Το προϊόν εφαρμόζεται σε συγκεκριμένη περιοχή. Παραδείγματα είναι η κολπική κρέμα, ο δακτύλιος ή τα δισκία που διαλύονται μέσα στον κόλπο. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν το κύριο σύμπτωμα είναι η κολπική ξηρότητα και συνήθως χορηγείται σε πολύ χαμηλότερη δόση.

Πώς λειτουργεί και πώς λαμβάνεται η θεραπεία

Καθώς πλησιάζει η εμμηνόπαυση, οι ωοθήκες μικραίνουν και σταματούν να παράγουν οιστρογόνα και προγεστερόνη. Η μείωση αυτών των ορμονών προκαλεί τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης. Η HRT αναπληρώνει τις ορμόνες που έχουν μειωθεί, αλλά τα οφέλη και οι κίνδυνοί της διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Ο γιατρός μπορεί να σας βοηθήσει να κρίνετε αν τα οφέλη υπερτερούν των κινδύνων.

Συνήθως η θεραπεία αρχίζει με τη χαμηλότερη δόση που είναι αποτελεσματική για τα συμπτώματα. Όσοι χάνουν τα οιστρογόνα πολύ νωρίς, πριν από τα 40, λαμβάνουν συνήθως υψηλότερες δόσεις, ώστε να αναπληρωθούν τα επίπεδα που θα παρήγαν κανονικά οι ωοθήκες τους για την ηλικία τους.

Η θεραπεία μόνο με οιστρογόνα λαμβάνεται καθημερινά. Ο τρόπος εφαρμογής ή λήψης εξαρτάται από το προϊόν που θα επιλέξετε μαζί με τον γιατρό σας, ο οποίος θα σας εξηγήσει πότε και πώς να το χρησιμοποιείτε.

Η συνδυαστική θεραπεία μπορεί να είναι συνεχής ή κυκλική:

• Συνεχής συνδυαστική θεραπεία: Λαμβάνετε οιστρογόνα και προγεστερόνη καθημερινά, στη μορφή που σας εξυπηρετεί.
• Κυκλική ή διαδοχική θεραπεία: Λαμβάνετε οιστρογόνα κάθε μέρα και προγεστερόνη για 12 έως 15 ημέρες κάθε μήνα. Επειδή η προγεστερόνη λαμβάνεται για μικρό διάστημα, συνήθως χορηγείται σε χάπι που καταπίνεται.

Δεν υπάρχει ένα σχήμα που να ταιριάζει σε όλους. Ο γιατρός θα διαμορφώσει ένα εξατομικευμένο πλάνο, λαμβάνοντας υπόψη τα συμπτώματα και το ιστορικό υγείας σας.

Οφέλη και κίνδυνοι της ορμονικής θεραπείας

Πιθανά οφέλη

Κύριο όφελος της HRT είναι η ανακούφιση από ενοχλητικά συμπτώματα της εμμηνόπαυσης. Αυτό μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής και να σας επιτρέψει να επιστρέψετε σε δραστηριότητες που απολαμβάνετε. Η θεραπεία μπορεί να:

• Ανακουφίσει την κολπική ξηρότητα και τη δυσφορία κατά τη σεξουαλική επαφή.
• Μειώσει τις εξάψεις και τις νυχτερινές εφιδρώσεις.
• Μειώσει τον κίνδυνο οστεοπόρωσης ή κατάγματος.
• Βελτιώσει τη διάθεση και τη συνολική ευεξία ορισμένων ανθρώπων.
• Μειώσει τον κίνδυνο διαβήτη.

Πιθανοί κίνδυνοι και τρόποι μείωσής τους

Ένας πιθανός κίνδυνος είναι ο αυξημένος κίνδυνος καρκίνου της μήτρας, μόνο αν έχετε ακόμη μήτρα και λαμβάνετε οιστρογόνα χωρίς προγεσταγόνο. Πολλοί από τους πιθανούς κινδύνους σχετίζονται επίσης με τη γενική κατάσταση της υγείας και το οικογενειακό ιστορικό. Συζητήστε με τον γιατρό τον ατομικό σας κίνδυνο.

Για να περιοριστούν οι κίνδυνοι, μπορεί να βοηθήσουν τα εξής:

• Έναρξη της HRT πριν από τα 60 ή μέσα σε 10 χρόνια από την εμμηνόπαυση. Μελέτες δείχνουν ότι ο κίνδυνος επιπλοκών είναι υψηλότερος όταν η θεραπεία ξεκινά περισσότερο από 10 χρόνια μετά την έναρξη των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης. Η λήψη HRT στα 40 ή στα 50 συνήθως δεν συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου.
• Λήψη προγεσταγόνου αν έχετε ακόμη μήτρα.
• Επιλογή της κατάλληλης μορφής θεραπείας σε συνεργασία με τον γιατρό, ώστε να περιορίζεται όσο γίνεται ο κίνδυνος.
• Υιοθέτηση υγιεινού τρόπου ζωής, με σωματική δραστηριότητα, έλεγχο χρόνιων παθήσεων και διατήρηση βάρους που είναι υγιές για εσάς.

Η HRT χρειάζεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε ατόμου και να επανεκτιμάται τακτικά από τον γιατρό, ώστε να διασφαλίζεται ότι τα οφέλη εξακολουθούν να υπερτερούν των κινδύνων.

Ποιοι δεν πρέπει να λαμβάνουν HRT

Ο γιατρός μπορεί να κρίνει ότι η HRT δεν είναι κατάλληλη αν είχατε θρόμβους αίματος ή διατρέχετε υψηλό κίνδυνο να εμφανίσετε.

Παρενέργειες

Η συχνότερη παρενέργεια της ορμονικής θεραπείας είναι η ακανόνιστη κολπική αιμορραγία. Λιγότερο συχνά μπορεί να εμφανιστεί ερεθισμός του δέρματος κάτω από το έμπλαστρο οιστρογόνων.

Οι παρενέργειες συνήθως υποχωρούν από μόνες τους μέσα σε λίγους μήνες. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ήπιες και δεν χρειάζεται να διακοπεί η θεραπεία. Αν σας ενοχλούν, ζητήστε από τον γιατρό να εξετάσει αλλαγή της δόσης ή της μορφής της θεραπείας. Μην αλλάξετε τη φαρμακευτική αγωγή και μην τη διακόψετε χωρίς να μιλήσετε πρώτα με τον γιατρό σας.

Διάρκεια και παρακολούθηση

Οι περισσότεροι άνθρωποι λαμβάνουν HRT για πέντε χρόνια ή λιγότερο. Δεν υπάρχει, ωστόσο, καθορισμένη διάρκεια: αυτή μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την ένταση των συμπτωμάτων, τον τύπο θεραπείας και τις προτιμήσεις σας.

Ο γιατρός θα σας παρακολουθεί και θα επανεκτιμά το θεραπευτικό πλάνο. Αν εμφανίσετε νέα πάθηση ενώ λαμβάνετε HRT, συζητήστε μαζί του αν είναι ασφαλές να συνεχίσετε.

Ορμονική θεραπεία, καρκίνος του μαστού και καρδιακή υγεία

Αυξάνει η HRT τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού;

Η συνδυαστική ορμονική θεραπεία μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού, αλλά οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι η αύξηση είναι μικρή, μικρότερη από 1 στις 1.000 περιπτώσεις. Συνήθως ο κίνδυνος δεν αυξάνεται πριν από πέντε χρόνια χρήσης. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού. Συζητήστε με τον γιατρό τους προσωπικούς παράγοντες κινδύνου για καρκίνο και άλλες παθήσεις.

Αυξάνει η HRT τον κίνδυνο καρδιακής νόσου;

Οι επιστήμονες συνεχίζουν να μελετούν τις επιδράσεις των ορμονών στην καρδιά και στα αιμοφόρα αγγεία. Σύμφωνα με τις περισσότερες μελέτες, όταν η ορμονική θεραπεία αρχίζει κοντά στην εμμηνόπαυση, για παράδειγμα στις αρχές της δεκαετίας των 50, ο κίνδυνος καρδιακής νόσου είναι μικρότερος σε σύγκριση με την έναρξη μετά τα 60.

Η πρώιμη απώλεια οιστρογόνων αυξάνει τον κίνδυνο αρκετών παθήσεων, μεταξύ των οποίων και η καρδιαγγειακή νόσος. Επομένως, όσοι χάνουν τα οιστρογόνα πριν από τα 40 διατρέχουν κίνδυνο καρδιακής νόσου αν δεν λάβουν HRT.

Το ζήτημα είναι σύνθετο, καθώς ο κίνδυνος καρδιακής νόσου εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και όχι μόνο από τη λήψη ορμονών. Σε αυτούς περιλαμβάνονται το οικογενειακό ιστορικό και παθήσεις όπως η υψηλή αρτηριακή πίεση ή η υψηλή χοληστερόλη. Ο γιατρός μπορεί να προτείνει θεραπεία με βάση το ιστορικό υγείας σας.

Εναλλακτικές επιλογές

Αν η HRT δεν είναι αποτελεσματική ή ο γιατρός κρίνει ότι δεν θα σας ωφελήσει, υπάρχουν εναλλακτικές που μπορεί να ανακουφίσουν τα συμπτώματα. Ρωτήστε αν θα μπορούσαν να είναι κατάλληλες για εσάς:

• Κολπικά λιπαντικά χωρίς συνταγή.
• Φεζολινετάντη ή παροξετίνη, που είναι εγκεκριμένες από τον FDA για την αντιμετώπιση των εξάψεων.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί ορισμένοι γιατροί δεν συνιστούν ορμονική θεραπεία;

Η απόφαση για HRT είναι προσωπική και σύνθετη και εξαρτάται από παράγοντες όπως το ιστορικό υγείας, η ηλικία και τα συμπτώματα. Ο γιατρός αξιολογεί τα οφέλη και τους κινδύνους με βάση τη δική σας περίπτωση. Αν δεν τη συνιστά, αυτό δεν σημαίνει ότι θέλει να συνεχίσετε να ταλαιπωρείστε, αλλά ότι συνεκτιμά τους κινδύνους και το κατά πόσο σας αφορούν. Αν θεωρεί ότι η HRT δεν είναι κατάλληλη, συζητήστε μαζί του τις εναλλακτικές.

Είναι καλύτερες οι βιοπανομοιότυπες ορμόνες;

Οι βιοπανομοιότυπες ορμόνες είναι ένας τύπος HRT. Σε σύγκριση με άλλες συνθετικές ορμόνες, μοιάζουν περισσότερο με τα φυσικά οιστρογόνα και την προγεστερόνη του οργανισμού. Υπάρχουν αρκετές επιλογές βιοπανομοιότυπων ορμονών εγκεκριμένες από τον FDA. Ορισμένες φορές παρασκευάζονται εξατομικευμένα σε φαρμακείο. Οι ορμόνες αυτές δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς και οι γιατροί δεν γνωρίζουν με βεβαιότητα τις μακροπρόθεσμες επιδράσεις τους. Για τον λόγο αυτό, πολλοί γιατροί δεν τις συνιστούν. Η επιλογή θεραπείας εξαρτάται από τα συμπτώματα, το ιατρικό ιστορικό και την κρίση του γιατρού.

Πότε να μιλήσετε με γιατρό

Απευθυνθείτε στον γιατρό σας αν τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης επηρεάζουν την καθημερινότητά σας. Μπορεί να σας εξηγήσει τις επιλογές θεραπείας, μεταξύ των οποίων και την HRT, καθώς και τα υπέρ και τα κατά της στη δική σας περίπτωση. Πριν αποφασίσετε, βεβαιωθείτε ότι έχουν απαντηθεί όλες οι ερωτήσεις σας. Οι αποφάσεις για τη θεραπεία λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.

Επιστημονικές πηγές

• Breastcancer.org. Χρήση HRT (θεραπείας ορμονικής υποκατάστασης). Ενημερώθηκε τελευταία φορά τον Ιανουάριο του 2024. Πρόσβαση στις 12 Μαρτίου 2024.
• Harper-Harrison G, Shanahan MM. Θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης. StatPearls [Internet]. 20 Φεβρουαρίου 2023. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, Ιανουάριος 2024. Πρόσβαση στις 12 Μαρτίου 2024.
• Manson JE, Bassuk SS, Kaunitz AM, Pinkerton JV. Οι μελέτες της Women’s Health Initiative για την ορμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση: διδάγματα. Menopause. 2020;27(8):918-928. Πρόσβαση στις 12 Μαρτίου 2024.
• American College of Obstetricians and Gynecologists. Ορμονική θεραπεία για την εμμηνόπαυση. Τελευταία αναθεώρηση τον Αύγουστο του 2022. Πρόσβαση στις 12 Μαρτίου 2024.
• North American Menopause Society. Ορμονική θεραπεία: οφέλη και κίνδυνοι· Οι ειδικοί συμφωνούν για την ορμονική θεραπεία. Πρόσβαση στις 12 Μαρτίου 2024.
• Valdes A, Bajaj T. Θεραπεία με οιστρογόνα. StatPearls [Internet]. 22 Μαΐου 2023. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, Ιανουάριος 2024. Πρόσβαση στις 12 Μαρτίου 2024.