Η στεατωτική νόσος του ήπατος που σχετίζεται με τη μεταβολική δυσλειτουργία (MASLD – Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease) περιλαμβάνει τη συσσώρευση λίπους στο ήπαρ και είναι γνωστή ως λιπώδης διήθηση. Στα αρχικά στάδια συνήθως δεν εμφανίζει συμπτώματα, τα οποία εκδηλώνονται όταν η πάθηση έχει προχωρήσει και έχουν παρουσιαστεί σοβαρές επιπλοκές, όπως φλεγμονή, ίνωση, ηπατική ανεπάρκεια ή ακόμη και καρκίνος του ήπατος.
Γιατί είναι σημαντικό να διαγνωστεί έγκαιρα η MASLD
Η MASLD αφορά σχεδόν το 30% των ενηλίκων παγκοσμίως, ενώ μέσα στις τελευταίες δύο δεκαετίες η συχνότητά της αυξήθηκε κατά 50%. Η εξέλιξη αυτή σχετίζεται με την εντονότερη παρουσία της παχυσαρκίας, που αποτελεί ολοένα μεγαλύτερο ζήτημα για τον σύγχρονο άνθρωπο. Περίπου ένας στους πέντε ασθενείς με MASLD αναπτύσσει MASH (Metabolic Dysfunction-Associated Steatohepatitis), ένα πιο προχωρημένο στάδιο με φλεγμονή και εκτεταμένη βλάβη στο ήπαρ. Εκτιμάται ότι έως το 2030 η MASH θα αποτελεί την κυριότερη αιτία μεταμόσχευσης ήπατος παγκοσμίως. Οι ασθενείς με MASH έχουν, επίσης, σημαντικά υψηλότερη θνησιμότητα από ηπατικά νοσήματα σε σχέση με όσους βρίσκονται στο αρχικό στάδιο της MASLD, κάτι που υπογραμμίζει την ανάγκη έγκαιρης διάγνωσης.
Παράγοντες που συνδέονται με την εμφάνιση της MASLD
Η αντίσταση στην ινσουλίνη, ορμόνη που ρυθμίζει τη γλυκόζη αίματος, σχετίζεται με τη MASLD. Είναι συχνότερη σε άτομα με παχυσαρκία ή μεταβολικό σύνδρομο, δηλαδή με συνδυασμό μεταβολικών παθήσεων όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, η υπέρταση, η αυξημένη περίμετρος μέσης ή/και οι διαταραχές στα λιπίδια του αίματος. Η νόσος εμφανίζεται στο 80-90% των ανθρώπων με παχυσαρκία και στο 50-70% όσων έχουν σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Γι’ αυτό, οι δύο αυτές ομάδες χαρακτηρίζονται υψηλού κινδύνου.
Η παλαιότερη εξήγηση για την ανάπτυξη της MASLD ήταν η θεωρία του «τριπλού χτυπήματος», σύμφωνα με την οποία η πορεία περιλαμβάνει τρία στάδια: αρχικά συσσωρεύεται λίπος στο ήπαρ, ακολουθεί φλεγμονή και τελικά δημιουργείται ίνωση, δηλαδή ουλές στο ήπαρ. Η προσέγγιση αυτή θεωρείται πλέον ξεπερασμένη, καθώς δεν αποτυπώνει την πολυπλοκότητα της πάθησης. Οι επιστήμονες σήμερα δεν θεωρούν ότι η νόσος εξελίσσεται με μία απλή, γραμμική ακολουθία και υποστηρίζουν τη θεωρία των «πολλαπλών παράλληλων επιθέσεων». Σε αυτήν, διαφορετικοί παράγοντες δρουν ταυτόχρονα στο ήπαρ και συμβάλλουν τόσο στην εμφάνιση όσο και στην εξέλιξη της νόσου. Ειδικότερα, η ανάπτυξη ινσουλινοαντίστασης οδηγεί σε αυξημένη πρόσληψη και σύνθεση ελεύθερων λιπαρών οξέων στο ήπαρ, με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται τριγλυκερίδια στα ηπατοκύτταρα.
Η φλεγμονή στον λιπώδη ιστό, η οποία σχετίζεται με την παχυσαρκία και τις μη ισορροπημένες διατροφικές επιλογές, ενισχύει τη συστηματική φλεγμονή και φαίνεται να επιβαρύνει τη MASLD. Παράλληλα, η δυσβίωση του εντερικού μικροβιώματος, που οφείλεται κυρίως σε διατροφικές ανισορροπίες, προκαλεί φλεγμονή και επηρεάζει αρνητικά την υγεία του ήπατος. Στην εμφάνιση και την εξέλιξη της νόσου συμβάλλει και η αυξημένη πρόσληψη κορεσμένων λιπαρών και ζάχαρης. Επιπλέον, γονίδια όπως τα PNPLA3 και TM6SF2 έχουν σημαντική συμμετοχή στην προδιάθεση για ανάπτυξη της νόσου και για την εξέλιξή της σε προχωρημένα στάδια. Καθοριστικό ρόλο στην πορεία της MASLD φαίνεται να έχουν και οι επιγενετικές τροποποιήσεις, δηλαδή μεταβολές στην έκφραση των γονιδίων λόγω της αλληλεπίδρασης περιβάλλοντος και διατροφής.
Πρόληψη της MASLD: Η συμβολή των αλλαγών στον τρόπο ζωής
Η υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών αποτελεί τον σημαντικότερο πυλώνα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της MASLD, κυρίως στα αρχικά στάδιά της. Με περισσότερη σωματική δραστηριότητα και καλύτερες διατροφικές επιλογές μπορεί να επιτευχθεί απώλεια βάρους, η οποία ενδέχεται να συμβάλει σημαντικά στον περιορισμό της λιπώδους διήθησης και στη συνολική βελτίωση της λειτουργίας του ήπατος. Ιδιαίτερα ωφέλιμη για τα άτομα με MASLD είναι η μεσογειακή διατροφή, ένα διατροφικό πρότυπο που αναγνωρίζεται διεθνώς για τα οφέλη του.
Οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Κλινικής Διατροφής και Μεταβολισμού προτείνουν απώλεια βάρους κατά 7-10%, με στόχο την καλύτερη υγεία του ήπατος. Για τη σωματική δραστηριότητα συστήνονται είτε 150-300 λεπτά αερόβιας άσκησης μέτριας έως υψηλής έντασης την εβδομάδα είτε ασκήσεις ενδυνάμωσης 2-3 φορές εβδομαδιαίως. Επίσης, η παραμονή σε καθιστή θέση για τρεις ή περισσότερες ώρες ημερησίως έχει συσχετιστεί με επιπτώσεις στην υγεία, οι οποίες εμφανίζονται συχνότερα σε άτομα με μεταβολικό σύνδρομο, παχυσαρκία, διαβήτη τύπου 2 και MASLD.
Η ποιότητα και η διάρκεια του ύπνου, το κάπνισμα, αλλά και η έκθεση σε περιβαλλοντικούς ρύπους συγκαταλέγονται στους παράγοντες που φαίνεται να συνδέονται με την εμφάνιση της MASLD. Οι συσχετίσεις αυτές, ωστόσο, δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητές και χρειάζεται περαιτέρω έρευνα. Για να τεθεί η διάγνωση, πρέπει να αποκλειστεί η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ: περισσότερα από τρία ποτήρια ημερησίως για τους άνδρες και περισσότερα από δύο για τις γυναίκες. Ορισμένες μελέτες έχουν καταγράψει πιθανή συσχέτιση της ήπιας κατανάλωσης αλκοόλ, ιδίως του κρασιού, με χαμηλότερο κίνδυνο ηπατικής ίνωσης, καθώς και γενικότερα οφέλη για την υγεία. Αντίθετα, για όσους έχουν ενεργό νόσο, οι ισχύουσες συστάσεις επισημαίνουν ότι απαιτείται πλήρης αποχή από το αλκοόλ.
Εντείνονται οι προσπάθειες ενημέρωσης και πρόληψης με στόχο να μειωθούν τα περιστατικά MASLD και οι σοβαρότερες μορφές της. Η ενημέρωση του κοινού, μαζί με την υιοθέτηση προληπτικών μέτρων, αποτελεί τον αποτελεσματικότερο τρόπο αντιμετώπισης, ενώ συμβάλλει και στον έγκαιρο εντοπισμό όσων διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο με βάση τα χαρακτηριστικά τους.
Η ευρωπαϊκή μελέτη GRIPonMASH
Με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Innovative Health Initiative Joint Undertaking (IHI JU), υλοποιείται μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία στην οποία συμμετέχουν 27 πανεπιστήμια και εταιρείες, μεταξύ αυτών και το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο. Επιδιώκει να εντοπίζει έγκαιρα τη λιπώδη διήθηση του ήπατος, καθώς και ενδεχόμενη φλεγμονή ή ίνωση, σε ενηλίκους με παχυσαρκία, διαβήτη τύπου 2, υπέρταση ή μεταβολικό σύνδρομο, αξιολογώντας την υγεία του ήπατός τους. Με βάση τον προσωπικό κίνδυνο ανάπτυξης MASH, οι συμμετέχοντες λαμβάνουν ιατρική καθοδήγηση και προτάσεις για αλλαγές στον τρόπο ζωής. Στόχος είναι να αναπτυχθεί η πλατφόρμα GRIPonMASH, ώστε να υποστηρίζει την έγκαιρη διάγνωση και τη μακροχρόνια παρακολούθηση ατόμων υψηλού κινδύνου με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης και μη επεμβατικές μεθόδους, αντί της βιοψίας ήπατος. Επιπλέον, θα παρέχονται εξατομικευμένες συμβουλές για διατροφή, άσκηση, ύπνο, κάπνισμα, αλκοόλ και διαχείριση του στρες.
Μέσα από τη μελέτη GRIPonMASH επιδιώκεται να αποκτήσουν οι επαγγελματίες υγείας τα κατάλληλα μέσα για να αναγνωρίζουν εγκαίρως όσους κινδυνεύουν από σοβαρές βλάβες στο ήπαρ, ώστε να μπορούν να παρέμβουν πριν αρχίσει ή/και προχωρήσει η νόσος. Η πρωτοβουλία αναμένεται να ενδυναμώσει την πρόληψη και να διευρύνει την κατανόηση της παθοφυσιολογίας του νοσήματος, συμβάλλοντας έτσι στη σημαντική βελτίωση της φροντίδας των ασθενών.
*Ο Γεώργιος Δεδούσης είναι καθηγητής Μοριακής Γενετικής και Διατροφογενετικής και Πρύτανης στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/lipodis-diithisi-i-siopili-pathisi-toy-ipatos/16276
