Το άρθρο εξετάζει πώς ο διατροφικός περιορισμός, η διαλειμματική νηστεία και η κετογονική δίαιτα συμβάλλουν στην πρόληψη και στην επιβράδυνση της νόσου Αλτσχάιμερ. Οι διατροφικές αυτές πρακτικές ενδέχεται να περιορίζουν τις εναποθέσεις αμυλοειδούς-β, να καταστέλλουν τη φλεγμονή και να ενισχύουν τη νευρογένεση.
Πρώιμες κλινικές δοκιμές καταγράφουν θετικά ευρήματα στη γνωστική λειτουργία και στην ποιότητα ζωής. Ωστόσο, χρειάζονται περισσότερες και μεγαλύτερης έκτασης μελέτες ώστε να αποτιμηθούν τα οφέλη και οι κίνδυνοι, κυρίως για ηλικιωμένους ασθενείς. Επισημαίνεται επίσης ότι τα διατροφικά πρωτόκολλα πρέπει να εξατομικεύονται, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος υποσιτισμού.
Ως διατροφικός περιορισμός (Diet Restriction) νοούνται πρακτικές όπως ο περιορισμός θερμίδων (calorie restriction), η διαλειμματική νηστεία, η κετογονική δίαιτα και η μεσογειακού τύπου διατροφή, που θεωρούνται πολλά υποσχόμενη μη φαρμακευτική στρατηγική για την επιβράδυνση της νόσου Αλτσχάιμερ.
Στη νόσο Αλτσχάιμερ σχηματίζονται πλάκες αμυλοειδούς-β έξω από τους νευρώνες και συσσωματώματα ταυ στο εσωτερικό τους. Τα υπάρχοντα φάρμακα προσφέρουν μόνο μέτρια ανακούφιση, η οποία είναι βραχύχρονη.
«Μελέτες σε ζώα δείχνουν ότι ο διατροφικός περιορισμός μπορεί να μειώσει τις εναποθέσεις αμυλοειδούς-β, να απαλύνει τη φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες στον εγκέφαλο, να ενισχύσει την κυτταρική «καθαριότητα» (αυτοφαγία) και να υποστηρίξει τη νευρογένεση.
Μικρές δοκιμές σε ανθρώπους έχουν αναφέρει βελτίωση του μεταβολισμού, της γνωστικής λειτουργίας και της ποιότητας ζωής σε ηλικιωμένους, σημειώνει η Δήμητρα Ευθυμιοπούλου, Διαιτολόγος-Διατροφολόγος. Προσθέτει ότι τα δεδομένα για ασθενείς με επιβεβαιωμένη νόσο Alzheimer παραμένουν περιορισμένα» και συνεχίζει:
«Μεταξύ των πιθανών μηχανισμών είναι η μετατόπιση της εγκεφαλικής ενέργειας από τη γλυκόζη στα κετονικά σώματα, καθώς και η ενίσχυση της δραστηριότητας του ενζύμου που διασπά το αμυλοειδές-β (insulin-degrading enzyme). Στους μηχανισμούς περιλαμβάνονται ακόμη η καταστολή της φλεγμονής, η ενεργοποίηση των οδών που απομακρύνουν συσσωρευμένες πρωτεΐνες και οι ευεργετικές αλλαγές στην εντερική μικροχλωρίδα.
Ο διατροφικός περιορισμός φαίνεται υποσχόμενος, αλλά απαιτούνται εξατομικευμένα πρωτόκολλα και εκτενείς κλινικές μελέτες για την αξιολόγηση των οφελών έναντι των κινδύνων. Σε ηλικιωμένους ασθενείς με νόσο Αλτσχάιμερ, ένας από τους κινδύνους είναι ο υποσιτισμός.
Θεραπείες για τη νόσο Αλτσχάιμερ και ο ρόλος του διατροφικού περιορισμού
Τα διαθέσιμα φάρμακα, δηλαδή οι αναστολείς χολινεστεράσης και ο αποκλειστής NMDA, περιορίζουν τα συμπτώματα, χωρίς να ανακόπτουν την εξέλιξη της νόσου Alzheimer. Παράλληλα, συχνά συνοδεύονται από παρενέργειες.
Στις νεότερες θεραπείες περιλαμβάνονται τα αντισώματα lecanemab και donanemab, τα οποία στοχεύουν το αμυλοειδές-β και τα νημάτια tau. Η χρήση τους, όμως, ενδέχεται να προκαλέσει οίδημα ή αιμορραγία στον εγκέφαλο.
Για πολλούς ασθενείς, οι αλλαγές στον τρόπο ζωής, ιδιαίτερα στη διατροφή, είναι πιο εύκολα ανεκτές και μπορούν να επηρεάσουν περισσότερα από ένα παθοφυσιολογικά μονοπάτια. Έτσι, ο διατροφικός περιορισμός αποτελεί ελκυστικό συμπλήρωμα ή εναλλακτική.
Αλτσχάιμερ: Περιορισμός θερμίδων, δράση, ενδείξεις και όρια
Πρωτόκολλο και προκλινικά πειραματικά ευρήματα: σε μοντέλα ποντικών, η μείωση των θερμίδων κατά 20–30%, χωρίς ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, ή η αραίωση θερμίδων —λιγότερες θερμίδες χωρίς μικρότερη ποσότητα φαγητού— περιορίζει την εναπόθεση αμυλοειδούς-β. Παράλληλα, βελτιώνει τη μνήμη και αυξάνει τη νευρογένεση και την αυτοφαγία, δηλαδή τη διαδικασία απομάκρυνσης κατεστραμμένων κυτταρικών συστατικών.
Μηχανισμοί: Όταν μειώνονται η γλυκόζη και η ινσουλίνη, ενισχύεται η δράση του ενζύμου που διασπά το αμυλοειδές-β. Επιπλέον, η ενεργοποίηση της AMPK, αισθητήρα ενέργειας και μεταβολικού διακόπτη, προάγει την αυτοφαγία των κατεστραμμένων πρωτεϊνών.
Η επιβράδυνση του μεταβολισμού περιορίζει τις ενεργές μορφές οξυγόνου και ενισχύει τα αντιοξειδωτικά.
Κλινικές παρατηρήσεις: Για ηλικιωμένους με νόσο Alzheimer, ωστόσο, η παρατεταμένη μείωση θερμίδων μπορεί να οδηγήσει σε υποσιτισμό και εξασθένηση του ανοσοποιητικού.
Σε ενήλικες χωρίς νόσο Alzheimer, η μελέτη CALERIE κατέγραψε βελτίωση της γνωστικής λειτουργίας. Αντίστοιχα δεδομένα από μελέτες σε ασθενείς με Alzheimer δεν υπάρχουν.
Διαλειμματική νηστεία: Γιατί μετρά ο χρόνος πέρα από τις θερμίδες
Μορφές και πειραματικά ευρήματα: Στη διαλειμματική νηστεία ανήκουν η εναλλαγή ημερών νηστείας και σίτισης, το σχήμα 5:2, ο χρονικός περιορισμός της σίτισης (time-restricted feeding) και οι δίαιτες που μιμούνται τη νηστεία.
Σε μοντέλα της νόσου Αλτσχάιμερ, η διαλειμματική νηστεία βελτιώνει τη γνωστική λειτουργία, μειώνει Aβ και tau και ενισχύει τις συνάψεις. Ο χρονικός περιορισμός της σίτισης επαναρρυθμίζει επίσης τον ύπνο, διευκολύνοντας την απομάκρυνση του αμυλοειδούς-β.
Μεταβολική «Μετάβαση γλυκόζης–κετονών»: Κατά την παρατεταμένη νηστεία, εξαντλείται η γλυκόζη και ο εγκέφαλος στρέφεται στις κετόνες, όπως το β-υδροξυβουτυρικό, οι οποίες παράγουν λιγότερες ενεργές μορφές οξυγόνου. Το αίσθημα πείνας ενεργοποιεί σήματα στρες, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο νευροτροφικός παράγοντας BDNF, που προστατεύει τις συνάψεις.
Προκλήσεις στους ανθρώπους: Στα αρχικά στάδια, η νηστεία μπορεί να φέρει πείνα και ευερεθιστότητα. Μικρές μελέτες σε άτομα με ήπια γνωστική εξασθένηση ή νόσο Αλτσχάιμερ έχουν καταγράψει βελτίωση της εκτελεστικής λειτουργίας και μείωση δεικτών οξειδωτικού στρες. Για ασφαλέστερα συμπεράσματα, απαιτούνται μεγαλύτερες και μακροχρόνιες δοκιμές.
Κετογονική δίαιτα: Ο μεταβολικός αντίστοιχος της νηστείας
Η κετογονική δίαιτα έχει κοινά σημεία με τη διαλειμματική νηστεία: με την πολύ χαμηλή κατανάλωση υδατανθράκων και την αυξημένη πρόσληψη λιπαρών, ενισχύεται η παραγωγή κετονών, όπως συμβαίνει και στη νηστεία, χωρίς όμως να καταργούνται τα τακτικά γεύματα. Σε μοντέλα της νόσου Αλτσχάιμερ, η κετογονική δίαιτα αυξάνει τις κετόνες και την παραγωγή ATP, ενώ μειώνει το αμυλοειδές-β και την tau.
Οφέλη για τα μιτοχόνδρια και το οξειδωτικό στρες: Η κετογονική δίαιτα περιορίζει τις ενεργές μορφές οξυγόνου που παράγονται στα μιτοχόνδρια και ενισχύει τη λειτουργία τους. Σε μικρής διάρκειας μελέτες, που διήρκεσαν 6–12 εβδομάδες, ασθενείς με νόσο Alzheimer εμφάνισαν βελτίωση στην καθημερινή λειτουργικότητα και στην ποιότητα ζωής.
Δυσκολίες στην τήρηση: Η διατήρηση των αυστηρών αναλογιών λίπους και υδατανθράκων αποτελεί πρόκληση, ιδιαίτερα για άτομα που έχουν συνηθίσει σε φυτοφαγική διατροφή. Επειδή οι μεταβολές στην όρεξη ενδέχεται να αυξήσουν τον κίνδυνο υποσιτισμού, απαιτείται στενή παρακολούθηση.
Μεσογειακού τύπου δίαιτες: ποικιλία θρεπτικών συστατικών
Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται η Μεσογειακή διατροφή, οι διαιτητικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση της υπέρτασης (Dietary Approaches to Stop Hypertension – DASH) και η Μεσογειακή παρέμβαση DASH για την καθυστέρηση του νευροεκφυλισμού (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay – MIND).
MeDi, DASH και MIND: Τα διατροφικά αυτά πρότυπα βασίζονται σε φρούτα, λαχανικά, προϊόντα ολικής άλεσης, άπαχες πρωτεΐνες και ωφέλιμα λιπαρά. Έτσι παρέχουν αντιοξειδωτικά, ω-3 λιπαρά οξέα και πολυφαινόλες.
Μελέτες παρατήρησης και παρεμβάσεων συνδέουν αυτές τις διατροφές με χαμηλότερο κίνδυνο νόσου Alzheimer, πιο αργή γνωστική έκπτωση και καλύτερο αγγειακό προφίλ, καθώς και ινσουλινοεξαρτώμενο προφίλ.
Βιοδείκτες και απεικονιστικά ευρήματα: Σε ελεγχόμενες δοκιμές παρατηρήθηκε μικρότερη εναπόθεση αμυλοειδούς-β, διατήρηση του όγκου του ιπποκάμπου — περιοχής του εγκεφάλου που συμμετέχει στη μνήμη — και χαμηλότερη αρτηριακή πίεση. Τα ευρήματα για την tau, ωστόσο, δεν είναι ομοιόμορφα. Σε τριετές πρωτόκολλο MIND, ο ήπιος περιορισμός θερμίδων συνδέθηκε με μέτρια γνωστική βελτίωση.
Μηχανισμοί μέσω των οποίων δρα ο διατροφικός περιορισμός
- Μεταβολική ισορροπία: Η αξιοποίηση κετονών και η ευαισθησία στην ινσουλίνη ενισχύονται από τον διατροφικό περιορισμό, αντισταθμίζοντας χαρακτηριστικά της νόσου Αλτσχάιμερ που θυμίζουν «διαβήτη τύπου 3».
- Περιορισμός της φλεγμονής: Ο διατροφικός περιορισμός μειώνει τη φλεγμονή.
- Ενεργοποίηση της αυτοφαγίας: Η αυτοφαγία τίθεται σε λειτουργία, διευκολύνοντας την απομάκρυνση πρωτεϊνών που έχουν συσσωρευτεί.
- Μείωση του οξειδωτικού στρες: Περιορίζονται οι ενεργές μορφές οξυγόνου, υποστηρίζεται η λειτουργία των μιτοχονδρίων και αυξάνονται τα ενδογενή αντιοξειδωτικά.
- Επικοινωνία εντέρου και εγκεφάλου: Ο διατροφικός περιορισμός μεταβάλλει το μικροβίωμα, οδηγώντας στην παραγωγή μεταβολιτών που επηρεάζουν τη φλεγμονή και την παραγωγή αμυλοειδούς-β.
- Ρύθμιση των βιολογικών ρυθμών: Ο περιορισμός του χρόνου σίτισης ευθυγραμμίζει τα γεύματα με τα εσωτερικά βιολογικά ρολόγια. Αυτό μπορεί να βελτιώσει τον ύπνο και την απομάκρυνση τοξινών μέσω του γλυμφατικού συστήματος.
«Ο διατροφικός περιορισμός προσφέρει διαφορετικές δυνατότητες παρέμβασης στους βασικούς παθοφυσιολογικούς μηχανισμούς της νόσου Αλτσχάιμερ — στη συγκέντρωση αμυλοειδούς-β και tau, στη φλεγμονή, στην οξειδωτική βλάβη, στη δυσλειτουργία της αυτοφαγίας, στην ενεργειακή ανισορροπία και στις διαταραχές ύπνου.
»Τα πειράματα σε ζώα παρέχουν ισχυρή στήριξη για τον προστατευτικό ρόλο του διατροφικού περιορισμού. Παράλληλα, οι πρώτες κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους καταγράφουν μεταβολικά και γνωστικά οφέλη.
»Παρόλα αυτά, για την ασφαλή εφαρμογή του διατροφικού περιορισμού σε ασθενείς με νόσο Alzheimer χρειάζονται εξατομικευμένα πρωτόκολλα, ιδιαίτερη μέριμνα για τον κίνδυνο υποσιτισμού στους ηλικιωμένους και εκτενείς, μακροχρόνιες κλινικές μελέτες.
»Οι μελλοντικές έρευνες θα πρέπει να αξιοποιήσουν σύγχρονες πειραματικές μεθόδους, ώστε να βελτιστοποιηθούν οι προσεγγίσεις διατροφικού περιορισμού ή να προχωρήσει η ανάπτυξη μορίων που αναπαράγουν τα οφέλη του περιορισμού θερμίδων χωρίς αυστηρούς διατροφικούς περιορισμούς. Έτσι θα μπορούσαν να ανοίξουν νέες προοπτικές για την πρόληψη και τη θεραπεία της νόσου Alzheimer», καταλήγει η κ. Ευθυμιοπούλου.
Φωτογραφία: istock
Σύνοψη
- Η διαλειμματική νηστεία και η κετογονική δίαιτα, μεταξύ άλλων διατροφικών επιλογών, ενδέχεται να συμβάλουν στην πρόληψη και την επιβράδυνση της νόσου Αλτσχάιμερ, περιορίζοντας τις εναποθέσεις αμυλοειδούς-β και τη φλεγμονή.
- Οι πρώτες κλινικές δοκιμές καταγράφουν βελτιώσεις στη γνωστική λειτουργία και την ποιότητα ζωής. Χρειάζονται, ωστόσο, περισσότερες μελέτες για να αποτιμηθούν τα οφέλη και οι κίνδυνοι, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους.
- Ο διατροφικός περιορισμός φαίνεται πως υποστηρίζει τη νευρογένεση και την αυτοφαγία, ενώ περιορίζει το οξειδωτικό στρες στον εγκέφαλο.
- Για να περιοριστεί ο κίνδυνος υποσιτισμού σε ηλικιωμένους ασθενείς, είναι απαραίτητο να καταρτίζονται εξατομικευμένα διατροφικά πρωτόκολλα.
- Οι διαθέσιμες θεραπείες για την Αλτσχάιμερ προσφέρουν μόνο μέτρια ανακούφιση και συχνά συνοδεύονται από παρενέργειες, γεγονός που καθιστά τις διατροφικές παρεμβάσεις ελκυστικές εναλλακτικές.
- Η μελλοντική έρευνα χρειάζεται να επικεντρωθεί στην ανάπτυξη προσεγγίσεων που αναπαράγουν τα οφέλη του διατροφικού περιορισμού, χωρίς να απαιτούνται αυστηροί διαιτητικοί περιορισμοί.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/diatrofi/altschaimer-dialeimmatiki-nisteia-kai-ketogoniki-diaita-thorakizoyn-ton-egkefalo-kata-tis-nosoy/18460
