Το άρθρο αναλύει τις σοβαρές συνέπειες των πυρκαγιών για τη σωματική και την ψυχική υγεία. Καθώς η κλιματική κρίση συμβάλλει στην αύξηση των πυρκαγιών διεθνώς, εξετάζονται τόσο οι άμεσες όσο και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις του καπνού στην ατμόσφαιρα, από τα αναπνευστικά προβλήματα έως τον αυξημένο κίνδυνο χρόνιων ασθενειών.
Ξεχωριστή αναφορά γίνεται σε ομάδες που είναι περισσότερο ευάλωτες, όπως τα παιδιά, οι έγκυες και οι ηλικιωμένοι. Παράλληλα, περιγράφονται οι ψυχικές συνέπειες των πυρκαγιών, μεταξύ των οποίων το άγχος και το τραύμα, ενώ παρουσιάζονται τρόποι αποκατάστασης και υποστήριξης των κοινοτήτων που έχουν πληγεί.
Τονίζεται, τέλος, ότι η λήψη προληπτικών μέτρων και η εκπαίδευση των κατοίκων είναι απαραίτητες, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν καλύτερα σε αντίστοιχες καταστροφές στο μέλλον.
Φανταστείτε να περνάτε μια ζεστή καλοκαιρινή ημέρα χαλαρώνοντας δίπλα στη θάλασσα, ώσπου ξαφνικά, μπροστά σας, η κατάσταση να αλλάζει δραματικά: μέσα σε λίγα λεπτά, μια στήλη καπνού γίνεται ένα τεράστιο σύννεφο, καθώς πυρκαγιές έχουν ξεσπάσει σε κοντινή απόσταση.
Είναι μία ακόμη ανάμεσα στις πολλές φωτιές που ξεσπούν κάθε καλοκαίρι στη χώρα μας και σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Οι υψηλές θερμοκρασίες και οι ισχυροί άνεμοι, που συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με την κλιματική κρίση, συμβάλλουν στην εκδήλωσή τους.
Σε όλο τον κόσμο, οι ασυνήθιστες καιρικές συνθήκες τροφοδοτούν καταστροφικές πυρκαγιές, οι οποίες γίνονται ολοένα πιο έντονες. Σήμερα, οι πιθανότητες εκδήλωσης των πιο ακραίων πυρκαγιών είναι πάνω από διπλάσιες σε σύγκριση με πριν από 20 χρόνια.
Ο κίνδυνος που συνδέεται με τις πυρκαγιές δεν περιορίζεται στην ώρα που καίνε. Ακόμη και μετά την κατάσβεση της φωτιάς, οι επιζώντες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν κινδύνους.
Πυρκαγιές και επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία
Η παρουσία πυκνού καπνού στον αέρα μπορεί να γίνει αισθητή αμέσως: ενδέχεται να εμφανιστούν βήχας και ερεθισμός στον λαιμό ή στα μάτια. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί επίσης να παρουσιαστούν πόνος στο στήθος, ζάλη ή δυσκολία στην αναπνοή.
Οι συνέπειες που δεν είναι τόσο εύκολο να αντιληφθεί κανείς αφορούν τη μακροχρόνια υγεία: ο καπνός των πυρκαγιών, όταν εισπνέεται, μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία της καρδιάς και των πνευμόνων. Μπορεί επίσης να επιδεινώσει το άσθμα και άλλες παθήσεις του αναπνευστικού.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση που προκαλούν οι πυρκαγιές έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο χρόνιων παθήσεων, όπως οι καρδιοπάθειες, τα εγκεφαλικά επεισόδια, η άνοια και ο καρκίνος. Έχει ακόμη διαπιστωθεί ότι προκαλεί φλεγμονή στον οργανισμό και οξειδωτικό στρες, ενώ εμποδίζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Δεν είναι πάντα εύκολο να προσδιοριστεί ποιος παράγοντας ευθύνεται για μια χρόνια ασθένεια, καθώς πολλές αιτίες μπορεί να δρουν στη διάρκεια της ζωής. Ωστόσο, σύμφωνα με εκτίμηση μελέτης, κάθε ημέρα έκθεσης στον καπνό αντιστοιχεί σε μείωση του προσδόκιμου ζωής κατά περίπου μία εβδομάδα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ινδονησία το 2015, όταν βίωσε τις χειρότερες πυρκαγιές των τελευταίων 20 ετών. Πυκνή ομίχλη κάλυψε μεγάλο τμήμα της χώρας και επεκτάθηκε στη γειτονική Μαλαισία και τη Σιγκαπούρη. Μεταγενέστερη μελέτη κατέληξε ότι περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι πέθαναν πρόωρα εξαιτίας τους.
Παιδιά, έγκυες και ηλικιωμένοι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο
Ορισμένες κατηγορίες ανθρώπων επηρεάζονται περισσότερο από την έκθεση. Τα παιδιά, για παράδειγμα, έχουν ταχύτερο ρυθμό αναπνοής από τους ενηλίκους και έτσι εισπνέουν περισσότερα τοξικά σωματίδια που αιωρούνται στον αέρα, ενώ ο εγκέφαλος και τα υπόλοιπα όργανά τους βρίσκονται ακόμη σε ανάπτυξη.
Μεγαλύτερους κινδύνους αντιμετωπίζει και μια γυναίκα κατά την εγκυμοσύνη: αυξάνεται η πιθανότητα πρόωρου τοκετού, καθώς και η πιθανότητα εμφάνισης προεκλαμψίας ή υπέρτασης κύησης.
Στους ιδιαίτερα ευάλωτους ανήκουν και οι ηλικιωμένοι, αναφέρει ο David Abramson, κλινικός καθηγητής κοινωνικών και συμπεριφορικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.
«Δεν είναι τόσο κινητικοί – είναι λιγότερο πιθανό να μπορούν να ξεφύγουν από τον κίνδυνο μερικές φορές», εξηγεί. Προσθέτει ότι «έχουν ήδη μια ολόκληρη ζωή πιθανών συνοδών νοσημάτων, άλλες ασθένειες, σωματικές παθήσεις, ίσως ακόμη και κάποιες αναπηρίες».
Το ψυχικό τραύμα μετά από πυρκαγιά
Οι πυρκαγιές μπορούν να έχουν πολλαπλές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία. Σε αυτές περιλαμβάνονται το τραύμα από την ίδια την εμπειρία της φωτιάς, η θλίψη για τους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους και η ανησυχία για την ασφάλεια αγαπημένων προσώπων και περιουσιακών στοιχείων. Ο καπνός, από την άλλη, έχει συσχετιστεί με άγχος, κατάθλιψη και κακό ύπνο.
Πολλοί άνθρωποι που επέζησαν από πυρκαγιές αναφέρουν ότι η εικόνα των άλλοτε καταπράσινων περιοχών, με καμένα δέντρα, γυμνή γη, σπίτια που έχουν απανθρακωθεί και στάχτη στην ατμόσφαιρα, θυμίζει σκηνικό αποκαλυπτικής επιστημονικής φαντασίας και τους έχει προκαλέσει σύνθετο τραύμα. Το βάρος είναι ακόμη μεγαλύτερο όταν υπάρχουν νεκροί ή τραυματίες.
Για μεγάλο διάστημα, οι επιζώντες μπορεί να βασανίζονται από τον φόβο της φωτιάς και από ενοχές, αν πιστεύουν ότι θα μπορούσαν να είχαν προστατεύσει τη γη και τα σπίτια τους παραμένοντας εκεί. Τους απασχολεί επίσης το ερώτημα γιατί κάποιες περιοχές καταστράφηκαν, ενώ άλλες δεν επηρεάστηκαν.
Η απώλεια κατοικίας και ο εκτοπισμός φέρνουν μαζί τους τεράστιο άγχος, καθώς οι άνθρωποι καλούνται να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους από την αρχή. Τα σπίτια, άλλωστε, συγκαταλέγονται συχνά στα πολυτιμότερα περιουσιακά στοιχεία που αποκτά κανείς.
Ο καθηγητής Abramson επισημαίνει ότι οι συνέπειες των πυρκαγιών μπορεί να αφορούν και άλλες μορφές «κεφαλαίου»: τις κοινωνικές σχέσεις, τη δράση και την αίσθηση ταυτότητας που σχετίζονται με τη ζωή πριν από τη φωτιά.
«Η ενέργεια που πήγε στο χτίσιμο της ζωής κάποιου είναι σημαντική», εξηγεί, «και τώρα πρέπει να ξοδέψεις αυτή την ενέργεια ξανά από την αρχή, χωρίς ουσιαστικά καμία προετοιμασία».
Κάποιοι από όσους αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους ενδέχεται να νιώθουν νοσταλγία, καθώς αυτός είναι πλέον απρόσιτος ή έχει αλλάξει οριστικά. Η απώλεια μπορεί να τους κάνει να αισθανθούν πως έχασαν ένα μέρος του εαυτού τους ή τον δεσμό τους με εκείνον τον τόπο.
Σωματίδια που απειλούν την υγεία
Η καύση σχεδόν κάθε υλικού παράγει σωματίδια που καταλήγουν στον καπνό, ενώ η εισπνοή καπνού οποιασδήποτε προέλευσης είναι επικίνδυνη. Στις δασικές πυρκαγιές, όμως, δεν καίγονται μόνο δέντρα.
Όταν καίγονται κτίρια, έπιπλα, ηλεκτρονικές συσκευές, καθαριστικά ή αυτοκίνητα, τα ανθρωπογενή υλικά απελευθερώνουν καπνό που περιέχει βαρέα μέταλλα και πτητικές οργανικές ενώσεις. Οι τελευταίες περιλαμβάνονται σε χιλιάδες προϊόντα καθημερινής χρήσης.
Στους ιδιαίτερα επικίνδυνους ρύπους της ατμόσφαιρας ανήκουν τα PM2.5, δηλαδή σωματίδια διαμέτρου κάτω από 2,5. Το εξαιρετικά μικρό μέγεθός τους τούς επιτρέπει να φτάνουν βαθιά στους πνεύμονες και να περνούν στην κυκλοφορία του αίματος, ακόμη και στον εγκέφαλο.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2024 εκτιμά ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση από αστικές πυρκαγιές, στις οποίες περιλαμβάνονται και οι δασικές, προκαλεί 1,5 εκατομμύριο θανάτους παγκοσμίως κάθε χρόνο. Περισσότερο από το 90% καταγράφεται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.
Ακόμη και μετά την κατάσβεση, ο καπνός μπορεί να παραμένει στην ατμόσφαιρα επί εβδομάδες ή μήνες, ενώ τα σωματίδια του ενδέχεται να μεταφερθούν σε αποστάσεις χιλιάδων χιλιομέτρων.
Η μεγάλη απόσταση δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη μικρότερη τοξικότητα. Ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι, όσο βρίσκονται στην ατμόσφαιρα, τα σωματίδια μπορεί να μεταβληθούν με την πάροδο του χρόνου και να γίνουν πιο επιβλαβή για την υγεία.
Οδηγίες καθαρισμού μετά από πυρκαγιά
Αν η φωτιά έχει κάψει το σπίτι ή τα αντικείμενά σας, μην επιχειρήσετε να απομακρύνετε μόνοι σας τα επικίνδυνα κατάλοιπα, καθώς μπορεί να εκθέσετε την υγεία σας σε κίνδυνο. Επικοινωνήστε με τις τοπικές αρχές ή με εξειδικευμένες εταιρείες αποκατάστασης πυρκαγιών και ρωτήστε αν παρέχουν σχετική υπηρεσία.
Καθαρισμός μπορεί να χρειάζεται ακόμη κι αν η κατοικία σας ήταν έξω από την περιοχή που κάηκε, εφόσον έχει επηρεαστεί από στάχτη και καπνό.
Οι ειδικοί συνιστούν χρήση μάσκας, κατά προτίμηση N95 ή FFP2, όπως εκείνες που φορούσαμε συνήθως στην πανδημία. Προτείνουν επίσης προστασία για το δέρμα και τα μάτια, με μακρυμάνικο πουκάμισο, μακρύ παντελόνι, γάντια και γυαλιά ασφαλείας.
Κατά το σκούπισμα και το σφουγγάρισμα, προσπαθήστε να σηκώνετε όσο το δυνατόν λιγότερη στάχτη. Βάλτε την έπειτα σε σακούλες πριν την πετάξετε στα κοινά απορρίμματα, ώστε να μην μπορεί να τη διασκορπίσει ο άνεμος.
Για την απομάκρυνση της σκόνης, χρησιμοποιήστε ηλεκτρική σκούπα με αεροστεγή κατασκευή και φίλτρο HEPA. Το συγκεκριμένο φίλτρο μπορεί να συγκρατήσει σχεδόν όλα τα σωματίδια που είναι τόσο μικρά όσο 0,3 μικρόμετρα. Μπορείτε ακόμη να βάλετε σε λειτουργία καθαριστή αέρα με φίλτρο HEPA και να χρησιμοποιήσετε συσκευή μέτρησης της ποιότητας του εσωτερικού αέρα, ώστε να εντοπίσετε τυχόν υπολειπόμενα PM2.5 ή αέρια που αιωρούνται.
Επιπλέον, είναι προτιμότερο να απορρίψετε τρόφιμα που ενδέχεται να ήρθαν σε επαφή με καπνό, καθώς και μπαταρίες, ηλεκτρονικές συσκευές, μπογιές και καθαριστικά προϊόντα.
Μια κοινότητα που στέκεται ενωμένη
Οι πυρκαγιές συχνά φέρνουν τις κοινότητες πιο κοντά, καθώς οι άνθρωποι κινητοποιούνται για να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον. Εθελοντές συνδράμουν τους πυροσβέστες στην κατάσβεση με αυτοσχέδιο εξοπλισμό, ενώ άλλοι ετοιμάζουν και μεταφέρουν γεύματα. Παράλληλα, επιχειρήσεις, κοινοτικά κέντρα και πανεπιστήμια οργανώνουν εράνους, ώστε οι πληγέντες να λάβουν βασικά αγαθά.
Οι ειδικοί εκτιμούν πως η δημιουργία κοινοτικών χώρων, όπου οι κάτοικοι ενημερώνονται για την πρόληψη της εξάπλωσης των πυρκαγιών, μπορεί να θωρακίσει την κοινότητα και να περιορίσει τις αρνητικές συνέπειες στην υγεία, σωματική και ψυχική.
Χρειάζεται επίσης οι κάτοικοι να εκπαιδεύονται στην αντιμετώπιση πυρκαγιών και στην παροχή πρώτων βοηθειών. Παράλληλα, είναι σημαντικό τα σπίτια να διαθέτουν τον κατάλληλο εξοπλισμό, όπως υλικά για πρώτες βοήθειες, μάσκες και γάντια.
Η εκπαίδευση πρέπει ακόμη να καλύπτει τον τρόπο λήψης και διάδοσης πληροφοριών σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης, συμβάλλοντας έτσι στην πρόληψη της διασποράς ψευδών ειδήσεων.
Ο καθηγητής Abramson τονίζει ακόμη πως οι κοινότητες που έχουν βιώσει πυρκαγιά χρειάζεται να επιδιώξουν την επιστροφή στην καθημερινότητά τους πριν από την καταστροφή. Η ανασυγκρότηση κοινωνικών θεσμών, όπως τα σχολεία, μπορεί να αποδεσμεύσει τους γονείς, ώστε να αφοσιωθούν στην ανάκαμψη.
Καθοριστικό είναι, επιπλέον, να συμμετέχουν οι κάτοικοι στις αποφάσεις για την ανοικοδόμηση των γειτονιών τους. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η αλληλεγγύη και μπορούν να αποκτήσουν πολιτικό κεφάλαιο μέσα από τη συλλογική δράση.
Η αλληλεγγύη ενδέχεται να είναι πιο απαραίτητη από ποτέ, καθώς η εμβάθυνση της κλιματικής κρίσης αναμένεται να αυξήσει τις καταστροφές από πυρκαγιές. Οι ίδιες οι πυρκαγιές, με τη σειρά τους, απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα μεγάλες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου.
*Γράφει η Νατάσα Ρουγγέρη
Συνοπτικά
- Οι πυρκαγιές, που εντείνονται από την κλιματική κρίση, επιβαρύνουν σημαντικά τη σωματική και ψυχική υγεία, με συνέπειες όπως αναπνευστικά προβλήματα και μεγαλύτερο κίνδυνο χρόνιων ασθενειών.
- Παιδιά, έγκυοι και ηλικιωμένοι συγκαταλέγονται στις ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, καθώς διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο από την ατμοσφαιρική ρύπανση και την ψυχολογική πίεση.
- Στις επιπτώσεις στην ψυχική υγεία περιλαμβάνονται το άγχος, η κατάθλιψη και το τραύμα. Πολλοί επιζώντες έρχονται αντιμέτωποι με οδυνηρές αναμνήσεις και νοσταλγούν τις κοινότητες που καταστράφηκαν.
- Επικίνδυνα σωματίδια του καπνού, μεταξύ των οποίων το PM2.5, είναι δυνατό να επηρεάσουν μακροχρόνια την υγεία, να προκαλέσουν σοβαρές ασθένειες και να μειώσουν το προσδόκιμο ζωής.
- Η προληπτική ενημέρωση και η υποστήριξη των κοινοτήτων είναι κρίσιμες για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των πυρκαγιών και την αποκατάσταση μετά την καταστροφή.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/yparchei-aspida-gia-ti-somatiki-kai-psychiki-mas-ygeia-meta-tis-pyrkagies/13648
